Nós: De onte a hoxe

Nós: De onte a hoxe

Non é posible comprender Galicia e a súa cultura sen a xeración Nós e o rico legado que deixou. O Consello da Cultura Galega recolle neste especial contidos producidos pola institución que dan conta da vida, obra e impacto dun grupo de intelectuais que entenderon Galicia como un proxecto integral. O centenario, neste 2020, da fundación da revista Nós, voceiro dese grupo de intelectuais, é un bo motivo para repasar a súa herdanza.

Ao longo de 2020 incorporaremos ao especial novos materiais biográficos, documentais e de reflexión ao redor da revista Nós e a xeración que a ideou.

Álbum Nós

O Álbum Nós é unha colección dixital de biografías de persoas vencelladas dunha ou outra forma á revista Nós. Con esta iniciativa de carácter divulgativo, o Consello da Cultura Galega súmase neste ano 2020 ás conmemoracións polo centenario desta histórica cabeceira, un proxecto clave para a dignificación e modernización da cultura galega.

Ver Álbum Nós

  • Leandro Carré Alvarellos

    Escritor, editor e investigador, destacou como teórico e difusor do teatro galego Leandro Carré Alvarellos foi un dos once fillos do matrimonio formado por Purificación Alvarellos Pena e mais o galeguista Eugenio Carré Aldao. Naceu o 30 de agosto de 1888 na Coruña e educouse nun ambiente fondamente preocupado pola cultura galega. O pai, mecenas e protector da Cova Céltica, procuraba transmitirlles aos fillos o seu compromiso coa Terra nos moitos relatos que inventaba para eles. Leandro, apaixonado desde neno polo teatro e o debuxo, asistiu desde cedo aos faladoiros que se organizaban na parte traseira da Libraría Regional do seu pai, onde se reunía a Cova Céltica e onde tivo a oportunidade de tratar os principais membros do cenáculo coruñés. As leccións prácticas e disertacións escoitadas ao grupo de rexionalistas completáronse cunha formación autodidacta rigorosa e variada. Sendo moi novo, abandonou os estudos regrados para comezar a traballar no negocio familiar, e cando a libraría quebrou, comezou a traballar na litografía La Artística. Entre 1911 e 1914 viviu no Porto como encargado desta empresa, e tivo a oportunidade de coñecer ben a lingua e a literatura do país veciño. Ao seu regreso á Coruña, foi un dos fundadores das Irmandades da Fala e colaborou no xornal A Nosa Terra desde o seu segundo número. Chegaría a dirixir o voceiro das Irmandades durante a Ditadura de Primo de Rivera. As Irmandades déronlle a oportunidade de traballar pola difusión da súa gran paixón, o teatro galego: foron moitas as páxinas que dedicou a teorizar sobre o tema, pero ademais dinamizou o mundo teatral da época, escribiu ducias de obras, dirixiu compañías como Cantigas da Terra -para a que escribiu algunhas comedias dun acto e varias estampas de costumes-, e mesmo actuou en non poucas pezas. Do recoñecemento público á súa tarefa da boa mostra o feito de que chegase a dirixir o Conservatorio de Arte Galega, que el transformaría e renomearía como Escola Dramática Galega. En 1924 fundou xunto a Ánxel Casal a editorial Lar, da que foi director-propietario e na que investiu parte importante dos seus aforros. Publicaron unha colección de corenta novelas curtas, das que catro son autoría do propio Carré: Naiciña (1925), A propia vida (1925), O home que deu vida a un morto (1926) e O xornal de Mavi (1927). Como dramaturgo asinou centos de pezas, entre elas as comedias Tolerías (1918), Para