Nós: De onte a hoxe

Nós: De onte a hoxe

Non é posible comprender Galicia e a súa cultura sen a xeración Nós e o rico legado que deixou. O Consello da Cultura Galega recolle neste especial contidos producidos pola institución que dan conta da vida, obra e impacto dun grupo de intelectuais que entenderon Galicia como un proxecto integral. O centenario, neste 2020, da fundación da revista Nós, voceiro dese grupo de intelectuais, é un bo motivo para repasar a súa herdanza.

Ao longo de 2020 incorporaremos ao especial novos materiais biográficos, documentais e de reflexión ao redor da revista Nós e a xeración que a ideou.

Álbum Nós

O Álbum Nós é unha colección dixital de biografías de persoas vencelladas dunha ou outra forma á revista Nós. Con esta iniciativa de carácter divulgativo, o Consello da Cultura Galega súmase neste ano 2020 ás conmemoracións polo centenario desta histórica cabeceira, un proxecto clave para a dignificación e modernización da cultura galega.

Ver Álbum Nós

  • Vicente Risco

    O ourensán Vicente Martínez Risco y Agüero é unha das figuras máis destacadas da Xeración Nós. Está considerado un dos teóricos do nacionalismo galego Estudou Dereito por libre na Universidade de Santiago de Compostela, licenciándose en 1906. Acadou a praza de funcionario na delegación de Facenda de Ourense, e no faladoiro de Marcelo Macías coincidiu con outros intelectuais como Xulio Alonso Cuevillas (tío de Florentino López Cuevillas) ou Arturo Vázquez Núñez. Levábase tamén desde a infancia con Ramón Otero Pedrayo pois naceran no mesmo edificio con tres anos e medio de diferenza. Seguidor das vangardas literarias e filosóficas, a través dos decadentistas ingleses e franceses chegou ao ocultismo e o orientalismo, e estudou tamén o budismo e o teosofismo. En 1910 comezou a escribir no xornal local El Miño, onde empregaba pseudónimos como Rujú Sahib ou Polichinela. En 1913 comezou os estudos de Maxisterio en Madrid, onde foi alumno de José Ortega y Gasset e tratou a Ramón Gómez de la Senra e Luis Hoyos Sáinz. En 1916 regresou a Ourense xa como catedrático de Historia da Escola Normal, e por entón regresara ao catolicismo. En 1917 fundou co avogado Arturo Noguerol e con López Cuevillas a revista literaria mensual La Centuria, subtitulada Revista neosófica, publicada en castelán (agás un poema de Noriega Varela) e que durou sete números. Nese mesmo ano ingresou nas Irmandades da Fala, da man de Antón Losada Diéguez, e comezou a publicar no voceiro A Nosa Terra e mesmo a participar en mitins, así como na Primeira Asemblea Nacionalista. Nese ano publicou o artigo “Teoría do nacionalismo galego”, que desenvolverá no libro do mesmo título editado en 1920. En xuño de 1920 asistiu a unha xuntanza en Pontevedra con Castelao, Ramón Cabanillas e Antón Losada Diéguez co obxecto de crear unha revista monolingüe sobre a cultura galega. Castelao propuxo que se chamase Nós, sendo Risco o director literario e Castelao o director artístico. Acordouse que se editase na imprenta ourensá de La Región, e Arturo Noguerol encargouse de constituír unha sociedade mercantil para facer viable o financiamento. No outono de 1921 o Grupo Nós constituíuse como sociedade. Tras a Cuarta Asemblea Nacionalista, de 1922, Risco abandonou as Irmandades da Fala e creou a Irmandade Nazonalista Galega. Nun primeiro momento colaborou coa ditadura de Primo de Rivera, iniciada en setembro de 1923, pensando que sería unha oportunidade para desmontar o sistema caciquil, e aceptou un posto de deputado provincial por Ourense co obxecto de crear unha mancomunidade, como en Cataluña. En xaneiro de 1923 a Irmandade Nazonalista retomou a edición da publicación brigantina Rexurdimento, e despois tivo como voceiro oficioso o xornal Galicia, de Valentín Paz Andrade. A Irmandade Nazonalista cesou a súa actividade cara a 1926, e en 1929 Risco regresou ás Irmandades da Fala e a escribir n’A Nosa Terra. Foi membro do Seminario de Estudos Galegos, do que dirixiu a sección de etnografía e folclore, dúas disciplinas ás que