Nós: De onte a hoxe

Mestre e político galeguista, Ben-Cho-Shey foi o gran valedor da cultura galega no Madrid dos anos da posguerra Naceu en Ourense o 5 de abril de 1896. Foi o primeiro fillo dos catro -dous nenos e dúas nenas- que tería o matrimonio formado por Dolores Fernández Antelo e Pío Ramón Ogea. Cursou os primeiros estudos no Colexio San José de Calasanz, fundado e dirixido polo seu pai, un comprometido e coñecido pedagogo, director do Boletín del Magisterio e profesor auxiliar de Letras na Escola Normal, a quen Otero Pedrayo dedicará un dos capítulos de O libro dos amigos e a quen o seu fillo parece deber a súa temperá vocación docente. Entre 1906 e 1912 estuda o bacharelato en Ourense e, máis tarde, maxisterio na mesma cidade, onde cadra con Vicente Risco. O ambiente cultural no que se move nestes primeiros anos, lévao a compartir experiencias con mozos tan brillantes como Blanco Amor, Xavier Bóveda, Eugenio Montes ou Cándido Fernández Mazas. En 1915 aproba a reválida de mestre de Ensino Primario e seis anos despois, o 29 de decembro de 1921, utiliza por vez primeira o pseudónimo que popularizará e que mesmo chegará a substituír o seu verdadeiro nome, Ben-Cho-Shey, co que asina en La Zarpa, desde o Campamento de Tistutín, as crónicas da Guerra de Melilla. En 1995 os artigos desta época recóllense no volume Crónicas de Marruecos. En realidade, non era esta a súa primeira experiencia como escritor. Hoxe sabemos que se estreara en O Tío Marcos da Portela con «Deliraba», un relato breve, aparecido o 7 de novembro de 1918 baixo o nome de Xan Fouciño. En 1923 obtén o título de Mestre Nacional na Escola Superior de Madrid e en 1925 ingresa por oposición na profesión. Como mestre defenderá sen descanso a necesidade dunha fonda renovación pedagóxica e a galeguización das nosas escolas. Os seus primeiros destinos serán na escola de Cariño e na de Santa Marta, no concello do Pereiro de Aguiar, a poucos quilómetros da súa cidade natal. Froito da experiencia en Cariño xorde a idea de emprender viaxe a pé a Santo André de Teixido no verán de 1927, xunto a Risco e Otero Pedrayo. Este último contounos a experiencia no libro Pelerinaxes I, publicado en 1929 pola editorial Nós. Froito da docencia en Santa Marta xorde o ensaio Santa Marta de Moreira. Monografía dunha parroquia ourensá (1925-1935), preparada seguindo os modelos de estudo do Seminario de Estudos Galegos, e publicada en 1969 con prólogo de López Cuevillas e debuxos de Risco e Xoaquín Lorenzo. A obra inclúe unha separata sobre o barallete, a lingua de paraugueiros e afiadores que coñecía ben grazas á estadía na parroquia ourensá. A finais de 1925 aparece a primeira colaboración de Ben-Cho-Shey en Nós, un breve artigo sobre o xogo infantil da raqueta publicado no «Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galicia». Nesta mesma sección incluiranse a totalidade dos seus traballos nesta senlleira revista. O 15 de xaneiro do 27, un feixe de cantigas dedicadas a Santo André de Teixido, transcritas en Cariño. Ao mes seguinte «Flok-lore de Cariño» e dúas breves oracións, unha a San Miguel e outra pra denantes de se deitar. Ese mesmo ano, no número 41, un breve conto didáctico recollido en Caspiñón, en Santa Marta de Moreiras. Os protagonistas, tres irmáns, acordan saír polo mundo adiante sen saber falar o castelán. A súa inxenuidade causaralles non poucos problemas. Desde Santa Marta asina, o 15 de xuño de 1927, «Ditos referentes ás xentes e pobos» e o 15 de maio de 1929 unha segunda entrega baixo o mesmo epígrafe, recollidos esta vez na parroquia de Gonade, na Limia, e en Mixós, no val de Moreiras. Del son tamén os índices que se inclúen na reedición da revista Nós no ano 1979. A estancia estival en Mixós serviulle ademais para preparar o seu discurso de