vivir ben de casados (1918), Enredos (1919) e O corazón dun pedáneo (1925) e os dramas, Rexurdimento (1918), O pecado alleo (1924) e Almas en pena (1957). Ingresou no Seminario de Estudos Galegos en novembro de 1925. A primeira colaboración de Leandro Carré na revista Nós, «A regueifa», un conto de tipo popular e intención moralizante, atopámola no número 24, correspondente ao 15 de Nadal de 1925. No número 27, de 15 de marzo de 1926, apareceu o ensaio «Encol da novela galega», no que o autor defende documentalmente a necesidade de superar a ambientación rural da novela galega. No número 31, 25 de xullo de 1926, atopamos unha pequena peza dialogada titulada «Noite de trunfo», e no 33, 15 de setembro dese mesmo ano, insire un relato recollido en San Xián de Sergude, «A besta perdida», e unha pequena recensión na sección «Os homes, os feitos, as verbas», titulada «As obras póstumas de Eça de Queiroz». No derradeiro exemplar da senlleira publicación atopamos “O romance galego» no que fai un repaso á novelística galega e ás publicacións de Lar, Céltiga, Libredón, Terra a Nosa e Alborada. O seu labor no estudo da nosa lingua é tamén notable. Publicou un Compendio de Gramática Galega (1918), e o primeiro Diccionario Galego-Castelán do século XX (1928) no que duplica o número de voces reunidas por Valladares no século anterior. En 1967 deu ao prelo unha Gramática Gallega. A ruína da empresa, a ilusión da súa vida, obrigouno a aceptar un posto de xerente na sociedade Cafés y Bares S. A., o que implicaba a xerencia do Kiosko Alfonso, o Marineda e o Café Moderno. Máis tarde traballou como contador de Industrias Morgade, o que o levaría a aceptar un posto de traballo en Sober como rexente dunha telleira. Aceptou de bo grao, pois vía unha posibilidade de recoller datos para o seu dicionario, co que procuraba resolver unha das grandes preocupacións dos intelectuais nacionalistas da época. Durante a guerra perdeu un fillo en Asturias e sufriu prisión durante cinco meses. Á saída do cárcere, o estigma de republicano e nacionalista dificultoulle enormemente a busca de emprego; co tempo e a axuda dos amigos aceptou varios e continuou exercendo como escritor, publicista e investigador. Colaborou baixo pseudónimo coa prensa exiliada. Como académico ingresou en maio de 1945 cun discurso titulado El idioma gallego en la Edad Media, e aceptou boa parte do pesado labor cotián da institución naqueles difíciles anos. Colaborou coa BBC de Londres e Radio Nacional de España. Home discreto e serio, cando faleceu na Coruña o 14 de febreiro de 1976 dispuxo que o seu enterro non fose obxecto de homenaxes públicas. OBRA NARRATIVA Contos e diálogos. A Coruña: [s.n.], 1918. Amor malfadado. A Coruña: [s.n.], 1923. Naiciña. A Coruña: Lar, 1925. A propia vida. A Coruña: [Imprenta Moret], 1925. O home que deu vida a un morto. A Coruña: Lar, 1926. O xornal de Mavi. A Coruña: Lar, 1927. Nos picoutos de Antolín, novela galega. Braga: Livraría Cruz, 1955. Contos de pantasmas. Vigo: Castrelos, 1972. TEATRO Pra vivir ben de casados, pasatempo nun acto. A Coruña: Lar, 1910. Enredos. A Coruña: El Noroeste, 1919. Noite de ruada. . A Coruña: Tipografía P. Galega, 1918. A venganza, cuadro tráxico nun acto. A Coruña: [s.n.], 1923. O pecado alleo, drama en tres actos. A Coruña: Imprenta Zincke Hermanos, 1924. O corazón d´un pedáneo, comedia nun acto. A Coruña: Lar, 1925. Almas en pena. Drama nun acto. Braga: [s.n.], 1927.

