Nós: De onte a hoxe

Nós: De onte a hoxe

Non é posible comprender Galicia e a súa cultura sen a xeración Nós e o rico legado que deixou. O Consello da Cultura Galega recolle neste especial contidos producidos pola institución que dan conta da vida, obra e impacto dun grupo de intelectuais que entenderon Galicia como un proxecto integral. O centenario, neste 2020, da fundación da revista Nós, voceiro dese grupo de intelectuais, é un bo motivo para repasar a súa herdanza.

Ao longo de 2020 incorporaremos ao especial novos materiais biográficos, documentais e de reflexión ao redor da revista Nós e a xeración que a ideou.

Álbum Nós

O Álbum Nós é unha colección dixital de biografías de persoas vencelladas dunha ou outra forma á revista Nós. Con esta iniciativa de carácter divulgativo, o Consello da Cultura Galega súmase neste ano 2020 ás conmemoracións polo centenario desta histórica cabeceira, un proxecto clave para a dignificación e modernización da cultura galega.

Ver Álbum Nós

  • Cándido Fernández Mazas

    Artista multifacético, Cándido Fernández Mazas foi un dos ilustradores máis anovadores da Xeración Nós O culto e multifacético artista que foi Cándido Fernández Mazas naceu en 1902 en Pedrouzos, parroquia de Penedo, municipio de Castro Caldelas e faleceu, prematuramente, cando aínda non cumprira os corenta anos, en 1942, no mesmo lugar. Fernández Mazas, como Maruja Mallo, Colmeiro, Álvaro Cebreiro ou Arturo Souto, forma parte da coidada e prestixiosa nómina de artistas mozos que renovan con entusiasmo e acerto a arte galega de comezos do XX. As súas ilustracións, de trazos sinxelos e definitivos, encheron centos de páxinas das nosas publicacións desde comezos dos anos 20. Autodidacta e lector infatigable, sendo aínda un neno pero xa un destacado debuxante, comezou a estudar arte con profesores particulares en Ourense, onde moi pronto entendeu que as técnicas e a pintura tradicional debían ser superadas. Na mocidade, trabou amizade con Eugenio Montes e cos irmáns De las Casas, especialmente con Augusto, dos que sempre se gabaría de ser amigo. En Ourense coñece ademais a Xavier Bóveda, Francisco Luís Bernárdez, Jacinto Santiago, Afonso Monxardín e outros intelectuais anovadores e con inquietudes modernizadoras. Con apenas vinte anos publica as súas primeiras colaboracións no Diario de Galicia, en El Pueblo Gallego e, en 1923, na vangardista revista Alfar. Pouco antes, en 1922, dous anos despois de que aparecese o primeiro número da revista Nós, realiza un par de ilustracións para a revista que dirixía Vicente Risco onde, co tempo, inclúe un par de textos líricos: «30 F», introducido por uns versos de Rimbaud, o 26 de xullo de 1926, e «Gorigori do tempo» o 25 de xullo de 1930. Máis tarde, colabora con El Pueblo Gallego, co xornal agrarista La Zarpa, e con outras publicacións como a Gaceta de Galicia ou La República, que dirixía o seu amigo Jacinto Santiago. Desprendido e de trazo fácil, asinou obras baixo os pseudónimos de “Dichi”, “Fer-mazas” e “Xohán Rafael”, e ilustrou os libros de moitos dos seus amigos como a colección de contos que se abre con O vello mariñeiro toma o sol (1922) de Eugenio Montes, La luna, el alma y la amada (1922) de Xavier Bóveda, Kirdegarten (1923) de Francisco Luís Bernárdez ou IV melodía. Desfíe de campesiñada