f Xosé Ramón e Fernández Oxea<!--Ben-Cho-Shey--> | Álbum de Galicia | Consello da Cultura Galega

Xosé Ramón e Fernández Oxea

Ourense, 1896 - Madrid, 1988

Biografía

----

Xosé Ramón e Fernández Oxea

Ourense, 1896 - Madrid, 1988

Autoria: Patricia Arias Chachero

DOI: 10.17075/adg.1404

Mestre e político galeguista, Ben-Cho-Shey foi o gran valedor da cultura galega no Madrid dos anos da posguerra


Naceu en Ourense o 5 de abril de 1896. Foi o primeiro fillo e o único varón dos catro que tería o matrimonio formado por Dolores Fernández Antelo e Pío Ramón Ogea. Cursou os primeiros estudos no Colexio San José de Calasanz, fundado e dirixido polo seu pai, un comprometido e coñecido pedagogo, director do Boletín del Magisterio e profesor auxiliar de Letras na Escola Normal, a quen Otero Pedrayo dedicará un dos capítulos de O libro dos amigos e a quen o seu fillo parece deber a súa temperá vocación docente.
Entre 1906 e 1912 estuda o bacharelato en Ourense e, máis tarde, maxisterio na mesma cidade, onde cadra con Vicente Risco. O ambiente cultural no que se move nestes primeiros anos, lévao a compartir experiencias con mozos tan brillantes como Blanco Amor, Xavier Bóveda, Eugenio Montes ou Cándido Fernández Mazas. En 1915 aproba a reválida de mestre de Ensino Primario e seis anos despois, o 29 de decembro de 1921, utiliza por vez primeira o pseudónimo que popularizará e que mesmo chegará a substituír o seu verdadeiro nome, Ben-Cho-Shey, co que asina en La Zarpa, desde o Campamento de Tistutín, as crónicas da Guerra de Melilla. En 1995 os artigos desta época recóllense no volume Crónicas de Marruecos. En realidade, non era esta a súa primeira experiencia como escritor. Hoxe sabemos que se estreara en O Tío Marcos da Portela con «Deliraba», un relato breve, aparecido o 7 de novembro de 1918 baixo o nome de Xan Fouciño.
En 1923 obtén o título de Mestre Nacional na Escola Superior de Madrid e en 1925 ingresa por oposición na profesión. Como mestre defenderá sen descanso a necesidade dunha fonda renovación pedagóxica e a galeguización das nosas escolas. Os seus primeiros destinos serán na escola de Cariño e na de Santa Marta, no concello do Pereiro de Aguiar, a poucos quilómetros da súa cidade natal. Froito da experiencia en Cariño xorde a idea de emprender viaxe a pé a Santo André de Teixido no verán de 1927, xunto a Risco e Otero Pedrayo. Este último contounos a experiencia no libro Pelerinaxes I, publicado en 1929 pola editorial Nós. Froito da docencia en Santa Marta xorde o ensaio Santa Marta de Moreira. Monografía dunha parroquia ourensá (1925-1935), preparada seguindo os modelos de estudo do Seminario de Estudos Galegos, e publicada en 1969 con prólogo de López Cuevillas e debuxos de Risco e Xoaquín Lorenzo. A obra inclúe unha separata sobre o barallete, a lingua de paraugueiros e afiadores que coñecía ben grazas á estadía na parroquia ourensá.
A finais de 1925 aparece a primeira colaboración de Ben-Cho-Shey en Nós, un breve artigo sobre o xogo infantil da raqueta publicado no «Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galicia». Nesta mesma sección incluiranse a totalidade dos seus traballos nesta senlleira revista. O 15 de xaneiro do 27, un feixe de cantigas dedicadas a Santo André de Teixido, transcritas en Cariño. Ao mes seguinte «Flok-lore de Cariño» e dúas breves oracións, unha a San Miguel e outra pra denantes de se deitar. Ese mesmo ano, no número 41, un breve conto didáctico recollido en Caspiñón, en Santa Marta de Moreiras. Os protagonistas, tres irmáns, acordan saír polo mundo adiante sen saber falar o castelán. A súa inxenuidade causaralles non poucos problemas. Desde Santa Marta asina, o 15 de xuño de 1927, «Ditos referentes ás xentes e pobos» e o 15 de maio de 1929 unha segunda entrega baixo o mesmo epígrafe, recollidos esta vez na parroquia de Gonade, na Limia, e en Mixós, no val de Moreiras. Del son tamén os índices que se inclúen na reedición da revista Nós no ano 1979.