  •  Castelao

    Médico de formación, destacou como escritor, político e debuxante. Foi un dos ideólogos da revista Nós Naceu en Rianxo o 29 de xaneiro de 1886, fillo do mariñeiro Mariano Rodríguez Dios, que posteriormente sería alcalde do municipio do Barbanza, e mais de Joaquina Castelao Gemme. Aos nove anos foi vivir coa familia á Pampa, e regresou en 1900. Estudou o bacharelato de Artes e despois a carreira de medicina na Universidade de Santiago de Compostela. Por entón desenvolve a súa afección ao debuxo e á caricatura, e forma parte da tuna universitaria. Logo dunha estancia en Madrid, en 1910 regresa a Rianxo sen rematar o doutoramento. Comeza a traballar como médico rural e prepara a especialización en obstetricia, pero deixou o curso por unha tuberculose. En 1912 casou con Virxinia Pereira, e en 1914 naceu o seu único fillo. Nese mesmo ano tivo un desprendemento de retina que fixo que deixase a profesión de médico, se ben volveu exercer por mor da pandemia de gripe de 1918. Tras opositar, en 1916 comezou a traballar como funcionario, e en 1918 pasou a ser profesor de debuxo no Instituto de Pontevedra. En 1921 levou a cabo unha viaxe por Francia, Bélxica e Alemaña cunha bolsa da Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas. En 1929, logo da morte do seu fillo, fixo outra viaxe a Bretaña tamén financiada pola JAE, co fin de estudar os cruceiros dese país. En 1908 expuxo os seus debuxos en Madrid, e en 1909 gañou unha medalla de ouro na Exposición Rexional Galega cun tríptico titulado Unha festa na aldea. En 1910 participou na fundación do semanario El Barbero Municipal, de carácter anticaciquil, xunto con Xosé Arcos e mais Eduardo Dieste. Colaborou tamén en publicacións galegas como Mi Tierra, españolas como El Liberal, El Parlamentario e El Gran Bufón, e coas arxentinas Suevia e La Voz de Galicia. En 1912 únese á Liga Agraria de Acción Gallega, liderada por Basilio Álvarez. Na súa etapa pontevedresa participou de forma activa na vida cultural local, desde a rodaxe do filme Miss Ledya (a primeira peza audiovisual galega de ficción) á participación na Coral Polifónica. Tras a fundación na Coruña das Irmandades da Fala promoveu a creación dunha delegación na cidade do Lérez. En 1919 publicou os seus primeiros relatos en A Nosa Terra, que ilustraría posteriormente co título de Cousas. Despois pasou a publicar as súas viñetas nos xornais Galicia, o Faro de Vigo e El Pueblo Gallego. Amais dos seus relatos ilustrados, como escritor cultivou a narrativa (Un ollo de vidro, 1922; Os dous de sempre, 1934; Retrincos, 1934) e o teatro (Os vellos non deben de namorarse, 1941). En xullo de 1933 ingresou como membro da Real Academia Galega, co discurso As cruces de pedra na Galiza, contestado por Antón Villar Ponte. En marzo de 1920 iniciou na Coruña unha mostra itinerante dos seus debuxos, baixo o título de Álbum Nós, que despois se expuxo en Madrid, Barcelona e varias cidades galegas. En 1924, coincidindo coa inauguración da exposición Nós en Santiago de Compostela, ingresou no Seminario de Estudos Galegos, que en 1930 publicou o seu estudo sobre As cruces de pedra de Bretaña. Tamén en 1920 foi un dos promotores da revista Nós que, ata o número 9, levou na portada un deseño seu, e a partir do número 10 unha capa con diversas imaxes da iconografía galega. Ademais, publicou varios artigos e debuxos, como «A roda de San Xoán» no nº 1. No nº 2 da revista aparece a estampa número 35 do álbum Nós, «A tola do monte», imaxe que en 1926 se convertería nun dos textos de Cousas. No nº 3 aparece «Poemiña», sobre a aldea de Abuín, que despois se convertería en «Camiño esquecido» de Cousas. O «Dibuxo» do número 6 (agosto de 1921) recóllese de novo en Alma Gallega nº 35 (1922) como «O cruceiro». No número 9 aparece «Novela», que ten orixe na visita en París á casa dun “osteologist”, un home que vendía ósos humanos e peles tatuadas, e que aparece tamén en Cousas, así como «A vella Fanchuca» (nº 31), que figura en Cousas como «Esta morea de pedras e tellas». No nº 43 (xullo 1927) publica «O retrato», «Peito de lobo» e «O segredo», tres dos relatos que en 1934 foron incluídos no libro Retrincos. No número 17 sae un gravado sobre catro cruceiros galegos, reconvertido despois en «Onde