lles prestou atención ao longo de toda a súa vida. Un dos obxectivos de Nós era dar pulo á literatura galega. Risco cultivou a narrativa desde o relato Do caso que ll’aconteceu ó doutor Alveiros (1919), pezas curtas publicadas en Céltiga e Lar como A trabe de ouro e a trabe de alquitrán, a novela O porco de pé (1928), ou relatos que viron a luz na revista Nós, como “Dedalus en Compostela”. Tamén publicou unha peza de teatro, O bufón d'El-Rei. Drama en catro pasos (1928). O 23 de febreiro de 1929 ingresou na Real Academia Galega, a proposta de Manuel Martínez Murguía, Eladio Rodríguez González e Manuel Lugrís Freire, co discurso Un caso de licantropía, que foi respondido por Ramón Cabanillas. En 1930 realizou un curso de etnografía na Universidade de Berlín. Nos catro meses alí vividos, narrados nas crónicas enviadas a Nós e posteriormente recollidas en Mittleuropa (1934), deveu cara a unha ideoloxía máis conservadora e católica. En 1931 foi un dos fundadores do Partido Nazonalista Republicán de Ourense, polo que saíu elixido Ramón Otero Pedrayo como deputado nas eleccións a Cortes Constituíntes celebradas o 28 de xuño. En outubro dese mesmo ano participou no manifesto de afirmación católica asinado por un grupo de galeguistas protestando polo que entendían como unha persecución do réxime republicano contra a igrexa. En outubro de 1935 foi elixido membro do executivo na III asemblea do Partido Galeguista, se ben daquela xa había fortes desavinzas. Tras a adhesión do Partido Galeguista á Fronte Popular en 1936 Risco integrouse en Dereita Galeguista, que se constituíra en maio de 1935. Con todo, participou de forma activa na campaña polo Estatuto de Autonomía de Galicia. Tras o alzamento nacional, en 1938 publicou diversos artigos en La Región en apoio ao bando sublevado. Entre 1940 e 1948 residiu a Pamplona e Madrid, e publicou diversos estudos etnográficos en lingua castelá. Regresou a Ourense, volveu publicar algún traballo en galego e traduciu á nosa lingua a novela La familia de Pascual Duarte de Camilo José Cela, se ben seguiu escribindo en castelán o resto da súa produción literaria, chegando a ser finalista do Premio Nadal en 1952 coa novela La puerta de paja. En 1961, animado por amigos como Otero Pedrayo e Fernández del Riego, publicou coa editorial Galaxia o volume Leria, unha escolma de traballos filosóficos, críticos e literarios redactados entre 1920 e 1955. Finou en Ourense en 1963, e foi soterrado no cemiterio de Vilanova, en Allariz.

    • Referencias
      • OBRA
        • Obra en galego
          • Narrativa
            • Do caso que ll’aconteceu ó doutor Alveiros (1919)
            • O lobo da xente (1925)
            • A velliña vella (1925)
            • A trabe de ouro e a trabe de alquitrán (1925)
            • A Coutada (1926)
            • Os europeos en Abrantes. Epopeia en prosa (1927)
            • O porco de pé (1928)
            • Dedalus en Compostela (1929)
            • O señor feudal (1930)
          • Teatro
            • O bufón d'El-Rei. Drama en catro pasos (1928)
          • Ensaio
            • Teoría do nazonalismo galego (1918)
            • Nós, os inadaptados (1933)
            • Mitteleuropa. Impresiós d'unha viaxe (1934)
            • Leria (1961)
            • Doutrina e ritual da Moi Nobre Orde Galega do Santo Grial (1997)
          • Etnografía
            • Etnografía e folkore de Melide (1933)
        • Obra en castelán
          • Narrativa
            • El enviado (1911)
            • La puerta de paja (1953)
          • Ensaio
            • El problema político de Galicia (1930)
            • Psicología del librepensador (1937)
            • Satanás, biografía del diablo (1947)
      • BIBLIOGRAFÍA
        • Casares Mouriño, Carlos (1981): Vicente Risco. Vigo: Galaxia.
        • Lugrís Pérez, Ramón (1963): Vicente Risco na cultura galega. Vigo: Galaxia.
        • Risco, Antón (1978): Pensamento de Vicente Risco. Lugo: Alvarellos.
        • VV.AA. (2013): Quen é Vicente Risco? Allariz: Fundación Vicente Risco.