galega (1935), de García Paz. A finais de 1924 a Deputación de Ourense concédelle unha bolsa de estudos que lle permitirá ao ano seguinte instalarse en París durante varios meses. Na capital francesa comparte apartamento co pintor Cossío, entra en contacto cos movementos vangardistas que cobraban forza naqueles anos e ten a oportunidade de tratar a figuras tan relevantes do momento como Tristan Tzara ou Miguel de Unamuno. A viaxe modificará definitivamente a súa concepción da arte e a súa forma de pintar. De regreso a Ourense funda co seu amigo Augusto M.ª Casas, a efémera editorial Galaxia, que só publicará dous coidados volumes. Ao ano seguinte, 1927, unha nova bolsa permítelle instalarse de novo na capital francesa, onde coñece os surrealistas e continúa aprendendo sobre arte. En 1930 comeza a pasar longas temporadas en Madrid, onde cadra con Fernández Mazas e onde ambos asisten ás famosas tertulias de La Granja del Henar e Pombo. Por aqueles anos coñece á actriz Martarita Xirgú, quen o marca profundamente e a quen dedica o único libro que publicou en vida, Santa Margori (1930), unha anovadora peza teatral. O éxito desta obra desencadea unha homenaxe pública que se celebra no Hotel Miño de Ourense, o venres 27 de xuño dese mesmo ano. Nesta ocasión loan publicamente o traballo do mozo vangardista Ramón Otero Pedrayo, Álvaro de las Casas, Luís Fábregas ou Jacinto Santiago. Coa chegada da República apoia publicamente o ideario republicano e participa en diversos actos nos que se defende con entusiasmo o Estatuto. No verán de 1933 colabora coa Misión Pedagóxica que dirixía Rafael Dieste e da que formaban parte Otero Espasandín, Ramon Gaya e Sánchez Barbudo. Con eles viaxa pola costa galega, deseñando carteis e escenarios de obras teatrais, realizando lecturas dramatizadas e monicreques para as obras. En setembro dese mesmo ano organiza exposicións da súa obra na Coruña e Santiago. Sensible e inconformista, procura sen descanso un ideal de beleza afastado do barroquismo e centrado no esencial. Antes da guerra, en 1934, participa como intelixente crítico de arte en P.A.N. (Paseantes, Andantes y Navegantes), a revista que dirixía Otero Espasandín, onde cadra cos irmáns Dieste e con Alberto Fernández Mezquita entre outros. Durante a contenda, exerceu como topógrafo e demostrou, unha vez máis, a súa habilidade como debuxante. Nestes anos colaborou na publicación anarquista Umbral e en El Combatiente Rojo do Partido Obrero de Unificación Marxista, que dirixía o seu amigo Eugenio F. Granell. Antes de rematar a guerra desertou, detivérono e pasou cinco meses no cárcere de Valencia, de onde o sacou o seu pai, militar no bando nacional. Regresou a Ourense, á casa familiar en Castro Caldelas, onde viviu retirado e faleceu pouco tempo despois. Segundo diversos testemuños deixou títulos inéditos como a novela Terras de señorío e o poemario Aleteia. Moitos anos despois da súa morte, en 1976, o seu irmán Armando comezou a recuperar a súa memoria. Sería a partir de entón cando se comezou a publicar parte da obra que deixara inédita, entre ela, a obra teatral Los cuernos disparatados, escrita un ano despois que Santa Margorí, postumamente publicada por Ediciós do Castro, xunto a un texto incompleto, La leyenda de don Juan. Comedia del 40, escrita en 1932.