hai un cruceiro» de Cousas. No nº 31 publícase un debuxo dun home sen un brazo montado nun burro. No número 10, de abril de 1922, comeza o seu diario da viaxe europea de 1921, que se estenderá ao longo de sete crónicas. No nº 38 hai unha serie de cantigas que Castelao recolleu de man dun cego de Carballedo (Cotobade), e no nº 40 un conxuro recollido en Lalín dun cesteiro. No nº 67 (xullo de 1929) aparece «Sant’Yago na Bretaña», un artigo sobre a relevancia de Santiago o Maior naquela terra, xunto cunha cantiga en bretón e traducida ao galego sobre Iann Derrien, recollida en 1868 por François-Marie Luzel no seu libro Gwerziou Breiz-Izel. No nº 80 (agosto de 1930) publicouse o discurso pronunciado por Castelao o 25 de xullo dese ano no Teatro García Barbón de Vigo, encol do «Galeguismo na arte». Para rematar, no nº 113 (maio de 1933) aparece o estudo «Escudos de Rianxo», 33 debuxos presentados ao Seminario de Estudos Galegos e analizados por Fermín Bouza-Brey. Deste estudo sairá o modelo do escudo de Galicia cunha serea, a bandeira e mais a lenda Denantes mortos que escravos. En 1930, tras a caída do goberno de Primo de Rivera, o galeguismo comeza a súa organización política. En setembro dese ano asiste á sinatura do Pacto de Barrantes, acordo entre republicanos e galeguistas, e en 1931 saíu elixido deputado ás Cortes Constituíntes, integrándose no grupo parlamentario coa FRG-ORGA. En xuño de 1931 convértese no primeiro presidente do Grupo Nacionalista Galego de Pontevedra, que en decembro dese ano deu pé ao Partido Galeguista. Porén, nas eleccións xerais de novembro de 1933 o galeguismo non conseguiu representación. En abril dese ano participara en Gernika nun mitin do Partido Nacionalista Vasco. En outubro de 1934 é desterrado a Badaxoz, e regresa en setembro de 1935. En febreiro de 1936 volve saír elixido deputado polo Partido Galeguista, integrado na Fronte Popular, sendo o candidato máis votado da provincia de Pontevedra. Os seus esforzos centráronse na aprobación do Estatuto de autonomía de Galicia. O alzamento nacional colleuno en Madrid, o que posiblemente lle salvou a vida, e xa non regresaría a Galicia. Mantense leal ao goberno e marcha a Barcelona e Valencia, e en 1938 desprázase á Unión Soviética no marco dunha comisión cultural republicana, e aos Estados Unidos e Cuba á procura de axuda para o goberno. Neste tempo publica os álbums da guerra Galicia mártir (1937), Atila en Galicia (1937) e Milicianos (1938), unha manifestación da súa carraxe contra o fascismo e en defensa da liberdade despois dos primeiros anos de represión, que acabaron con amigos seus, coma Alexandre Bóveda, e familiares como José Losada Castelao e Manuel Rodríguez Castelao. En 1940 marcha a Bos Aires, onde ao ano seguinte estrearía a obra de teatro Os vellos non deben de namorarse e publicaría, en 1944, o ensaio Sempre en Galiza. En marzo de 1946 incorporouse como ministro sen carteira ao Goberno da República no exilio, presidido por José Giral, e estivo en París até xaneiro de 1947. Regresou a Bos Aires, onde seguiu participando en actos culturais e políticos, se ben por entón xa estaba doente de cancro. En xullo dese ano estivo con Otero Pedrayo, quen falaba de Castelao coma “o irmao Daniel”. Ao ano seguinte, no Día da Patria, pronuncia o discurso Alba de groria. Finou o 7 de xaneiro de 1950. Foi embalsamado e soterrado en Bos Aires, e o seu corpo foi traído -no medio de certa polémica- ao Panteón de Galegos Ilustres en 1984. En 1964 dedicóuselle o Día das Letras Galegas, e en 2011 a súa obra foi declarada Ben de Interese Cultural pola Xunta de Galicia. En 2016 a Real Academia Galega de Belas Artes dedicoulle o Días das Artes Galegas. O seu legado consérvase en boa medida no Museo de Pontevedra. OBRA Narrativa Un ollo de vidro. Memorias dun esquelete (1922) Cousas (1926, 1929) Os dous de sempre (1934) Retrincos (1934) Teatro Os vellos non deben de namorarse (1941) Ensaio Diario 1921 (1977) As cruces de pedra na Bretaña (1930) Sempre en Galiza (1944) As cruces de pedra na Galiza (1950) Debuxo Álbum Nós (1931) Cincoenta homes por dez reás (1925) Cousas da vida (1925) Galicia mártir (1937) Atila en Galicia (1937) Milicianos (1938) Debuxos de negros (1939) Cegos: os meus compañeiros (1941)