    Vicente Risco 1884-1963
  • Florentino López Alonso-Cuevillas

    Arqueólogo e historiador, pasou á historia da cultura galega como un dos piares da Xeración Nós, elaborando parte importante do seu discurso histórico Naceu en Ourense, na rúa do Progreso, o 14 de novembro de 1886. Era o fillo único e póstumo de Florentino López Barbán, delegado de Facenda, e de Vicenta Alonso-Cuevillas Álvarez-Seara. O neno foi criado pola familia materna, moi coñecida na cidade, nun ambiente selecto e protexido e un tanto particular; de lle facermos caso a Otero Pedrayo, amigo desde a infancia, os Álvarez Seara eran liberais e os Alonso-Cuevillas, tradicionalistas, e en Floro, como era familiarmente coñecido, triunfaron a prudencia e a disciplina destes últimos. Comezou os seus estudos primarios no colexio León XIII e pasou logo ao instituto da cidade, onde cadraría con Vicente Risco, dous anos maior, co que o unía un afastado lazo familiar, e onde asistiría ás aulas de Salvador Padilla, Marcelo Macías e Moreno López. Excelente estudante, chegou a ser un aceptable violinista e mesmo formou parte da capela de música da catedral. Con apenas quince anos, en 1901, foi escollido para representar os mozos ourensáns nunha merenda que se organizaba no Concello para homenaxear a escritora Emilia Pardo Bazán, que visitaba a cidade como mantedora dos Xogos Florais. Acompañábao outro alumno exemplar, o seu veciño e compañeiro de xogos Ramón Otero Pedrayo, dous anos menor. En setembro de 1901 inicia os estudos de Farmacia na facultade de Santiago de Compostela, carreira que rematará en xuño de 1906 e que non chegará a exercer. De volta a Ourense, comeza a traballar como auxiliar meritorio no Laboratorio Municipal e máis tarde na administración pública, primeiro en Gobernación e despois na Delegación de Facenda, onde durante moitos anos será o encargado do Negociado de Contrabando e Defraudación. Neste período entrégase ás lecturas, especialmente de novela e de historia, á conversa cos amigos e aos debates e faladoiros que se organizan nos cafés da cidade, entre eles o da Comisión Provincial de Monumentos, presidido por Marcelo Macías, no que tamén participaba o seu tío, o culto avogado Julio Alonso-Cuevillas, modelo do seu sobriño. No curso 1911-1912 asiste por libre á facultade de Filosofía e Letras do caserón de San Fernando, en Madrid, cidade na pasa algunha tempada e comparte pensión con Urbano Feijoo de Sotomayor, Primitivo Rodríguez Sanjurjo e o propio Otero Pedrayo. Este feixe de mozos acomodados, cultos e despreocupados, acoden ao Ateneo, aos cafés e aos diversos espectáculos que lles ofrece a cidade. Nestes anos, López Cuevillas comeza a colaborar co xornal liberal El Miño, onde tamén escribe Vicente Risco, en La Zarpa, El Pueblo Gallego e o Diario de Pontevedra. En 1917 atopámolo na fundación da revista neosófica La Centuria, en cuxo primeiro exemplar publicaría o texto histórico «Rusia y su revolución. Primer momento», que continuaría no segundo e sexto número. No cuarto número atopamos outro artigo seu, «Divagaciones al margen de un cuento de Las Mil y Una noches». Son os anos de inconformismo, de actitude culturalista, estranxeirizante e algo esotérica que, anos despois, describirá no artigo «Dos nosos tempos», considerado un autorretrato do seu grupo xeracional, publicado no primeiro número da revista Nós. En 1918 Cuevillas ingresa nas Irmandades da Fala xunto a Losada Diéguez, Otero Pedrayo e Vicente Risco, entregándose de cheo á causa galeguista. En 1920 traballa con entusiasmo nos primeiros pasos da revista Nós, de cuxa primeira directiva forma parte. Simultaneamente