Nós: De onte a hoxe

Nós: De onte a hoxe

Non é posible comprender Galicia e a súa cultura sen a xeración Nós e o rico legado que deixou. O Consello da Cultura Galega recolle neste especial contidos producidos pola institución que dan conta da vida, obra e impacto dun grupo de intelectuais que entenderon Galicia como un proxecto integral. O centenario, neste 2020, da fundación da revista Nós, voceiro dese grupo de intelectuais, é un bo motivo para repasar a súa herdanza.

Ao longo de 2020 incorporaremos ao especial novos materiais biográficos, documentais e de reflexión ao redor da revista Nós e a xeración que a ideou.

Álbum Nós

O Álbum Nós é unha colección dixital de biografías de persoas vencelladas dunha ou outra forma á revista Nós. Con esta iniciativa de carácter divulgativo, o Consello da Cultura Galega súmase neste ano 2020 ás conmemoracións polo centenario desta histórica cabeceira, un proxecto clave para a dignificación e modernización da cultura galega.

Ver Álbum Nós

  • Eleuterio,

    Primeiro concelleiro nacionalista de Ourense, comprometido e apaixonado defensor da lingua galega e dos dereitos do pobo galego Eleuterio González Salgado, máis coñecido como Leuter, naceu en Ourense o 18 de abril de 1899 e faleceu na mesma cidade case oito décadas despois, o 29 de marzo de 1977. Era fillo do matrimonio integrado por Claudio González e Manuela Salgado Fernández que rexentaba un forno de pan nunha céntrica praza da cidade. O rapaz, inquedo e curioso, con predisposición para o estudo e vocación docente, matriculouse na Escola Normal de Ourense onde moi pronto se converteu nun dos alumnos predilectos de Vicente Risco. Pouco antes de rematar o período de formación, en 1920, ingresa como socio na acabada de crear Mocedá Galeguista d´Ourense xunto a Antonio Cid Fernández e Francisco Lamas Barreiro. Do compromiso e actividade daqueles anos de mocidade é síntoma o feito de que figure como redactor da revista Nós a partir do segundo número da publicación, aparecido o 30 de novembro de 1920. Ata onde sabemos, dedícase fundamentalmente ás seccións «Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galicia» e «Os homes, os feitos e as letras» onde redacta pequenas noticias bibliográficas; a maior parte das cales apareceron sen asinar e nas contadas ocasións en que as asina decántase polas siglas L.G.S. No terceiro número de Nós atopamos un texto referido a «Études sur Eugéne Monfort» e o 15 de nadal de 1925, no número 24, «Escumas e brétemas. Versos gallegos por Lisardo R. Barreiro». Obtivo o título de mestre en 1921 e impartiu aulas nas escolas de Quereño (Rubiá) e en dous colexios privados da súa cidade natal, o León XIII, propiedade dos irmáns Núñez de Couto, e o Centro de Estudios Concepción Arenal. Seguindo a Vicente Risco, ingresou nas Irmandades da Fala e, en 1926, no Seminario de Estudos Galegos, na Sección de Prehistoria, que dirixía outro membro do cenáculo ourensán, López Cuevillas. En xuño de 1929 atopámolo participando na primeira campaña do Seminario pola Terra de Melide. Naquela altura, escavou xunto a Cuevillas e Antonio Fraguas diversos xacementos, entre eles o Forno dos Mouros e a Pena do Raposo. Coa chegada da República, iníciase para o noso biografado un período de febril actividade. En febreiro, atopámolo como secretario da Irmandade Galeguista que presidía Vicente Risco en Ourense e ben pouco tempo despois, en abril, no Partido Nazonalista Repubricán, xunto ao propio Risco, Otero Pedrayo, Cuevillas e López Trasancos. O 15 de abril, apoia, cos seus compañeiros do PNRO, o documento «O nacionalismo galego e o momento autual. Decraración de fe repubricana dos nazonalistas galegos» no que os asinantes se pronuncian a favor da república federal como réxime máis adecuado para satisfacer as arelas de Galicia. A comezos de maio dese mesmo ano, entra a formar parte da Comisión Xestora da Deputación de Ourense, con Luís Fábrega como presidente. Dentro do intenso labor que el e Fábregas desenvolven na Deputación cómpre salientar a fundación da Caixa de Aforros Provincial de Ourense, proxecto no que traballaba unha comisión municipal desde os últimos anos da ditadura de Primo de Rivera pero que só agora se aproba, apadriñado pola institución. Os seus estatutos quedaron listos en 1932 e a primeira sé da Caixa de Aforros inaugurouse o 20 de maio de 1933, con Leuter González Salgado no primeiro consello de Administración. En decembro, González Salgado asiste en Pontevedra á asemblea fundacional do Partido Galeguista e pese a ser dos asistentes máis novos, séntase na mesa presidencial, ao lado do presidente, Manuel Banet Fontenla, Manuel Lugrís Freire, Alexandre Bóveda e Plácido R. Castro. Sobre toda esta actividade, cómpre salientar que nas eleccións municipais de abril de 1931 converteuse nun dos tres concelleiros que obtiveron os nacionalistas en Ourense, xunto a Vicente Risco e o médico Arturo López Trasancos. Como concelleiro, o primeiro de ideoloxía nacionalista en Galicia, e como tenente alcalde, empregou, en plenos e reunións, invariablemente, o galego, o que xerou agres polémicas e múltiples protestas, especialmente entre os socialistas, que defenderon na prensa da época que o castelán era a única lingua oficial. Tamén se desenvolverán en galego todas e cada unha das intervencións públicas que pronuncia nestes anos. Como membro do Partido Galeguista, en mitins e actos públicos, ou defendendo o ferrocarril entre Zamora e A Coruña e Ferrol e Xixón, outra das grandes batallas que dá naquel entón como secretario do comité proferrocarril. A súa intensa actividade pública deixa pouca pegada escrita, aínda así, colabora esporadicamente nas páxinas de El Pueblo Gallego, La Zarpa e A Nosa Terra, Heraldo Orensano e o Heraldo de Galicia. Entre 1934 e 1936, o seu compromiso social levouno a aceptar a presidencia da Cruz Vermella da súa cidade natal, onde o sorprendeu a Guerra Civil. Incoóuselle un expediente de responsabilidades políticas e viuse obrigado a exercer a docencia fóra da súa cidade, entre 1938 e 1945 na escola de Vilamarín. En 1945 abandonou a docencia e aceptou un posto en TRANSFESA, unha coñecida empresa dedicada aos transportes por ferrocarril. Nos anos 50, participou na creación da Editorial Galaxia, do Partido Socialista Galego e colaborou nos programas galegos da BBC. Apenas un ano antes do seu pasamento, en 1976, participou na posta en marcha da Fundación Otero Pedrayo, velando polos intereses de quen sempre fóra seu “irmán”, Ramón Otero Pedrayo.

