Valentín Paz Andrade con Isaac Díaz Pardo

Ramón Villares

Valentín Paz-Andrade, nado en Pontevedra en 1898 pero asentado desde 1922 en Vigo, e Isaac Díaz Pardo, nado en Santiago de Compostela en 1920 pero asentado no Castro de Samoedo (Sada) desde 1945, son os protagonistas deste diálogo epistolar, mantido vivo durante case 50 anos. Non se recollen máis que 98 cartas, cruzadas entre xaneiro de 1945 e marzo de 1992, o que non parece un gran número en comparanza con outros epistolarios galegos. Pensemos que Francisco Fernández del Riego gardou máis de mil cartas que lle enviara Ramón Piñeiro, a pesar de que ambos moraban de modo continuado en Vigo e Santiago de Compostela, respectivamente. Neste caso, o epistolario entre Paz-Andrade e Díaz Pardo é claramente máis breve, aínda que se pode pensar que non se conservan todas as cartas cruzadas entre eles, pois son máis abondosas as escritas por Isaac e fanse alusións, como é ben frecuente nos epistolarios, a cartas escritas pero non recibidas.

Este diálogo comezou en 1945, con cinco cartas cruzadas ese ano sobre materias propias dun artista plástico que estaba a dar os primeiros pasos como pintor e expositor da súa obra, e foi esmorecendo nos anos oitenta, pouco antes da morte de Paz-Andrade en 1988. Tamén se conservan dúas cartas que Isaac lle enviou á viúva deste, Pilar R. de Prada. Aínda que contou con épocas de silencio, a relación epistolar nunca se interrompeu, malia as continuas viaxes dun e doutro fóra de Galicia: as longas tempadas que pasaba Isaac na Arxentina e as estadías de Paz-Andrade en América, Europa e mesmo África por razóns profesionais, nomeadamente como experto en cuestións pesqueiras no programa da FAO. As distancias físicas foron moitas, pero nunca crebaron a proximidade afectiva entre eles, que se estendeu ás súas familias e que, cousa non frecuente, continuou nas xeracións seguintes de fillos e incluso de netos. Este epistolario ten, non obstante, un interese que transcende a vida particular dos correspondentes, de modo que, por varios motivos, este cento de cartas constitúe un documento relevante para entender a historia da Galicia do século xx, tanto a desenvolta na Terra como a que se fixo na «parroquia de acolá».

A primeira razón é que une dúas persoas que se levaban máis de vinte anos e que tiveron unhas biografías bastante diferentes entre si tanto na esfera persoal como na profesional. A de Paz-Andrade xa estaba feita e endereitada nas décadas dos vinte e trinta, como director do xornal Galicia (1922-1926), como avogado e, desde en 1930, tamén como dirixente político no Grupo Autonomista de Vigo e, logo, no Partido Galeguista. Naquela altura, Isaac era pouco máis que «o fillo de Camilo» —pai do que ficou orfo en agosto de 1936, aos dezaseis anos—, que logrou formarse como artista na Escola de Belas Artes de San Fernando (Madrid) nos anos corenta e mesmo gozar da bolsa Conde de Cartagena para unha estadía en Italia, e que en 1945, ao retornar a España, comezou a ser un «pintor de cabalete» e un prolífico expositor da súa obra. En certo modo, Valentín exerceu entón un papel de «marchante informal» da obra de Isaac, como faría con outros artistas (Colmeiro, Souto…). Pero estas experiencias vitais tan dispares fóronse achegando co paso do tempo, ata que os dous persoeiros empezaron a tratarse de igual a igual a partir dos anos cincuenta, cando unha relación epistolar case comercial decontado se transformou na canteira de proxectos futuros sen perder o afecto persoal.

A segunda razón é que este diálogo epistolar permite seguir paso a paso o entendemento entre un artista, con posterioridade transformado nun peculiar empresario cerámico, e un xornalista, escritor e asesor empresarial, alén de ensaísta e incluso poeta —con obras tan senlleiras como Pranto matricial, escrita en memoria do pasamento de Castelao e cuxa publicación en Bos Aires, en cinco linguas, foi moi loada por Isaac (carta do 27.07.1955)—. Paz-Andrade, que fora un colaborador moi próximo do rianxeiro antes da Guerra Civil, mantivo aquela relación durante os tempos do exilio e, décadas máis tarde, acabaría por escribir a súa primeira gran biografía sobre el, Castelao na luz e na sombra, editada en 1982 polo propio Isaac no selo de Ediciós do Castro, despois dos moitos textos, máis laudatorios que analíticos, que se escribiron con motivo da súa morte en 1950. A presentación pública desta biografía, que tivo lugar no auditorio do Castro, foi encomendada a Ramón Piñeiro, como unha forma de superar os debates sobre o perfil cultural e político de Castelao, aínda que Isaac, nunha carta do 29.06.1982 a Paz-Andrade, non deixa de sinalar que é preciso evitar o acceso dos «apropiadores» da figura do rianxeiro. A este labor de rescatar a memoria plural de Castelao, Díaz Pardo dedicará aínda un singular esforzo en 1986, data do primeiro centenario do nacemento do Guieiro, apoiando a realización do Congreso Castelao —que mesmo tivo acollida no Castro para unha das súas sesións— e, sobre todo, editando textos como o de Castelao escritor, de Eduardo Blanco-Amor, que ficaba inédito desde a morte do presidente do Consello de Galiza. Realmente, de forma directa ou indirecta, Castelao é unha figura de referencia neste epistolario.