comeza a interesarse pola prehistoria galega, na que se formará autodidacta e intensamente até converterse no grande arqueólogo da súa xeración. Fíxoo, segundo diría tempo despois, pola necesidade de cubrir un burato na nosa cultura. Na actualidade está considerado o pai da nosa prehistoria. Ben pouco tardarían en aparecer nas páxinas de Nós os seus primeiros traballos sobre arqueoloxía. O primeiro «A mansión de Aquis Querquenis» (1922) recollendo a súa experiencia nas escavacións de tan singular espazo. A este, seguirán «O castro “A Cibdade“, en San Ciprián de Lás», nos números 10 e 12 da revista, «Os dólmenes do monte das Motas en Lobeira», no 18, ou «Unha lápida romana inédita» publicado en 1925. O 18 de abril de 1924, ao pouco de fundarse o Seminario de Estudos Galegos, presentou o seu traballo de ingreso «A edade de ferro na Galiza», que se publicaría por entregas en Nós entre o 25 de xullo de 1925 e o 15 de novembro de 1926. En 1926 o seu tesón e coñecemento convertérono no director da sección de Prehistoria do Seminario, e desde esta posición, dirixiría escavacións, proxectos de investigación interdisciplinar e traballos colectivos nos que soubo implicar con habilidade mozos entusiastas como Antonio Fraguas, Xaquín Lorenzo ou Fermín Bouza Brey. Entre 1922 e 1925 traballou no castro de San Cibrao de Las. En 1925, dentro xa do Seminario de Estudos Galegos e en colaboración con Fermín Bouza Brey, comezou a escavar no castro do Neixón. Dous anos despois, en 1927, estudou os castros de Sobroso e Briteiros, e en 1931 o de Troña. Froito da súa preocupación pola nosa prehistoria serán traballos como ViIa de Calvos de Randín (1930), en colaboración con Xaquín Lorenzo; «Prehistoria de Melide» en Terra de Melide (Santiago de Compostela 1933); Parroquia de Velle (1936), en colaboración con Xaquín Lorenzo e Vicente Fernández Hermida, e numerosísimos artigos e densas monografías. Parte importante do seu saber está condensado no volume La civilización céltica en Galicia (Porto, 1953). Ademais, asinou o capítulo dedicado á prehistoria de Galicia no tomo correspondente da monumental Historia de Galiza que dirixiría Otero Pedrayo e patrocinaría Manuel Puente. En 1962 a editorial Galaxia publicou postumamente Prosas Galegas. Aínda que dedicado fundamentalmente ao traballo de investigación, coa firme convicción de que para apoiar o ideario dos seus compañeiros era preciso elaborar un discurso científico que permitise demostrar a existencia dunha cultura específica e unha historia diferenciada, participou, desde un segundo plano, na política de preguerra. Designado conselleiro de Finanzas da Irmandade Nazonalista Galega, fundou con Otero Pedrayo e os seus compañeiros ourensáns o Partido Nazonalista Repubricán de Ourense e militou no Partido Galeguista desde a súa fundación no Nadal de 1931. Co inicio da Guerra Civil foi expedientado e multado. Son anos difíciles aos que cómpre sumar o feito de que en 1939 unha enfermidade reumática, que lle ocasionaba fortes dores e problemas de mobilidade, o apartaría dos traballos de campo que tanta satisfacción lle producían. En 1941 ingresou na Real Academia Galega a proposta de Otero Pedrayo, Alejandro Barreiro e Ángel del Castillo. Tres anos despois fíxoo no Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento. Pouco antes de retirarse da vida pública tivo a oportunidade de participar no III Congreso Nacional de Arqueloxía celebrado en 1953 en Galicia e no norte de Portugal. Xubilado desde 1956, faleceu en Ourense o 30 de xuño de 1958, tras ser recoñecido por investigadores portugueses, franceses e españois.

