f Xosé Filgueira Valverde | Álbum de Galicia | Consello da Cultura Galega

Xosé Filgueira Valverde

Pontevedra, 1906 - Pontevedra, 1996

Biografía

----

Xosé Filgueira Valverde

Pontevedra, 1906 - Pontevedra, 1996

Autoria: Xosé Ramón Fandiño

DOI: 10.17075/adg.1464

O último gran polígrafo de Galicia

O último gran polígrafo de Galicia, que morreu cando só lle faltaban uns días para cumprir os 90 años, deixou tras si unha obra de máis de 300 libros. Participou na fundación do Seminario de Estudios Galegos, foi catedrático de Literatura e director do Museo de Pontevedra. Durante o franquismo pasou por alto o seu pasado de militante do Partido Galeguista, aceptou o inevitable e foi alcalde de Pontevedra e procurador en Cortes. Na democracia aínda foi conselleiro de Cultura e presidente del Consello da Cultura Galega.

Filgueira Valverde naceu na praza do Peirao de Pontevedra en 1906, fillo do prestixioso médico Xosé María Filgueira Martínez e da granadina de Ugíjar, María Araceli Valverde Yaquero, outrora freira da orde das Fillas da Caridade de San Vicente de Paúl. Cursou con brillantez os estudos de bacharelato en Pontevedra e tivo coma profesores a figuras tan destacadas coma Losada Diéguez e Castelao. Simultaneou os estudos das carreiras de Filosofía e Letras e Dereito e en ámbalas dúas se doutorou. Sendo aínda estudante participou no Castro de Ortoño na creación do Seminario de Estudos Galegos no que exerceu un singular papel e dirixiu a sección de Historia da Literatura. Desde os inicios da súa andaina como escritor cultivou o vieiro da creación literaria e o exercicio investigador, que practicou con rigor e brillantez literaria.

Se en 1923 participou na fundación do SEG, en 1929 foi nomeado secretario do Padroado fundacional do Museo do Pontevedra, que foi, sen dúbida, a iniciativa de máis empeño da súa longa vida. A el, en postos e cometidos diferentes, sobre todo coma director desde 1954 e director emérito e patrón honorario desde 1986, estivo vinculado durante o resto da súa vida. Tamén por estes anos participou nas campañas de estudo de diversos monumentos galegos, dirixidas por Manuel Gómez Moreno e promovidas pola Comisión de Estudos en Galicia da Junta de Ampliación de Estudios, institución esta coa que o SEG mantivo unha moi estreira relación de colaboración e á que Filgueira lle solicitou unha bolsa, que non consta que lla concederan, para estudar a arte románica portuguesa. Anos máis tarde, en 1934, volveulle solicitar á JAE unha pensión para analizar en Bélxica e Holanda a organización dos seus pequenos museos. Nesta ocasión foille concedida a axuda, pero non chegou a realizar a viaxe.

Desde 1931 comezou a desenvolver unha intensa actividade política e na Asemblea Constituínte do Partido Galeguista foi elixido secretario técnico. Participou na redacción do anteproxecto do Estatuto de Galicia, na Asemblea de Municipios celebrada en Santiago en decembro de 1932, pero en 1935 rompe co Partido Galeguista e incorpórase á conservadora Dereita Galeguista, liderada por Vicente Risco. Durante estes anos proseguiu o seu labor como investigador, conferenciante e no ámbito profesional defendeu en Madrid a súa tese de doutoramento, dirixida por Armando Cotarelo Valledor, que versou sobre La Cantiga CIII: noción del tiempo y gozo eterno en la narrativa medieval, publicada nos talleres de El Eco Franciscano en 1936, e gañou a oposición a catedrático de Lingua e Literatura Española, que desempeñou en Barcelona, Melilla, Lugo e desde 1939, de forma ininterrompida ata a súa xubilación en 1976, no Instituto de Pontevedra, do que tamén foi director desde 1944.