ingreso no Seminario de Estudos Galegos, lido o 2 de outubro de 1928. Este estudo, sobre a igrexa de Santa María de Mixós e as aras romanas, editouse nun caderno, na editorial Nós, dentro da colección da Sección de Arqueoloxía do Seminario de Estudos Galegos, asinado con outros dous membros do Seminario, Bouza Brey e Fontes Canal. Ademais de ingresar no Seminario, en 1928, o comprometido pedagogo galeguista percorre Francia e Bélxica visitando escolas de discapacitados intelectuais cunha bolsa que lle conceden as deputacións de Ourense e Pontevedra. En 1931 casa coa xienense María Isabel Algarra Díaz. Catro anos despois aproba as oposicións pertinentes e convértese en inspector, logrando o seu primeiro destino en Lugo, onde decontado asume a presidencia do Partido Galeguista e traballa a prol do Estatuto de Autonomía. Candidato a deputado nas eleccións do 16 de febreiro de 1936, a guerra sorpréndeo na cidade das murallas. Ramón Piñeiro e Ánxel Fole pasan algúns días agochados na súa casa. Tras ser suspendido de emprego e soldo durante tres meses, obrígano a trasladarse fóra de Galicia. Exercerá en Cáceres entre 1937 e 1951 e en Toledo desde ese ano até a súa xubilación en 1967. En 1943 noméano correspondente da Real Academia Galega. O 25 de abril de 1947 publica o seu primeiro artigo en galego no xornal La Noche e, no mesmo ano, nace a súa única filla. En maio de 1955, con motivo da comuñón da nena, o seu pai manda imprimir Ofrenda lírica á nena María Isabel Ramón Algarra, un fermoso libriño que lles regala aos asistentes ao banquete e que contén nove sonetos en galego redactados ad hoc por escritores tan prestixiosos como Pedrayo, Bouza Brey ou Cabanillas. É, en palabras de Alonso Montero, o primeiro sonetario colectivo da literatura galega. No último tramo da súa vida instálase coa familia en Madrid, onde exerce como amable e entusiasta animador da cultura galega. Vinculado ao Centro Galego e á fundación do grupo Brais Pinto, á súa mesa no café Gijón acoden cantos galegos visitan a capital e o seu piso na rúa Martín de los Heros recibe, con frecuencia, a visita de mozos estudantes e amigos galeguistas. Entre 1952 e 1954 preside, con Cabanillas, o grupo Castelao de mozos universitarios en Madrid. Ademais, Ben-Cho-Shey asume voluntariamente a pesada e desagradable tarefa de tramitar no ministerio a censura previa dos volumes da editorial Galaxia. Os traballos de tema histórico, arqueolóxico, etnográfico e pedagóxico sucédense en revistas e xornais. En febreiro de 1968, unha comisión constituída por Pedrayo, Alonso Montero, Celso Emilio Ferreiro, Gamallo Fierros e outros intelectuais convoca unha homenaxe co gallo do seu oitenta aniversario. En 1969, Isaac Díaz Pardo e un feixe de amigos anímano para que dea ao prelo Catón galego, un método de lectura preparado antes de 1936 que evidencia as súas preocupacións pedagóxicas e lingüísticas. En recoñecemento ao seu esforzo e como mostra de admiración e gratitude, en 1977, Isaac Alonso Estraviz e Alonso Montero preparan Galicia no corazón, unha significativa colectánea dos seus artigos coa que se lle rende pública homenaxe. En abril de 1988, fina en Madrid a súa muller; apenas quince días despois, o 2 de maio, falece Ben-Cho-Shey. Incinerado na capital, o 6 de maio de 1988 o seu corpo foi soterrado no cemiterio de Ourense, baixo unha campa onde, aínda hoxe, se pode ler: Quedan suprimidas tódalas homenaxes postmortem porque as cousas ou se fan ao seu tempo ou non se fan. OBRA Arturo Vázquez Núñez e o seu tempo, Madrid, Centro Galego, 1952 Geografía popular toledana, Madrid, 1965 Prosper Henri-Devos, Cartas de Galicia, Galaxia, Vigo, 1968 (Estudoo, tradución e notas de José Ramón Fernández-Ogea) Santa Marta de Moreiras (Monografía dunha parroquia ourensán, 1925-1935), Vigo, Castrelos, 1969 Catón Galego , Sada, Ediciós do Castro, 1969 La Iglesia y el Panteón de Santa Mariña do Castro de Amarante, A Coruña, Imprenta Moret, 1973 Galicia no corazón, Sada, Ediciós do Castro, 1977 Escudos de Lugo, Lugo, Celta, 1979 Crónicas de Marruecos, Santiago de Compostela, Laiovento, 1985 NARRATIVA Andrómenas (Contos para o povo), Vigo, Monterrey, 1954 Contos do fiadeiro, Vigo, Castrelos, 1973 POESÍA Berzas, Madrid, 1953 A ducia do frade, Ourense, 1966