  • Ánxel Casal

    Ánxel Casal Gosenxe foi un destacado editor, libreiro e político Naceu na Coruña o 17 de decembro de 1895, fillo de Manuel Casal Basteiro, de Vilantime (Arzúa), e de Filomena Gosende Arias, de Visantoña (Santiso). De neno traballou na fonda e na xastrería familiar e aos catorce anos emigrou a Bos Aires, antes de probar sorte en Cuba, París e Lisboa. Ao regreso da emigración traballou no Consulado de Francia na Coruña, polo que viviu tamén uns meses en Bordeos. Alistouse voluntario ao servizo militar. Militou nas Irmandades da Fala da Coruña desde a súa constitución o 17 de maio de 1916, e aparece xa na relación de redactores e colaboradores no primeiro número do voceiro A Nosa Terra, publicado o 14 de novembro dese mesmo ano. Alí militaron o seu pai, a súa irmá Genoveva e a que sería a súa muller, María Miramontes Mato, modista natural de Guísamo (Bergondo). En 1917 participou, xunto con outros membros da que sería a Xeración Nós, na recepción en Galicia aos catalanistas da Lliga Regionalista, con Francesc Cambó á cabeza. Asistiu á I Asemblea Nacionalista, celebrada en Lugo os días 17 e 18 de novembro, e foi un dos asinantes do Manifesto Nacionalista. En 1921 foi elixido vogal da xunta directiva da Irmandade da Coruña, e en 1923 vicesecretario. O 25 de novembro de 1920 casou con María Miramontes e abriron un comercio de tecidos, pero Casal traballaba tamén como mestre de francés e como tradutor. Tras botar a andar en 1922 a Escola Dramática Galega participou como actor na obra A patria do labrego de Antón Villar Ponte, interpretando o papel de señorito. Fíxose cargo do proxecto de Escolas do Insiño Galego. En novembro de 1924 fundou con Leandro Carré Alvarellos, daquela bibliotecario das Irmandades da Fala, o proxecto editorial Lar, continuadora da Editorial Céltiga que fundaran en 1921 as Irmandades de Ferrol, e que pechara en 1923 coa chegada da ditadura de Primo de Rivera. Lar publicou até o seu peche en 1927 un total de corenta obras con periodicidade mensual, case todas elas de prosa. Entre outros autores, publicaron en Lar algúns homes de Nós como Otero Pedrayo (Pantelas, home libre, de 1925, e Escrito na néboa, de 1927), Vicente Risco (O lobo da xente: lenda galega, de 1926, A Coutada, do mesmo ano), Xosé Filgueira Valverde (O vigairo, 1927) ou Ramón Cabanillas, quen publicou nas coleccións de teatro (O Mariscal, 1926, escrita con Antón Villar Ponte) e poesía, con reedicións aumentadas dos volumes Da terra asoballada e No desterro. En 1927 Ánxel Casal deixou a editorial Lar en mans de Carré Alvarellos e fundou a editorial Nós, que imprimía e distribuía a revista Nós, o voceiro A Nosa Terra e desde 1928 as publicacións do Seminario de Estudos Galegos. A imprenta de Ánxel Casal destacaba no uso de tipografías, clixés, linóleos e gravados. En 1930 fundou o xornal vespertino El Momento, ligado ao ideario político da Organización Republicana Gallega Autónoma, mais só durou catorce números. No mesmo ano comezou a publicación, con Fernando Osorio Docampo e Carlos Monasterio Baleiro, do semanario Adelante, tamén de carácter republicano, que cesou a súa actividade en agosto de 1931. Na primavera de 1931, logo da proclamación da II República, instalouse en Santiago de Compostela, nun primeiro momento na que fora a casa de Camilo Díaz Baliño na rúa das Hortas, e dous anos despois no número 15 da rúa do Vilar. Neses locais estivo a imprenta e sede da editorial. En setembro de 1934 cesou a actividade da editorial Nós, se