Ao finalizar a guerra civil Filgueira aceptou o novo ordenamento político da ditadura franquista coa que colaborou como alcalde de Pontevedra (1959-1968), asistente en Burgos aos actos conmemorativos do XXV aniversario da exaltación de Franco á xefatura do Estado, membro do Consello Económico Sindical Provincial de Pontevedra, procurador en Cortes polo terzo de representación familiar, presidente do Tribunal Provincial Tutelar de Menores, etc. Como alcalde estimulou a acción cultural, as construcións escolares e deportivas, introduciu novas normas para a actividade dos funcionarios, consolidou a implantación en Lourizán da factoría da Empresa Nacional de Celulosas, recibiu a visita de numerosas personalidades, destacando a do xeneral Franco, urbanizou o campo do Boi e da Xunqueira e protexeu a conservación do casco histórico da cidade. Ao contrario do que puidera parecer, a intensa actividade política e docente non lle impediu proseguir coa súa xa acreditada laboría de investigador e home de letras, que o converteu nun dos máis sólidos e prestixiosos eruditos, que non abdicou nunca dos valores da cultura e do vivir galego. Nesta etapa publicou ducias de rigorosos libros e folletos e milleiros de artigos de divulgación. De todos os seus estudos destacan os dedicados a Pontevedra, ao estudo da nosa literatura medieval, á cidade de Santiago e foron moitas as figuras, galegas e foráneas, por el estudadas: o mestre Mateo, o xeógrafo Fontán, o conde de Gondomar, o P. Sarmiento, o P. Feijoo, Gómez Chariño, Sarmiento de Gamboa, Álvaro de Mendaña, Méndez Núñez, Rosalía, Camoens, Góngora, frei Luís de Granada... Tamén nesta época participou na creación do Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento do que foi nomeado director en 1972, do Instituto da Lingua Galega no seo da Universidade de Santiago, do Museo do Pobo Galego do que chegou a ser vicepresidente do seu Padroado, da Confederación Española de Centros de Estudos Locais (CECEL), promoveu diversas escavacións arqueolóxicas como comisario provincial e foi nomeado conselleiro da Misión Biolóxica de Galicia, correspondente da Real Academia Española, da de Belas Artes de San Fernando e numerario da Galega e da de Historia.

Aínda que a súa extraordinaria talla de erudito e de historiador da cultura, da literatura e da arte galega, e que a súa inxente obra como polígrafo e a longura enciclopédica dos seus saberes eclipsen as súas aportacións ao eido creativo, non resultaría aventurado pensar que a de escritor imaxinativo fose unha clara vocación da mocidade de Filicaria -que é a forma latina do substantivo que rodando de boca en peteiro rematou no galego Filgueira, que era como lle chamaba Otero Pedrayo-, pois se como publicista se estrea en 1923 con diversos artigos no xornal compostelán Renovación e no vigués Galicia, en 1925, con dezanove anos non cumpridos, co título de Os nenos publica os seus primeiros contos. Ademais da narrativa á que volveu en 1927 con O Vigairo e en 1971 con Quíntana Viva, tamén cultivou o teatro ao publicar en 1936 a peza Agromar, e a lírica, pois é autor das neotrobadorescas 6 cancións de mar “in modo antico”, publicadas en 1941. Recoñecendo que é escasa e que mereceu pouca atención dos críticos literarios, a obra de creación de Filgueira é sumamente interesante polo ideal galeguista que sustenta, pola calidade formal dos textos e pola preciosista e requintada linguaxe de caste erudita que por veces zuga o arume da fala popular do rural pontevedrés.

Restablecida a democracia en España, en 1982 Filgueira Valverde aínda asumiu o cargo de conselleiro adxunto á Presidencia para a Cultura no primeiro Goberno autonómico galego, presidido por Xerardo Fernández Albor. As iniciativas máis salientables da súa etapa de conselleiro foron a fixación das normas básicas de aplicación para a unidade ortográfica e morfolóxica da lingua galega e a elaboración da Lei do Consello da Cultura Galega, do que formou parte desde a súa creación e que presidiu desde 1990 ata o seu falecemento, ocorrido en 1996.

Autor da bibliografía: Xosé Ramón Fandiño

Como citar: Fandiño, Xosé Ramón : Xosé Filgueira Valverde. Recuperado o 30/10/2020 do Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega) http://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=1464

Epístolas de

Aviso Listado automático de documentación relacionada con Xosé Filgueira Valverde nos fondos documentais en liña ofrecidos polo Consello da Cultura Galega.
Carta de Xosé Filgueira Valverde e Jesús Carro a Francisco Sánchez Cantón
Carta de Filgueira a Gómez Román. 1935

Pontevedra 23,abril,1935

Sr.Don Manuel Gómez Román
Segredario Xeral do Partido Galeguista

Meu querido amigo e irmán:
A miña baixa do Partido Galeguista,en cuia creación e desenrolo tanto teño traballado non podía producirse nin dun xeito espectacular na Xuntante de nontronte,nin dun xeito sorrateiro ,encomendando ao cobrador que deixase de me pasar o recibo. Teño concencia dabondo dos meus deberes políticos e cos vencellos de irmandade que nos axuntarán sempre ,inda que a política nos arrede,pra entregar á pasión un feito doooroso mais necesario,como este(...)