A terceira razón que concede a este epistolario un valor singular é a capacidade de ambos os correspondentes para conectaren co exilio galeguista en América, aínda que de forma especial co situado na Arxentina, co que trazan relacións culturais, políticas e tamén empresariais. A aventura arxentina de Isaac para abrir unha nova planta cerámica naquel país —Porcelanas de Magdalena— foi un exemplo desta converxencia entre o interior e o exilio, pero tamén a ocasión de deseñar algúns proxectos propios para Galicia, como o Laboratorio de Formas, as Ediciós do Castro e, naturalmente, a planta da Cerámica de Sargadelos, que complementaba a existente desde finais dos corenta no Castro (Sada). Neste punto, cómpre sinalar que Díaz Pardo encontrou en Paz-Andrade un piar esencial para construír, canda Luis Seoane e outras figuras do exilio —Antonio Baltar, Núñez Búa, Eduardo Blanco-Amor, Manuel Colmeiro, Laxeiro…—, un polo cultural en Galicia no que cultura e empresa camiñasen en parella. Aínda que as diferencias entre os dous correspondentes era clara, que ían do realismo de Paz-Andrade ao utopismo de Díaz Pardo, as coincidencias foron sempre maiores que as diverxencias, como, por outra parte, lle acontecía a Isaac con Luís Seoane, a quen lle custaba entender que en nome do entusiasmo «industrialista» se deixasen atrás proxectos como o Museo Carlos Maside.

***

A relevancia dun epistolario, por breve que sexa, como é o caso, debe medirse pola información e as opinións que achega sobre materias que non son estritamente persoais -aquí estas non escasean-, pero que se complementan con datos e debates sobre persoas, institucións e, desde logo, proxectos de futuro. As cartas cruzadas entre Isaac e Valentín permiten seguir con algunha precisión proxectos empresariais e intelectuais que impulsaron os dous protagonistas, así como os obstáculos con que se encontraron para levalos a cabo. Un dos máis interesantes é, xustamente, o encontro de Isaac cun mundo como o do exilio, que Paz-Andrade xa levaba anos frecuentando, aínda que fose por motivos que a Isaac pouco lle interesaban, como era a economía pesqueira. Para Isaac, o esencial era a cerámica, desenvolta con éxito desde finais dos anos corenta na planta do Castro, unha actividade que supuxo para o seu promotor o abandono da pintura pero tamén unha singularidade da que carecía o mundo da plástica, no que tanto no exilio como no interior había ben de cultivadores, desde Colmeiro ou Maruja Mallo ata Laxeiro, Urbano Lugrís ou o propio Luís Seoane.

A idea de crear unha planta de cerámica na Arxentina foi dos exiliados que tropezaban coa política arancelaria do peronismo, que impedía a importación de produtos manufacturados no exterior. A primeira mención da futura fábrica de Magdalena neste epistolario aparece cando Isaac lle comunica a Valentín que un amigo común, Xosé Núñez Búa, asentado alá, está pensando en fundar unha sociedade mercantil —logo denominada Celtia— para a que lle gustaría que fosen socios o propio Paz-Andrade e Álvaro Gil, xa daquela dirixente empresarial do grupo de «Marcos» Fernández. Era o anuncio do que sería este epistolario: unha fonte esencial para percibir como agroman moitos proxectos pero tamén motivos de conflito e mesmo de ruptura entre o interior e o exilio. Algúns problemas non son mencionados, como a polémica de Seoane con Piñeiro sobre o canon literario ou o debate da Rosaleda, entre o «grupo» de Bos Aires e o de Galaxia a propósito da liña política que seguir no galeguismo organizado —esencialmente, o Consello de Galiza—, que teñen lugar en 1958. Tamén por aquele época é cando se produce unha clara ruptura de Isaac e Valentín co grupo Galaxia, por mor da aparición da Revista de Economía de Galicia (REG), lanzada en xaneiro de 1958 e que Isaac cualifica despectivamente como un «boletín de noticias de Banca». Aquela controversia toldou moitas augas e incluso deu ocasión para unha crítica algo destemperada da figura de Otero Pedrayo, alcumado como un «dragón histórico», cando un sector do Centro Galego de Bos Aires tentou convidalo de novo ás Xornadas Patrióticas de 1957 —cincuentenario da fundación da institución—, ás que ao final foi levado Paz-Andrade, que acudiu á cita —e non sería a última— directamente desde a cadea de Vigo cara ao aeroporto, para gran contento de Isaac.