    Castelao 1886-1950
  • Ramón Cabanillas

    Ramón Cabanillas Enríquez, coñecido coma o "poeta da raza", é un dos autores máis relevantes da literatura galega da primeira metade do século XX Naceu no barrio de Fefiñáns o 3 de xuño de 1876. Comezou os estudos eclesiásticos en Santiago de Compostela, no seminario de San Martiño Pinario, onde permaneceu entre 1889 e 1893. Traballou como funcionario no seu concello natal, ao tempo que dirixiu o quincenal El Umia (1907) e o decenal El Cometa (1910), ambos de tendencia anticaciquil. Entre setembro de 1910 e xuño de 1915 estivo emigrado en Cuba. Alí abrazou a causa do galeguismo, especialmente da man de Basilio Álvarez, con quen se posicionou a favor do agrarismo, e de Xosé Fontenla Leal, un dos promotores da Real Academia Galega, quen o animou a que escribise en lingua galega. En Cuba publicou as súas primeiras obras: xa en 1910 o poema «Lonxe» na revista Suevia, e despois os libros No desterro (1913) e Vento mareiro (1915). De volta a Galicia, traballou como secretario no concello de Mos, Moaña, Cuntis e Redondela. En 1917 publicou Da terra asoballada, que continúa a poesía social dos seus primeiros volumes, pero xa vai aparecendo Galicia como suxeito colectivo. Implicouse no proxecto das Irmandades da Fala e colaborando de forma habitual no periódico A Nosa Terra. Participa nas tres primeiras Asembleas Nacionalistas de Lugo (1918), Santiago de Compostela (1919) e Vigo (1921). Nesta última é designado xunto con Vicente Risco, Xohán Vicente Viqueira e mais Antón Villar Ponte como encargados dun relatorio para a uniformidade no idioma. Porén, non asiste á Cuarta Asemblea (Monforte, 1922) tras a ruptura das Irmandades e o seu posicionamento a carón do galeguismo máis conservador de Vicente Risco. Antón Villar Ponte, implicado na posta en valor dun teatro galego moderno, encargoulle dúas obras. O 22 de abril de 1919 o Conservatorio Nacional da Arte Galega estreou na Coruña A man da Santiña, unha comedia amorosa protagonizada por personaxes fidalgos. En 1920 Cabanillas rematou O mariscal, publicado en 1926, baseada na vida de Pedro Pardo de Cela. O 31 de agosto de 1920 ingresou como membro de número da Real Academia Galega, a proposta de Francisco Tettamancy y Gastón, Florencio Vaamonde Lores e Eladio Rodríguez González. O seu discurso «A saudade nos poetas galegos» foi respondido polo propio Eladio Rodríguez. En 1927 foi elixido, xunto con Armando Cotarelo Valledor, membro da Real Academia Española como representantes das letras galegas. Ingresou en 1929 cun discurso sobre Eduardo Pondal. Entre 1921 e 1924 viviu en Madrid, onde foi correspondente do periódico ourensán La Zarpa. En 1924 comezou a traballar como administrador no balneario de Mondariz, propiedade de Enrique Peinador, quen custeara varias das publicacións do escritor cambadés. Nesta etapa seguiu escribindo: de 1926 é o poemario Na noite estrelecida, con presenza de elementos do ciclo artúrico, de 1927 é A rosa de cen follas, onde recupera o seu lirismo intimista. Ramón Cabanillas publicou nove escritos na revista Nós, case todo textos poéticos. No número 8 (decembro de 1921, dedicado por completo a Irlanda) publícase un poema seu ao país irmán, e no número 18 (xullo de 1923) aparece un soneto adicado ao apóstolo