    • Referencias
      • OBRA
        • En galego
          • «Dos nosos tempos» (1920)
          • Novas cerámicas das antas galegas (1930)
          • A edade de Ferro na Galiza (1968)
          • Prosas galegas (1962)
        • En castelán
          • Puertas de castros gallegos (1935)
          • Las joyas castreñas (1951)
          • La civilización céltica en Galicia (1953)
          • Cosas de Orense (1969)
      • BIBLIOGRAFÍA
        • Casares, Juan Manuel (2011): O pensamento político de Florentino López Cuevillas. Ourense: Duen de Bux.
        • Otero Pedrayo, Ramón (1980): Florentino L. Cuevillas. Vigo: Galaxia.
        • Bouza Brey, Fermín et al. (1957): Frol e froito de un fidalgo vivir: homaxe dos amigos e discípulos do Petrucio da Prehistoria galega, Florentino L.A. Cuevillas, no LXX aniversario do seu nacemento. Vigo: Galaxia

  • Francisca Herrera Garrido

    Autora da primeira novela en galego asinada por unha muller e pioneira en Nós e na RAG Francisca Herrera Garrido naceu na Coruña o 6 de marzo de 1869 no seo dunha familia de clase media acomodada. Foi a menor dos cinco fillos que tiveron Josefa Garrido Matos e Manuel Herrera Hernández. Recibiu unha educación conservadora e fondamente relixiosa, axustándose á propia das señoritas da época. Comezou a ler cedo, e sendo adolescente, con apenas doce anos, coñeceu a obra de Rosalía de Castro que a marcaría como escritora.
    O pasamento do seu prometido pouco antes da voda e o da súa nai en agosto de 1909 explican que se trasladase a Madrid para vivir cunha das súas irmás, Enriqueta, viúva desde 1908. A partir dese momento, as dúas pasan os veráns e as vacacións de Nadal en Galicia, entre A Coruña e Oleiros. Será aquí onde Francisca Herrera escribirá o groso da súa obra. O seu primeiro poemario, Sorrisas e bágoas, apareceu en Madrid en 1913, cando tiña corenta e catro anos. Trátase dun tomo de 249 páxinas que reúne 51 composicións poéticas todas elas en galego. Pouco despois, en xaneiro de 1914, a poeta preséntase ante a sociedade coruñesa nun recital organizado na sociedade Reunión de Artesanos na que sería presentada cun eloxioso discurso pronunciado por Manuel Casás.
    En 1915 aparece a súa segunda obra poética, Almas de muller… ¡Volallas n’a luz!, cun pequeno prólogo en castelán de Manuel Murguía quen destaca o feito do volume tratar da vida afectiva das mulleres do campo galego. Catro anos despois, en 1919, aparece Frores d’o noso paxareco, o seu último libro de versos, publicado no suplemento «¡Terra a nosa!» do xornal El Noroeste.
    Un ano despois publícase a que a crítica considera a súa grande obra, a novela Néveda (1920), a primeira narración extensa asinada por unha muller nas nosas letras. No número inicial da revista Nós, na sección «Os homes, os feitos, as verbas», atopamos unha pequena recensión da novela, supoñemos que da autoría de Risco, na que se fai fincapé na riqueza lingüística do texto e na súa modernidade. No sétimo número da publicación, na mesma sección, será Philéas Lebesgue quen se ocupe dela nunha breve nota intitulada «En col de Néveda».
    Francisca Herrera Garrido é a primeira muller en participar na revista Nós e a única que repite colaboración, xa que atopamos a súa sinatura nun total de tres ocasións, algo insólito na revista. En agosto de 1921, no sexto número, asina un longo ensaio titulado «A muller galega», onde defende apaixonadamente o amor maternal e a relixiosidade das galegas. Xusto catro anos despois, o 15 de agosto de 1925, aparece a noveliña «A neta da naipeira», un relato de corte costumista protagonizado por unha viúva e as súas cinco fillas, e o Día de Galicia do 31 publícase o poema «A nosa nai Galiza».
    En 1922, na editorial Céltiga, Herrera Garrido publica A y-alma de Mingos e tres anos despois, en Lar, Martes d’antroido. Ese mesmo ano, 1925, prologa unha edición de Cantares Gallegos, e El Diario español de Bos Aires premia o seu traballo «Rosalía de Castro. Su obra poética».
    En marzo de 1936, pouco antes do inicio da Guerra Civil, preocupadas pola situación, a escritora, de case setenta anos, e mais a súa irmá abandonan definitivamente Madrid e refúxianse en Galicia. Perden nestes anos a maioría das súas posesións e recursos económicos e viven grazas á axuda de amigos e familiares. A partir deste momento, Herrera Garrido, conservadora e católica, pon a súa pluma ao servizo da causa franquista. Xesús Alonso Montero comentou con acerto unha carta a Philéas Lebesgue datada o 16 de abril de 1937 onde a coruñesa describe a súa situación e as súas crenzas. Laudatio do franquismo e execratio da República e da Fronte Popular, en palabras do comentador. Que se saiba, nunca volveu publicar en galego. As colaboracións en prensa son, a partir de entón, maioritariamente en verso, en castelán e comprometidas coa causa franquista.
    O 4 de marzo de 1945, a Real Academia Galega elíxea membro numeraria, converténdose na primeira muller en acceder a un cargo deste tipo. Ilusionada, redacta decontado o seu discurso sobre Rosalía de Castro e os Poetas de raza, texto que nunca chegaría a ler pois morre na Coruña o 4 de novembro de 1950, poucos meses despois de que Antonio Couceiro Freijomil, encargado de dar resposta ao seu discurso de ingreso, entregase o seu texto na Academia.