A estancia estival en Mixós serviulle ademais para preparar o seu discurso de ingreso no Seminario de Estudos Galegos, lido o 2 de outubro de 1928. Este estudo, sobre a igrexa de Santa María de Mixós e as aras romanas, editouse nun caderno, na editorial Nós, dentro da colección da Sección de Arqueoloxía do Seminario de Estudos Galegos, asinado con outros dous membros do Seminario, Bouza Brey e Fontes Canal.
Ademais de ingresar no Seminario, en 1928, o comprometido pedagogo galeguista percorre Francia e Bélxica visitando escolas de discapacitados intelectuais cunha bolsa que lle conceden as deputacións de Ourense e Pontevedra. En 1931 casa coa xienense María Isabel Algarra Díaz. Catro anos despois aproba as oposicións pertinentes e convértese en inspector, logrando o seu primeiro destino en Lugo, onde decontado asume a presidencia do Partido Galeguista e traballa a prol do Estatuto de Autonomía. Candidato a deputado nas eleccións do 16 de febreiro de 1936, a guerra sorpréndeo na cidade das murallas. Ramón Piñeiro e Ánxel Fole pasan algúns días agochados na súa casa. Tras ser suspendido de emprego e soldo durante tres meses, obrígano a trasladarse fóra de Galicia. Exercerá en Cáceres entre 1937 e 1951 e en Toledo desde ese ano até a súa xubilación en 1967.
En 1943 noméano correspondente da Real Academia Galega. O 25 de abril de 1947 publica o seu primeiro artigo en galego no xornal La Noche e, no mesmo ano, nace a súa única filla. En maio de 1955, con motivo da comuñón da nena, o seu pai manda imprimir Ofrenda lírica á nena María Isabel Ramón Algarra, un fermoso libriño que lles regala aos asistentes ao banquete e que contén nove sonetos en galego redactados ad hoc por escritores tan prestixiosos como Pedrayo, Bouza Brey ou Cabanillas. É, en palabras de Alonso Montero, o primeiro sonetario colectivo da literatura galega.
No último tramo da súa vida instálase coa familia en Madrid, onde exerce como amable e entusiasta animador da cultura galega. Vinculado ao Centro Galego e á fundación do grupo Brais Pinto, á súa mesa no café Gijón acoden cantos galegos visitan a capital e o seu piso na rúa Martín de los Heros recibe, con frecuencia, a visita de mozos estudantes e amigos galeguistas. Entre 1952 e 1954 preside, con Cabanillas, o grupo Castelao de mozos universitarios en Madrid. Ademais, Ben-Cho-Shey asume voluntariamente a pesada e desagradable tarefa de tramitar no ministerio a censura previa dos volumes da editorial Galaxia.
Os traballos de tema histórico, arqueolóxico, etnográfico e pedagóxico sucédense en revistas e xornais. En febreiro de 1968, unha comisión constituída por Pedrayo, Alonso Montero, Celso Emilio Ferreiro, Gamallo Fierros e outros intelectuais convoca unha homenaxe co gallo do seu oitenta aniversario. En 1969, Isaac Díaz Pardo e un feixe de amigos anímano para que dea ao prelo Catón galego, un método de lectura preparado antes de 1936 que evidencia as súas preocupacións pedagóxicas e lingüísticas.
En recoñecemento ao seu esforzo e como mostra de admiración e gratitude, en 1977, Isaac Alonso Estraviz e Alonso Montero preparan Galicia no corazón, unha significativa colectánea dos seus artigos coa que se lle rende pública homenaxe. En abril de 1988, fina en Madrid a súa muller; apenas quince días despois, o 2 de maio, falece Ben-Cho-Shey. Incinerado na capital, o 6 de maio de 1988 o seu corpo foi soterrado no cemiterio de Ourense, baixo unha campa onde, aínda hoxe, se pode ler: Quedan suprimidas tódalas homenaxes postmortem porque as cousas ou se fan ao seu tempo ou non se fan.