A aposta de Paz-Andrade e Díaz Pardo na súa relación co núcleo dos exiliados galeguistas de Bos Aires consistiu en aliñarse coas xeracións máis novas, organizadas a través da Asociación Gallega de Universitarios, Escritores y Artistas (AGUEA), presidida polo médico Antonio Baltar, o que foi abrindo unha fenda co grupo Galaxia. Eran decisións persoais pero tamén de estratexia cultural cara ao futuro. A resposta máis precisa está dada no libro Galicia como tarea (1959), de Paz-Andrade, resultado das conferencias impartidas polo autor nas Xornadas Patrióticas dous anos antes. Tanto a preparación do libro como a súa edición foron acompañadas moi de cerca por Isaac —que mesmo se atreveu a criticar parte dos seus contidos—, como se pode ver en varias cartas deste epistolario, nas que incluso critica o propio título, que felizmente o autor non mudou en favor do de «Galicia en números». O corolario destes desacordos foi lanzar o proxecto dun Instituto de Economía, que permitise formar expertos en Galicia e aproveitar o apoio do exilio, que non chegou a se constituír como tal. Porén o epistolario dá conta da crítica sistemática que merece, tanto en Galicia como en América, a marxinación padecida por Paz-Andrade de non formar parte da REG, o que se transmite a un ámbito máis xeral sobre os «ortodoxos do galeguismo», que formaban tanto os chamados «clan de eiquí» (A Arxentina) como os da denominada «capela pecha» ou «clan de alá» (Galicia). En suma, unha parte íntima das «afinidades electivas» do galeguismo das dúas beiras do océano Atlántico está presente nunha das etapas máis intensas deste epistolario, basicamente nas cartas cruzadas entre 1957 e 1966.

Nos anos sesenta, a intensidade do epistolario foise mantendo durante un tempo, ata ir minguando claramente, talvez debido ao progresivo abandono da Arxentina por parte de Isaac. Aparecen entón proxectos novos, sexa a propósito dunha posible refinaría de petróleo en Vigo —e que, por razóns políticas procedentes «del Pardo», non prosperou—, do combate contra os «polos de desarrollo» —A Coruña e O Porriño— ou da crítica sistemática aos problemas do campo, ao espolio das minas de caolín da «Rasa Cantábrica» ou á intensa emigración á Europa occidental, nomeadamente a feminina cara ao Reino Unido, temas en que Isaac era moi belixerante, como se pode ver neste epistolario ou no libro coetáneo, escrito canda Luís Seoane pero asinado con pseudónimos, Galicia hoy —Ruedo Ibérico, Bos Aires, 1966—. En varias cartas menciónase o empeño de Paz-Andrade en crear un Banco Industrial de Fomento ou a súa aposta por un sector gandeiro intensivo, fronte á opinión de Isaac e mesmo de Seoane, que se guiaban polo vello criterio de Cruz Gallástegui de privilexiar unha gandaría extensiva. O interese polo mundo do exilio decae claramente, aínda que algún contencioso diferente, como a prohibición polo ministro Fraga Iribarne da difusión en España do libro de Alberto Míguez El pensamiento político de Castelao —Ruedo Ibérico, 1965—, volve pór de relevo a figura do rianxeiro.

A partir de finais dos sesenta, o ton do epistolario non só é máis persoal, senón que tamén se centra na actividade cultural que proxecta en Galicia o grupo Sargadelos, que Valentín comparte pero xa non é motivo de especial atención para el, talvez porque se encontraba centrado no que Isaac chama «un lote de proieutos», nos que matina desde os anos setenta. Comeza a funcionar a planta cerámica de Sargadelos, as visitas familiares entre eles son máis frecuentes e o selo de Ediciós do Castro acolle varios textos da autoría de Paz-Andrade, alén da biografía de Castelao. O dous concorren ás eleccións de 1977 como candidatos ao Senado, mais só resulta elixido Valentín. Aos poucos días, no curso da asemblea de parlamentarios galegos, terá lugar unha polémica entre Camilo J. Cela e Paz-Andrade a propósito do futuro político de Galicia, sobre a que Isaac se pronunciou na prensa en favor do seu amigo, pero que non abrolla neste epistolario. As derradeiras cartas cruzadas nos oitenta xa se centran de novo na construción da memoria de Castelao ou da de amigos como Núñez Búa, mentres que algúns proxectos moi queridos por Isaac se consolidan —como é o caso de Sargadelos ou do «novo» Seminario de Estudos Galegos— e outros fican polo camiño —como o xornal Galicia, homónimo do fundado cincuenta anos antes por Paz-Andrade—.

Desde o principio sinalei o feito de que é un epistolario escrito a catro mans entre dúas figuras que, sendo desiguais en idade, se foron aproximando co paso do tempo, pola dimensión dos proxectos que pretenden levar adiante e pola franqueza con que se tratan desde os anos cincuenta. Se no seu conxunto as cartas reflicten opinións persoais e a análise de problemas que atinxen ao conxunto da historia da Galicia da segunda metade do século pasado, o máis relevante está na capacidade de ambos para pensaren o presente e o futuro do seu país desde unha perspectiva global, na que se xuntan as «dúas parroquias» formadas durante tantos anos na Galicia europea e na americana e, se enfocamos especificamente a Paz-Andrade, tamén o espazo dos países de lingua portuguesa, aos que dedicou conferencias e textos claramente anticipatorios.

Ramón Villares