ben seguiu a imprimir a revista do mesmo nome. O 7 de outubro dese ano íaselle facer unha homenaxe no Hotel Compostela, mais o evento foi suspendido pola folga xeral revolucionaria convocada contra a entrada no goberno como ministros de tres membros da Confederación Española de Derechas Autónomas. En marzo de 1935 comezou a editar a publicación Ser. Semanario Gallego de Izquierdas, continuador de Claridad. Continuou coa actividade política, asinando en xuño de 1931 o manifesto da Esquerda Galeguista e colaborando na preparación da asemblea fundacional do Partido Galeguista, que tivo lugar en Pontevedra en decembro dese mesmo ano. En febreiro de 1932 pasou a ser secretario de propaganda do grupo local compostelán do Partido Galeguista, e en xullo asistiu á xuntanza convocada polo alcalde Raimundo López Pol para retomar o proxecto de Estatuto de Autonomía para Galicia. En 1933 participou nun mitin xunto con Álvaro de las Casas, Xurxo Lorenzo e Francisco Fernández del Riego, con quen mantivo unha forte amizade. En xuño dese ano formou parte do Pacto de Compostela, que establecía un acordo entre forzas nacionalistas vascas, galegas e catalás co nome de Galeuzca. En 1935 integrouse na organización Ultreya, que nacera en 1932 impulsada por Álvaro de las Casas. O 1 de maio dese ano, na celebración do Día da Clase Obreira, interveu nun mitin en Muros xunto con Fernando Caamaño, o xurista e catedrático valisoletano Adolfo Miaja de la Muela, Elías Arias de Parga e Ramón Suárez Picallo. Tras a creación en xaneiro da Fronte Popular, entrou no comité local de Santiago de Compostela, e o 23 de febreiro dese ano, unha semana despois das eleccións xerais en España, foi elixido alcalde da cidade. Un mes despois foi nomeado deputado provincial e vicepresidente da Deputación da Coruña. Exerceu tamén como vicepresidente do Comité Central da Autonomía de Galicia, se ben actuou como presidente en funcións ante a ausencia de Bibiano Fernández Osorio-Tafall. Dimitiu como alcalde e como edil o 9 de xullo dese mesmo ano. O día 17 formou parte da comisión que entregou o Estatuto de Galicia ao presidente do Congreso dos Deputados, logo de seren recibidos polo presidente da República. Regresou a Santiago de Compostela o día 20, e a proposta do comité de defensa formado a xornada anterior polos partidos e sindicatos locais tras o alzamento nacional, aceptou facerse cargo de novo da alcaldía, se ben ese mesmo día sería deposto pola autoridade militar. Refuxiouse na casa familiar de Vilantime onde o detiveron o 4 de agosto. Foi levado á prisión de Santiago de Compostela onde coincidiu con Camilo Díaz Baliño, quen o retratou a lapis ao igual que a outros presos republicanos. Declarou como testemuña o 8 de agosto no proceso contra os membros do comité de defensa, e na noite do 18 ao 19 de agosto foi asasinado en Cacheiras, preto do cemiterio. En 1940 as Mocedades Galeguistas da Arxentina crearon o selo Ediciós Ánxel Casal, que empregou en 1952 Luís Seoane para publicar o poemario Fardel de eisilado. En 1950 o empresario Manuel Puente retomou a Editorial Nós. De Ánxel Casal, a quen Otero Pedrayo adica un capítulo no seu Libro dos amigos, dixo Castelao: “Casal fixo por Galicia máis do que todos nós”. BIBLIOGRAFÍA Dobarro Paz, Xosé María; Vázquez Sousa, Ernesto (2003): Ánxel Casal (1895-1936). Textos e Documentos. Sada (A Coruña): Ediciós do Castro. Mato, Alfonso (coord.) (2007): Ánxel Casal, un editor para un país. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega.