    • Referencias
      • OBRA
        • Santa Margorí. Parábola en tres escenarios (1930)
        • Santa Margorí. Los cuernos disparatados (1981)
      • BIBLIOGRAFÍA
        • Fundación Caixagalicia (2002): Cándido Fernández Mazas. Vangarda, militancia e esquecemento 1902-1942. A Coruña: Caixa Galicia.

  • Álvaro Cunqueiro

    Un dos grandes autores das letras galegas e españolasÁlvaro Cunqueiro Mora-Montenegro cultivou a narrativa, a poesía e o teatro, ademais do xornalismo e a literatura gastronómica. Creador dun universo fantástico de seu, mesturou as influencias clásicas cun estilo anovador. Está considerado un dos grandes autores das letras galegas e mais da literatura española. É o autor da famosa cita “Mil primaveras máis para a lingua galega”, que figura no seu epitafio.
    Naceu en Mondoñedo o 22 de decembro de 1911, fillo do boticario Joaquín Cunqueiro Montenegro e de Xosefa Mora Moirón, quen lle transmitiu a capacidade para inventar contos. Vivían ao pé da catedral mindoniense, e a familia legoulle coñecementos sobre botánica, zooloxía, farmacoloxía e natureza, aspectos ambos que tiveron unha forte pegada na súa obra.
    Fixo o Bacharelato en Lugo, onde coincidiu cos autores Evaristo Correa Calderón e Ánxel Fole, e en 1927 foi vivir a Santiago de Compostela. Matriculouse na Facultade de Filosofía e Letras, coa idea de especializarse en Historia, mais abandonou os estudos e traballou como xornalista en El Pueblo Gallego. Frecuentou os faladoiros do Café Español, onde coincidiu con Paco del Riego, Domingo García-Sabell, Torrente Ballester, Carballo Calero ou Carlos Maside entre outros.
    De volta en Mondoñedo promoveu a aparición de varias publicacións de carácter vangardista como Papel de color ou Galiza (1930-32), así como Editorial Un. Afiliouse ao Partido Galeguista e desenvolveu a súa obra poética coas obras Mar ao norde (1932, libro de iniciación, xa con pegada dos vangardismos), Cantiga nova que se chama Riveira (1933, neotrobadorista, con esquemas métricos tradicionais) e Poemas do si e non (1933, con certo carácter surrealista). Nesta época escribiu no semanario literario Vallibria, fundado por Xosé Trapero Pardo en 1930.
    Colaborou en catro ocasións na revista Nós. No n.º 110 (febreiro 1933) publicou o poema «Fiestra», dedicado a Raimundo Aguiar. No n.º 121 (xaneiro de 1934) aparecen seis fragmentos de «O mundo i-outras vísperas». O n.º 130 (outubro 1934) recolle a súa tradución de dous poemas de Friedrich Hölderlin, «Adeus» e «Primaveira», xunto cunha introdución biográfica. E no nº 131-132 (nov.-dec. 1934) plublica «Primeira elexía», poema do que se di que forma parte do libro inédito Favorábel prisión de sono.
    Tras o alzamento nacional non foi represaliado. Grazas á influencia da súa familia conservadora, e en outubro de 1936 comezou a dar clases en Ortigueira nun colexio privado. Colaborou coa publicación falanxista Era Azul e militou en Falanxe Española, chegando a ser xefe de Prensa e Propaganda comarcal. En 1937, a instancias de Jesús Suevos, comezou a traballar como redactor na sección literaria de El Pueblo Gallego, e nesa etapa en Vigo deu clases de portugués no instituto da cidade. En novembro de 1938 trasladouse a Donostia á redacción de La Voz de España, e foi subdirector de Vértice, revista nacional de Falanxe. Estableceuse en Madrid en 1939, tras a toma da cidade polas tropas nacionais, e pasou a escribir no ABC.
    En 1944 foille retirado o carné de xornalista, logo de non entregar uns textos sobre o Camiño de Santiago polos que xa cobrara, e regresou a Mondoñedo. Seguiu escribindo poesía, e en 1950 publicou Dona do corpo delgado, mais nesta época comezou a publicar de forma habitual obras de narrativa, como Merlín e familia (1955), As crónicas do Sochantre (1956), Escola de menciñeiros (1960) ou Si o vello Sinbad volvese ás illas... (1961), e tamén obras teatrais como Don Hamlet (1958).
    En 1961 regresa ao xornalismo en Faro de Vigo, diario que dirixiu entre novembro de 1964 e xuño de 1970. Un ano antes exerceu como cronista oficial da vila de Mondoñedo. Polifacético, proseguiu a súa actividade literaria con guías turísticas e libros de gastronomía, destacando neste campo A cociña galega (1973).
    Ingresou na Real Academia Galega o 21 de abril de 1963, a proposta de Ricardo Carballo Calero, Domingo García-Sabell, Aquilino Iglesia Alvariño e mais Ramón Otero Pedrayo. O discurso Algunhas imaxinacións sobre tesouros foi respondido por Francisco Fernández del Riego.
    Acadou o Premio da Crítica española en 1959 pola tradución ao castelán d’As crónicas do sochantre e o Premio Nadal en 1968 por Un hombre que se parecía a Orestes. Como xornalista recibiu en 1966 o Premio Conde de Godó. En 1980 foille concedido o Pedrón de Ouro, do Padroado Rosalía de Castro, e foi nomeado doutor honoris causa pola Universidade de Santiago de Compostela.
    Morreu en Vigo o 28 de febreiro de 1981. Foille adicado o Día das Letras Galegas en 1991. Obra en galego
    Poesía Mar ao norde. Santiago: Nós, 1932. Poemas do si e non. Lugo: Edicións 1, 1933. Cantiga nova que se chama Riveira. Santiago de Compostela: Resol, 1933. Premio Gil Vicente. Dona do corpo delgado. Pontevedra: Colección Benito Soto, 1950. Herba aquí ou acolá. Vigo: Galaxia, 1980.
    Narrativa Merlín e familia i outras historias. Vigo: Galaxia, 1955. As crónicas do Sochantre. Vigo: Galaxia, 195. Si o vello Sinbad volvese ás illas. Vigo: Galaxia, 1961. Xente de aquí e de acolá. Vigo: Galaxia, 1971. Os outros feirantes. Vigo: Galaxia, 1979.
    Teatro O incerto señor don Hamlet, Príncipe de Dinamarca. Vigo: Galaxia, 1958. A noite vai coma un río. Vigo: Galaxia, 1974. Antes publicado en Grial, 1965). Rúa 26. Diálogo limiar. Santiago de Compostela: Laiovento, 1995.
    Ensaio Tesouros novos e vellos. Vigo: Galaxia, 1964. A cociña galega. Vigo: Galaxia, 1973. Laude da camelia. Pontevedra: Deputación Provincial, 1981. Ollar Galicia. Barcelona: Destino, 1981.