    Bibliografía

    En verso Sorrisas e bágoas (Madrid, 1913) Almas de muller... ¡Volallas n’a luz! (A Coruña, 1915) con prólogo de Manuel Murguía Frores d’o noso paxareco (A Coruña, 1919) En prosa Néveda (A Coruña, 1920) A y-alma de Mingos (Ferrol, 1922) Martes d’antroido (Ferrol, 1925) En castelán (de tema galego) Pepiña (Madrid, 1922 Réproba (Madrid, 1926) Familia de lobos. La novela del obrero (Madrid, 1928) Inédito Desnudo de Almas Por qué no entró el alma en la venta

Documentos sonoros do ASG


Escoita conferencias, homenaxes e entrevistas a membros da Xeración Nós.

Publicacións do CCG


Unha selección de publicacións do CCG sobre a Xeración Nós.

Roteiros

Coñece Galicia a través das súas letras
Castelao en Pontevedra

Roteiro Castelao en Pontevedra

Este roteiro percorre a cidade máis querida por Castelao, onde desenvolveu boa parte da súa actividade cultural e política.

Castelao no Barbanza

Roteiro Castelao no Barbanza

Praias, monumentos, castros e espazos vitais definen este roteiro pola banda sur, a arousá, da comarca do Barbanza, onde Castelao pasou os seus primeiros anos.

Otero Pedrayo no rural ourensán

RoteiroOtero Pedrayo no rural ourensán

O señor de Trasalba foi un grandísimo coñecedor das súas terras natais, entre o Ribeiro, a Serra Martiñá e os ríos Miño e Barbantiño. Este itinerario permítenos coñecer escenarios de enorme valor histórico e etnográfico vinculados a don Ramón.

Carballo Calero, entre a academia e a creación

RoteiroCarballo Calero

Entre a academia e a creación.