    Ánxel Casal 1895-1936
  • Francisco Lamas Barreiro

    Pintor de orixe ourensá, militante nacionalista e cabeza visible da Sociedade Nazonalista PondalO pintor e militante nacionalista Francisco Lamas Barreiro naceu en Ourense o primeiro de xaneiro de 1896. Foi o único varón dos catro fillos que tiveron Amparo Barreiro e Francisco Lamas Salgado, propietarios dunha coñecida confeitaría da cidade. En Ourense, sendo aínda moi neno, comezou a asistir á escola e recibiu clases de debuxo de Juan Fernández Pérez, “Xesta”, estudos que continuaría na cidade de Bos Aires, a onde se traslada cos seus pais e irmás cando apenas tiña oito ou nove anos e onde vivirá a maior parte da súa vida. A familia reside no número 383 da rúa Suipacha e pasa temporadas nunha moderna explotación agrícola, a Granxa Ceres, que posúen en Ituzaingó, a poucos quilómetros da capital. O mozo críase nun ambiente culto e comprometido con Galicia e a súa realidade. Baste sinalar que en 1917 o seu pai, Francisco Lamas Salgado, de ideoloxía anarquista, exerce como correspondente de O tío Marcos da Portela, onde publica unha serie de artigos de carácter agrarista e galeguista. Ese mesmo ano Lamas Salgado participa na fundación de Asociación Regionalista A Terra, de marcado carácter autonomista e unha das primeiras entidades galeguistas en América.
    A comezos de outubro de 1920, o mozo Farruco ou Fuco Lamas, chega a Ourense coa vontade de cumprir coas obrigas militares e continuar os seus estudos pictóricos en Madrid. Debeu ser entón cando entrou en contacto coa acabada de fundar Mocedá Galeguista d´Ourense, onde cadraría con mozos como Antonio Cid Fernández e Leuter González Salgado, e cos principais membros do chamado círculo ourensán: Vicente Risco, Otero Pedrayo e Florentino Cuevillas. Ingresa na organización e en decembro de 1921 anúnciase a inauguración dunha exposición coas súas obras no salón que a “Mocedá” tiña na cidade das Burgas.
    Como non podía ser doutra maneira, os homes que acababan de botar a andar a revista Nós convidárono a participar nas súas páxinas. No quinto número da publicación, aparecido o 24 de San Xoán de 1921, atopamos «Retrato ó carbón por Farruco Lamas», e apenas un ano despois, o 20 de abril de 1922, unha nova colaboración. Baixo o título «Luz nova - Onte e hoxe», a revista reproduce un novo debuxo a carbón que “figurou na Exposición feita en Ourense”. Neste mesmo número hai un longo artigo asinado por Euxenio Montes titulado «Na esposición Lamas. Confrencia inaugural» que foi lido polo propio Montes na inauguración da exposición ourensá. Nel lemos: “Eu penso qu´o máis grande acerto de Lamas, é buscal-o caraute cand´o individuo está n-unha pura posición espectacular”.
    Ademais, en 1921, Lamas alentou a creación dunha Liga das Nazós do Norte d´Ibéria, e colaborou con diversas ilustracións en Céltiga, a revista que dirixían en Ferrol Xaime Quintanilla e Ramón Villar Ponte. Nos longos meses que pasa en Madrid, tras abandonar Ourense, participa da vida artística e cultural da capital e asiste ás reunións que Rafael Cansinos Assens organizaba no Café Colonial, onde tamén acudirá Borges, e ás do Café Pombo, con Ramón Gómez de la Serna á fronte.
    En 1923 regresa a América e, a instancias de Ramiro Illa Couto, o seu futuro cuñado, que tamén acababa de volver de Galicia, intégrase na delegación arxentina da Irmandade Nazonalista Galega, acabada de constituír seguindo as directrices do conselleiro supremo da ING galega, Vicente Risco. Ademais, participa como director artístico no seu voceiro, Terra. Idearium da Irmandade Nazonalista Galega n´América do Sul, a primeira revista escrita integramente en galego na emigración. Esta publicación, de carácter mensual e vida efémera, pois tan só chegarían a imprentarse cinco números entre xuño e outubro de 1923, motivou serias discrepancias entre Lamas e o seu redactor xefe, Eduardo Blanco Amor. En 1926 participa na creación e primeira etapa de A Fouce. Periódico Galego, con Lino Pérez como primeiro director. A publicación, de novo integramente en galego, recolle boa parte das angueiras nacionalistas do noso biografado. No verán do ano seguinte Lamas figura entre os mozos que fundan a Sociedade d´Arte Pondal, unha agrupación cultural que procuraba crear espazos de encontro e reivindicación para as diversas correntes galeguista existentes no Bos Aires da época. A partir de 1930 Lamas colabora con entusiasmo na segunda xeira de A Fouce. Tras o fracaso da ING, a Sociedade d´Arte Pondal transformarase na Sociedade Nazonalista Pondal, que Lamas presidirá a partir de 1930 ata que o releva Manuel Oliveira. Foi tamén Secretario da Instituiçom Cutural Galega, conformada por arredistas arxentinos que realizan un importante labor apoiando economicamente o Seminario de Estudos Galegos.
    Instalado definitivamente na capital porteña, casa con Adela Oliveri e convértese en pai dunha única filla. Son anos felices, nos que mantén un taller pictórico e acode aos faladorios dos baixos do Café Tortoni, onde cadra con Borges, Alfonsina Storni, Baldomero Fernández Moreno e Quinquela Martín. O seu neto, Marcelo Manetti, lémbrao como un home activo, culto e amable que o levaba con el ás reunións no coñecido café Los 36 billares, na rúa Ribadavia, a mesma onde vivía, e, onde sendo neno, tivo a oportunidade de escoitalo charlar e discutir, sempre en galego, cos seus compañeiros nacionalistas.
    Co tempo, Francisco Lamas abandonou a militancia política e traballou como director de arte do departamento de publicidade da Paramount Pictures. Morreu no Centro Galego de Bos Aires, que el mesmo axudara a organizar, con oitenta e catro anos, en 1980. Na capela desta senlleira institución consérvase un fermoso óleo que el doou en vida.