Carta de Filgueira sobre a súa baixa do Partido Galeguista, dirixida ao secretario xeral de dita organización

Carta de Xosé Filgueira Valverde a Francisco Sánchez Cantón

Referencias bibliográficas

- FANDIÑO VEIGA, Xosé Ramón “Contribución de Filgueira Valverde ao ámbito da creación literaria” , en VVAA., Xosé Filgueira Valverde (1906-1996). Un século de Galicia, Museo de Pontevedra/Sociedad Estatal de Conmemoraciones Culturales.
- FERNÁNDEZ DEL RIEGO, Francisco “Filgueira Valverde na nosa memoria” , en Homenaxe a Xosé Filgueira Valverde, El Museo de Pontevedra, LI, Pontevedra.
- FORTES ALÉN, Mª Jesús Ó Dr. Filgueira Valverde nos seus noventa anos (1906-1996). Bibliografía. Traballos. Eloxios , edición preparada por, Caixa de Aforros de Pontevedra.
- FUENTES ALENDE, José Filgueira Valverde. Publicaciones. Conferencias. Curriculum. Homenaje de sus discípulos José Fuentes Alende, edición preparada por. Pontevedra.
- GARCÍA ALÉN, Alfredo “Filgueira Valverde, José” , en Gran Enciclopedia Gallega, T. 13, Santiago, Xixón, s/d.
- VALLE PÉREZ, Xosé Carlos “Xosé Filgueira Valverde (1906-1996). Notas biográficas” , en VVAA., Xosé Filgueira Valverde (1906-1996). Un século de Galicia, Museo de Pontevedra/Sociedad Estatal de Conmemoraciones Culturales.

Artigos Xosé Filgueira Valverde

Aviso Listado automático de documentación relacionada con Xosé Filgueira Valverde nos fondos documentais en liña ofrecidos polo Consello da Cultura Galega.
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (4/1949) Arqueólogo e poeta. Galicia [Bs As 1930]. (1075), 5.
Mencións: Fermín Bouza-Brey ; Salvador Cabeza de León ; Armando Cotarelo Valledor ; Xosé Filgueira Valverde ; Luís Iglesias Iglesias ; Ramón Martínez López ; Magariños Negreira ; José Pena ; Wenceslao Requejo ; Francisco Romero Lema ; Lois Tobío Fernández ; Vidán Freiría ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (3/1951) Galicia cada treinta días (febrero). Ronsel. Galicia [Bs As 1926]. (455), 6, .
Mencións: Francisco Bellot ; Manuel Curros Enríquez ; Xosé Filgueira Valverde ; Vicente Risco ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (4/1958) Noticiario Gallego. Galicia [Bs As 1926]. (500), 6 .
Mencións: Concha Castroviejo ; Manuel Curros Enríquez ; Xosé Filgueira Valverde ; Domingo García Sabell ; Xosé Luís Méndez Ferrín ; Ramón Otero Pedrayo ; Sofía Casanova ; Daniel de la Sota y Valdecilla ; Gonzalo Torrente Ballester ; Luís Pimentel ;