    Bibliografía Armesto Faginas, Xosé (1987): Cunqueiro, unha biografía. Vigo: Edicións Xerais. Besteiro, Xosé María (2021): Un hombre que se parecía a Cunqueiro. A Coruña: Ediciones del Viento. Nicolás, Ramón (ed.) (1994): Entrevistas a Cunqueiro. Vigo: Nigra Trea. Requeixo, Armando (2017): Álvaro Cunqueiro e Mondoñedo. Guía literaria. Mondoñedo: Concello. Rodríguez Vega, Rexina (1997): Álvaro Cunqueiro: unha poética da recreación. Santiago de Compostela: Laiovento.

  • Margot Sponer

    Pioneira dos estudos lingüísticos galegos e autora da primeira tese sobre a nosa lingua A filóloga Margot Sponer naceu en Nysa/Neisse (Alemaña, hoxe Polonia) o 10 de febreiro de 1898. Foi a cuarta filla das cinco que tería o matrimonio formado por Elsbeth Heerder e Robert Franz Sponer. Aprobou por libre o bacharelato en 1909 e cursou estudos de Filoloxía Clásica, Romanística e Xermanística nas universidades de Halle, Lepzig, Nápoles, Grenoble, Madrid e Berlín; onde, moi probablemente, se graduou. Segundo deixou dito Lois Tobio nas Décadas de TL, era unha rapaza máis ben pequena e delgada, moi churrusqueira e graciosa e moi seria e competente no seu labor.
    En Madrid, antes de viaxar a Galicia, entrou en contacto co Centro de Estudos Históricos, o que lle deu a oportunidade de coñecer os métodos de investigación que usara Menéndez Pidal en 1919 nos seus Documentos lingüísticos de España. Reino de Castilla; metodoloxía que ela mesma empregará na redacción da súa tese. Segundo parece, tras varias estancias na capital de España, no verán de 1926, con trinta e oito anos feitos, visita Galicia para reunir materiais que lle permitirán completar a tese de doutoramento. En poucos meses visitou, nesta orde, as cidades de Ourense, A Coruña, Santiago de Compostela e Pontevedra. Ademais, percorreu a cabalo boa parte da provincia de Lugo ata O Cebreiro recollendo léxico nun dos primeiros intentos de estudo dialectal da lingua galega. Debeu abandonar Galicia a mediados de outubro dese mesmo ano para regresar a Alemaña a finais de 1926.
    Das noticias que proporciona a prensa da época despréndese que a lingüista visita os arquivos históricos e transcribe con pericia os documentos medievais que logra consultar. En Compostela acompáñaa Pablo Pérez Constanti, arquiveiro no Concello, quen lle facilita o contacto con Casto Sampedro para acceder aos documentos que precisaba consultar en Pontevedra.
    O 15 de novembro de 1926, no número 35 da revista Nós, nunha breve nota incluída na sección «Os homes, os feitos, as verbas», supoñemos que da autoría de Vicente Risco, infórmasenos de que a investigadora, ten cáxeque rematado un traballo de moito volume en col do galego antigo, traballo que nos amostrou, e pr’o qual ten aproveitado todol-os documentos pubricados da nosa Edade Meia. Engade ademais que despois d’ise traballo imprentado, conta adicar outro ô galego moderno, pra o quaal xa recadou ben datos, e pra rematalo fará outra viaxe.
    No número correspondente ao 15 de xaneiro de 1927 atopamos a única colaboración da filóloga alemá na revista. Titúlase «Algunhas notas dos meus estudos sobre filoloxía galega» e nela confesa que escribe desde Berlín alentada polo director da revista, Vicente Risco, a quen agradece o apoio que lle emprestou mentres estivo en Galicia e a súa amabilidade. Aproveita tamén para mencionar a Antonio Couceiro Freijomil, daquela Inspector de Primeiro Ensino en Ourense.