    Bibliografía C.C.V. (2017): «Fuco Lamas Barreiro, o arredista galego da Paramount Films», Suplemento Novas da Galiza, 46 (xuño). Accesible en http://novas.gal/wp-content/uploads/2016/10/arevista46.pdf Pastoriza Rozas, Xosé L. (2017): «Ramiro Isla Couto: pioneiro do nacionalismo alén mar». En Beramendi, Justo et al. (coords): Repensar Galicia. As Irmandades da Fala. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, Museo do Pobo Galego; 309-324.

Documentos sonoros do ASG


Escoita conferencias, homenaxes e entrevistas a membros da Xeración Nós.

Publicacións do CCG


Unha selección de publicacións do CCG sobre a Xeración Nós.

Roteiros

Coñece Galicia a través das súas letras
Castelao en Pontevedra

Roteiro Castelao en Pontevedra

Este roteiro percorre a cidade máis querida por Castelao, onde desenvolveu boa parte da súa actividade cultural e política.

Castelao no Barbanza

Roteiro Castelao no Barbanza

Praias, monumentos, castros e espazos vitais definen este roteiro pola banda sur, a arousá, da comarca do Barbanza, onde Castelao pasou os seus primeiros anos.

Otero Pedrayo no rural ourensán

RoteiroOtero Pedrayo no rural ourensán

O señor de Trasalba foi un grandísimo coñecedor das súas terras natais, entre o Ribeiro, a Serra Martiñá e os ríos Miño e Barbantiño. Este itinerario permítenos coñecer escenarios de enorme valor histórico e etnográfico vinculados a don Ramón.

Carballo Calero, entre a academia e a creación

RoteiroCarballo Calero

Entre a academia e a creación.