Libros do ccg sobre Xosé Filgueira Valverde

Aviso Listado automático de documentación relacionada con Xosé Filgueira Valverde nos fondos documentais en liña ofrecidos polo Consello da Cultura Galega.
Os nenos.
2015 | Xosé Filgueira Valverde, Autoría.
Libro. Facsímile
O Padre Sarmiento e o seu tempo.
Actas do Congreso Internacional do Tricentenario de Fr. Martín Sarmiento (1695-1995)
2002 | Andratx Badia, Asesoramento.
Libro. Actas
Acto literario-musical. Os seis poemas galegos de Federico García Lorca.
Mestre: Isidro B. Maiztegui Pereiro. Soprano: Marta de Castro
1998 | Ramón Castromil, Presentación. Afonso Cid González, Locución. Xosé Filgueira Valverde, Presentación. Isidro Maiztegui, Música. Interpretación. Luis Pérez Rodríguez, Presentación. Bea Pérez, Son. Marta de Castro, Música. Interpretación. Pepe Ferrín, Fotografía.
Libro-audio
Acto literario-musical. Os seis poemas galegos de Federico García Lorca.
Mestre: Isidro B. Maiztegui Pereiro. Soprano: Marta de Castro
1998 | Ramón Castromil, Presentación. Afonso Cid González, Locución. Xosé Filgueira Valverde, Presentación. Isidro Maiztegui, Música. Composición. Isidro Maiztegui, Música. Interpretación. Luis Pérez Rodríguez, Presentación. Bea Pérez, Son. Marta de Castro, Música. Interpretación. Pepe Ferrín, Fotografía.
Libro-audio
Homenaxe a don Xosé Filgueira Valverde.
1997 | Afonso Cid González, Locución. Cristina Pujales, Entrevista. Cristina Pujales, Escolma. Afonso Vázquez-Monxardín, Coordinación. Bea Pérez, Son.
Libro-audio
O Padre Sarmiento e o seu tempo.
Actas do Congreso Internacional do Tricentenario de Fr. Martín Sarmiento (1695-1995)
1997 |
Libro. Actas
Tecnoloxía tradicional.
Dimensión patrimonial. Valoración antropolóxica
1996 | Antonio Fraguas, Coordinación. Xosé Antón Fidalgo Santamariña, Coordinación.
Libro. Actas
Fr. Martín Sarmiento.
Epistolario
1995 | Xosé Filgueira Valverde, Edición. Martín Sarmiento, Autoría. María José Fortes Alén, Edición.
Libro
Fray Martín Sarmiento y la Galicia de su tiempo.
Exposiciones didácticas
1995 | Xosé Filgueira Valverde, Textos. Xurxo Lobato, Fotografía.
Libro. Catálogo
Frei Martín Sarmiento e a Galicia do seu tempo.
Exposicións didácticas
1995 | Xosé Filgueira Valverde, Textos. Xurxo Lobato, Fotografía.
Libro
Romarías e peregrinacións .
Simposio de Antropoloxía, Santiago de Compostela, outubro de 1993
1995 | Antonio Fraguas, Coordinación. Xosé Manuel González Reboredo, Coordinación. Xosé Antón Fidalgo Santamariña, Coordinación.
Libro. Actas
Tempos que hai neste tempo.
[Exposición]
1995 | Xosé Filgueira Valverde, Presentación. Manuel Rivas, Textos. Christian Caujoulle, Textos. Manuel Sendón, Fotografía.
Libro. Catálogo
Actas do simposio de antropoloxía: in memoriam Fermín Bouza Brey.
Santiago de Compostela, 10, 11 e 12 de setembro de 1992
1994 | Antonio Fraguas, Coordinación. Xosé Manuel González Reboredo, Coordinación. Xosé Antón Fidalgo Santamariña, Coordinación.
Libro. Actas
Torres e castelos de Galicia.
1994 | Vari Caramés, Fotografía.
Libro
Lindeiros da Galeguidade II.
Actas do Simposio de Antropoloxía, celebrado en 1993, en Santiago de Compostela
1993 | José Antonio Fernández de Rota, Coordinación. Xosé Manuel González Reboredo, Coordinación. Xosé Antón Fidalgo Santamariña, Coordinación.
Libro. Actas
Autopoética, 1935. Bouza Brey.
1992 | Fermín Bouza-Brey, Autoría.
Libro. Facsímile
A vida do beato Aparicio nas estampas de Pietro Bombelli. 1789.
1992 | Xosé Filgueira Valverde, Autoría. Francisco Rodríguez Lestegás, Compilación.
Libro. Facsímile
Arquitectura Institucional en Galicia.
Exposición
1991 | Xan Casabella, Equipo técnico.
Folleto
O arquivo do Museo de Pontevedra.
E unha guía sucinta
1991 | Xosé Filgueira Valverde, Autoría.
Libro
Autopoética e poesías 1935.
Autógrafos e inéditos de Álvaro Cunqueiro
1991 | Álvaro Cunqueiro, Autoría.
Libro. Facsímile
Identidade e territorio: centenario de Otero Pedrayo .
Actas Simposio Internacional de Antropoloxía (Santiago de Compostela, 10-11-12 de novembro de 1988)
1990 | José Antonio Fernández de Rota, Coordinación. Xosé Manuel González Reboredo, Coordinación.
Libro. Actas
Homenagem a Joseph M. Piel por ocasião do seu 85 aniversário.
1988 | Dieter Kremer, Edición.
Libro
Actas do Congreso Internacional de Estudos sobre Rosalía de Castro e o seu tempo (v.1).
Santiago, 15-20 de xullo de 1985
1986 | Darío Villanueva, Coordinación.
Libro. Actas