OBRA
Arturo Vázquez Núñez e o seu tempo, Madrid, Centro Galego, 1952
Geografía popular toledana, Madrid, 1965
Prosper Henri-Devos, Cartas de Galicia, Galaxia, Vigo, 1968 (Estudoo, tradución e notas de José Ramón Fernández-Ogea)
Santa Marta de Moreiras (Monografía dunha parroquia ourensán, 1925-1935), Vigo, Castrelos, 1969
Catón Galego , Sada, Ediciós do Castro, 1969
La Iglesia y el Panteón de Santa Mariña do Castro de Amarante, A Coruña, Imprenta Moret, 1973
Galicia no corazón, Sada, Ediciós do Castro, 1977
Escudos de Lugo, Lugo, Celta, 1979
Crónicas de Marruecos, Santiago de Compostela, Laiovento, 1985

NARRATIVA
Andrómenas (Contos para o povo), Vigo, Monterrey, 1954
Contos do fiadeiro, Vigo, Castrelos, 1973

POESÍA
Berzas, Madrid, 1953
A ducia do frade, Ourense, 1966

Como citar: Arias Chachero, Patricia : Xosé Ramón e Fernández Oxea. Recuperado o 28/10/2020 do Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega) http://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=1404

Obra de Xosé Ramón e Fernández Oxea

Colaboración de Ben-Cho-Shey en La Noche

Ramón e Fernández Oxea, Xosé: «O lameiro común», La Noche, n. 8690 (19 de marzo de 1949), p. 1.

Fonte: Galiciana
«Encol do barallete», un dos primeiros artigos en galego, publicado en La Noche.

Ramón e Fernández Oxea, Xosé: «Encol do barallete», La Noche, n. 8131 (28 de maio de 1947), p. 1.

Fonte: Galiciana
Artigo de Ben-Cho-Shey en Eco de Galicia

Ramón e Fernández Oxea, Xosé: «Crónicas de la guerra: Los esclavos libertos», Eco de Galicia: revista ilustrada y de información de la colonia gallega en Cuba, n. 165 (2 de abril de 1922), p. 28.

Fonte: Galiciana
«Prosas de Risco: Leonardo Coímbra en Madrid» / «Ante la pizarra»

Artigo de Vicente Risco sobre a estancia madrileña de Leonardo Coimbra, nunha páxina que entre outras pezas tamén inclúe o escrito titulado «Ante la pizarra» de Ben-Cho-Sey datado en 5/2/1922.

Fonte: La Zarpa (11/2/1922) vía Galiciana

Obra sobre Xosé Ramón e Fernández Oxea

Especial sobre Ben-Cho-Shey no xornal Sermos Galiza.

«Especial Ben-Cho-Shey: Caderno especial», Sermos Galiza, (16 de febreiro de 2013)

Fotografía de Pío Ramón Ogea, pai de Xosé Ramón e Fernández Oxea
Fonte: Eco de Galicia: revista ilustrada y de información de la colonia gallega en Cuba, n. 175 (17 de setembro de 1922), p. 9.