    Pese a que a prensa insiste en que Sponer traballa con documentos medievais, neste artigo a filóloga céntrase na situación da lingua galega, moi contaminada polo castelán. Enumera termos relacionados coa igrexa, coa medicina e coa xustiza e os lugares onde foron recollidos. Apunta que as razóns que explican esta situación son, en realidade, sinxelas: a xente oi falar o castelán ô crego, ô médeco, ô escolante, ôs tendeiros… e parécelles qu’o galego é fala somentes de xente baixa e probe. Lamenta o que constata e compara a situación de Galicia, esa terra tan fermosa, con Cataluña, onde se pode observar o fenómeno inverso.
    De regreso a Berlín, xa licenciada, o Romanisches Seminar e as aulas na universidade permitiranlle a Margot Sponer entrar en contacto con algúns dos galegos que pasan pola capital. Entre eles, Vicente Risco, Lois Tobío ou Felipe Fernández Armesto, quen, en 1929, lle dedicaría unha das súas crónicas na que afirma, entre outras cousas, que a alemá domina a lingua galega e ten coñecementos profundos de literatura, arte ou folclore galego. Seis anos despois, o 20 de xuño de 1930, Sponer presenta a súa tese de doutoramento titulada Altgalizische Urkunden (Documentos antigos de Galicia), dirixida polo profesor Ernst Gamillscheg. Nela transcribe e anota unha cantidade importante de documentos medievais datados entre os anos 938 e 1494.
    O ascenso do nazismo complicou as cousas para a filóloga que, segundo ten demostrado Antón Figueroa, o seu principal biógrafo, foi expulsada da universidade en 1942 e detida en febreiro de 1945, pola súa cooperación coa resistencia clandestina antinazi. Detida na súa casa o 27 de abril de 1945 por tres homes con uniforme das SS, morreu asasinada poucas horas despois.

    Bibliografía

    Figueroa, Antón (2017): Margot Sponer. Do galego antigo ás fronteiras da resistencia. Santiago de Compostela: Laiovento.

    Margot Sponer 1898-1945

Documentos sonoros do ASG


Escoita conferencias, homenaxes e entrevistas a membros da Xeración Nós.

Publicacións do CCG


Unha selección de publicacións do CCG sobre a Xeración Nós.

Roteiros

Coñece Galicia a través das súas letras
Castelao en Pontevedra

Roteiro Castelao en Pontevedra

Este roteiro percorre a cidade máis querida por Castelao, onde desenvolveu boa parte da súa actividade cultural e política.

Castelao no Barbanza

Roteiro Castelao no Barbanza

Praias, monumentos, castros e espazos vitais definen este roteiro pola banda sur, a arousá, da comarca do Barbanza, onde Castelao pasou os seus primeiros anos.

Otero Pedrayo no rural ourensán

RoteiroOtero Pedrayo no rural ourensán

O señor de Trasalba foi un grandísimo coñecedor das súas terras natais, entre o Ribeiro, a Serra Martiñá e os ríos Miño e Barbantiño. Este itinerario permítenos coñecer escenarios de enorme valor histórico e etnográfico vinculados a don Ramón.

Carballo Calero, entre a academia e a creación

RoteiroCarballo Calero

Entre a academia e a creación.