Santiago. Nos números 20 (agosto 1925) e 25 (xaneiro de 1926) publica dous longos poemas, «As pombas do perdón» e «A espada Escalibor». No número 42 (xuño de 1927) aparece un texto lido dous meses antes no Seminario de Estudos Galegos: «As romaxes de Nosa Señora da Franqueira», onde conta a súa experiencia como peregrino ofrecido. No número 81 da revista Nós (setembro de 1930) publica un poema, lido no banquete que se celebrara na Barxa o 25 de xullo dese ano. Poemas seus aparecen tamén abrindo os números 88 («Xoquín», abril de 1931), 90 («O relembro do clan», xuño de 1931) e 91 («Romances da frebe», xullo de 1931). Esa foi a súa derradeira colaboración coa publicación. Foi por entón, pouco despois da chegada da Segunda República Española, cando rompeu co galeguismo. Apoiou, ao igual ca Basilio Álvarez, os diversos gobernos presididos por Alejandro Lerroux. Cando tivo lugar o alzamento nacional de 1936 estaba en Madrid. Desde alí trasladouse a Valencia, onde retomou o contacto con Castelao, mais en 1937 regresou a Cambados. Xa con sesenta e un anos, cun fillo falanxista e outro republicano, traballou como secretario interino en diversos concellos, como Meis, Silleda, Dozón ou Moaña, e recibiu diversas denuncias polo seu pasado galeguista. En xaneiro de 1944 estreouse en Cambados o seu poema dramático A ofrenda ás fadas no portal de Belén. Logo duns anos de silencio, retoma o activismo coa publicación de diversas obras, inaugurando respectivamente os catálogos de Bibliófilos Gallegos con Camiños no tempo e de editorial Galaxia coa antoloxía Antífona da Cantiga. En 1954 publicou Da miña zanfona na colección Xistral, e aínda publicaría outros dous libros antes do seu falecemento, o 9 de novembro de 1959. Nese mesmo ano vería a luz en Bos Aires a súa obra completa. OBRA Poesía No desterro (1913) Vento mareiro (1915) Da terra asoballada (1917) O cabaleiro do Sant Grial (1922) Estoria do bendito San Amaro que foi chamado no mundo o Cabaleiro de Arentéi (1925) Na noite estrelecida (1926) A rosa de cen follas (1927) Camiños no tempo (1949) Antífona da cantiga (1951) Da miña zanfona (1954) Versos de alleas terras e tempos idos (1955) Samos (1958) Teatro A man de Santiña (1921) O mariscal (1926)

Documentos sonoros do ASG


Escoita conferencias, homenaxes e entrevistas a membros da Xeración Nós.

Publicacións do CCG


Unha selección de publicacións do CCG sobre a Xeración Nós.

Roteiros

Coñece Galicia a través das súas letras
Castelao en Pontevedra

Roteiro Castelao en Pontevedra

Este roteiro percorre a cidade máis querida por Castelao, onde desenvolveu boa parte da súa actividade cultural e política.

Castelao no Barbanza

Roteiro Castelao no Barbanza

Praias, monumentos, castros e espazos vitais definen este roteiro pola banda sur, a arousá, da comarca do Barbanza, onde Castelao pasou os seus primeiros anos.

Otero Pedrayo no rural ourensán

RoteiroOtero Pedrayo no rural ourensán

O señor de Trasalba foi un grandísimo coñecedor das súas terras natais, entre o Ribeiro, a Serra Martiñá e os ríos Miño e Barbantiño. Este itinerario permítenos coñecer escenarios de enorme valor histórico e etnográfico vinculados a don Ramón.

Carballo Calero, entre a academia e a creación

RoteiroCarballo Calero

Entre a academia e a creación.