Videos


Conferencia de Paco López-Barxa «D. Xesús Taboada e Ben-Cho-Shey: Amizade e compromiso galeguista», (parte 2 e seguintes)
Xesús Taboada Chivite e Ben-Cho-Shey: Unha relación de amizade e compromiso galeguista. Presentación do libro Ben-Cho-Shey inédito de Conferencia e presentación da súa nova obra de Paco López-Barxas: 30 de Novembro. A través de diversas cartas enviadas por Xesús Taboada Chivite a Ben-Cho-Shey, incluídas no libro de Paco López-Barxas Ben-Cho-Shey inédito, o autor desenvolve algúns dos aspectos profesionais e as preocupacións temáticas de Taboada Chivite, un dos investigadores máis destacados da cultura galega. Unhas preocupacións que centraron gran parte da súa actividade na historia, etnografía e arqueoloxía na comarca de Verín e do Val de Monterrei, aos que ten adicado exhaustivos e numerosos estudos ao longo da súa vida. A mediados do pasado século, Taboada Chivite, que é once anos máis novo ca Ben-Cho-Shey, amósalle o seu interés pola recuperación de datos etnográficos que irá acumulando sobre a comarca de Verín, facéndoo partícipe da súa pescuda nos arquivos madrileños. Ben-Cho-Shey, sempre disposto desde a embaixada galega do seu domicilio madrileño, coordina cos representantes da Galicia interior e exterior multitud de iniciativas: solicitudes de colaboración para revistas, programas de radio en Londres, Feiras do Libro en Madrid, seguimento dos libros na Censura, dinamización dos Centros galegos, etc. etc. amais de servir de enlace -como na relación con Taboada Chivite- cos traballos de investigación en curso sobre a comarca de Monterrey. PACO LÓPEZ-BARXAS (Ourense, 1952) é Licenciado en Literatura Hispánica pola Universidade Complutense de Madrid, cidade na que vivíu durante 21 años vinculado á ensinanza, ó xornalismo cultural e á crítica literaria, tras vivir en Verín prácticamente os primeiros 15 anos da súa vida. Foi Director de Publicacións da Universidade Antonio de Nebrija de Madrid, ao tempo que colabora nos principais periódicos e revistas do país. De regreso a Galicia, en 1991, dirixe o Xornal Diario (Pontevedra), facéndose responsable posteriormente do Gabinete de comunicación do Consorcio de Santiago. Presentou un microespacio de libros en Televisión Española en Galicia e, como Redactor Xefe da Televisión de Galicia, creou o espazo "Palabra de autor/palabra de autora", co que pechaba os informativos diarios. No goberno da Xunta de Galicia foi Director Xeral de Cultura, así como Director Xeral do Libro, Bibliotecas e Arquivos. Confieso que he leído e A historia de Ramón (sobre a infancia de Otero Pedrayo), son os dous últimos títulos dos máis de vinte libros que leva publicados nos xéneros de ensaio, narrativa infantil e edicións críticas.
Procede do Álbum Nós

Referencias bibliográficas

- Alonso Estraviz, Isaac (2007): «José Ramon Fernández-Ogea. Vida e obra (Ourense, 5-04-1896; Madrid, 23-04-1988)»,
- Alonso Montero, Xesús (1996): Ben-Cho-Shey. Mestre, político galeguista, etnógrafo, bibliófilo, erudito xornalista. O valedor da lingua galega, Vigo, Ir Indo.
- López-Barxas, Paco (2019): Ben-Cho-Shey inédito, Ourense, Deputación Provincial, Auga Editora.

Artigos Xosé Ramón e Fernández Oxea

Aviso Listado automático de documentación relacionada con Xosé Ramón e Fernández Oxea nos fondos documentais en liña ofrecidos polo Consello da Cultura Galega.
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (2/1950) Galicia, ante la figura símbolo de Castelao. Galicia [Bs As 1926]. (444), 19 .
Mencións: Ramón Baltar ; Ricardo Carballo Calero ; Xesús Carro ; Xosé Ramón e Fernández Oxea ; Manuel Gómez Román ; Antón Iglesias Vilarelle ; Florentino López Alonso-Cuevillas ; Carlos Maside ; Ramón Otero Pedrayo ; Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (10/1953) 30 días de vida gallega: Glosa: El galleguismo del P. Sarmiento El mundo de los libros Miscelánea cultural Fiestas y romerías Información económica. Galicia [Caracas 1952-54]. 1ª época (8), 16 .
Mencións: Xosé María Álvarez Blázquez ; Fermín Bouza-Brey ; Xosé Ramón e Fernández Oxea ; Martín Sarmiento ; Ramón Otero Túñez ; Juan B. Puig ; Elena Quiroga ; Castelao ; Juan Rof ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (12/1956) Fernández-Oxea Falamos de Arqueoloxía e Folklore. Galicia Emigrante. (25), 3 .
Mencións: Xosé Ramón e Fernández Oxea ;