Inspectora e profesora de Historia de ensino medio e universitario. Historiadora María Pura Lorenzana pertenceu a ese escaso dez por cento de mulleres galegas que no primeiro terzo do século XX cursou estudos universitarios. Logo de facer por libre o bacharelato no Instituto de Lugo, comezou no curso 1924-5 as carreiras de Filosofía e Letras e Dereito na Universidade de Santiago de Compostela. Rematou a primeira en 1928, cun expediente de sobresaínte e premio extraordinario, e posteriormente doutorouse na Universidade de Madrid, onde tamén continuou os estudos de Dereito. As noticias que temos sobre Pura Lorenzana nos seus anos de estudante e apenas licenciada sitúana no círculo de alumnos universitarios de Filosofía e Letras e Dereito, brillantes, máis ou menos galeguistas e con inquedanzas literarias, artísticas e de estudo e investigación tanto nas aulas como fóra delas, o círculo que se movía arredor do Seminario de Estudos Galegos (SEG), fundado só uns anos antes, ou de profesores novos, como Ciriaco Pérez Bustamante, catedrático de Historia de España, decano da Facultade de Filosofía e Letras e impulsor de investigacións en Arqueoloxía Prehistórica e Historia de América. De feito, en 1927 aparece entre o grupo de estudantes de Historia, case todos membros do SEG —Carmen Rey Domínguez, Celsa Ferrín Moreiras, Xosé María Castroviejo, Antón Fraguas, Sebastián González García-Paz, Vidal Fraga e Villares Méndez—, que custea a edición do primeiro fascículo da Facultade de Filosofía e Letras, Hispanoamérica e Iberoamérica, do americanista mexicano Carlos Pereyra. En 1928 publica, co seu compañeiro Sebastián González e con Ciriaco Pérez Bustamante, o traballo "La población de Nueva España en el siglo XVI" (Boletín de la Biblioteca Menéndez y Pelayo), que anuncian como o primeiro dunha serie que publicará o Instituto Americanista da Universidade de Santiago, que dirixía Pérez Bustamante e do que tamén debían formar parte os compañeiros que custearan o folleto de Carlos Pereyra. Neste mesmo ano aparece nas actas do Seminario de Estudos Galegos como asistente, xunto con Carmen Rey, en dúas sesións da institución, da que formou parte como socia activa, e lerá o seu traballo de ingreso o 3 de maio de 1930, "Mámoas do Saviñao. A anta de Abuime e a necrópole do Monte da Morá", que realizara con Florentino López Cuevillas e Antón Fraguas por conta da Comisión de Estudos en Galicia, en agosto de 1929, e que aparecerá publicado no vol. V dos Arquivos do Seminario de Estudos Galegos (1930). Na primavera de 1929 dita unha conferencia sobre o nacionalismo galego na asociación Xuventude Católica Femenina de Santiago, no marco da Casa Social Católica Femenina de Compostela, que será publicada en 1931 por Ánxel Casal en dous suplementos da revista Nós. Con anterioridade á proclamación da Segunda República, formou parte, segundo Xusto G. Beramnendi, da Asociación Nazonalista de Santiago, formación política que se encadraba na dereita do galeguismo.

Logo de exercer durante o curso 1930-1 como axudante de clases prácticas na Facultade de Filosofía e Letras, comeza os cursos de doutoramento na Universidade de Madrid, ao tempo que traballa como profesora de Lingua e Literatura Española no Instituto Calderón de la Barca da capital madrileña (1931-6), na que tamén dirixe o colexio relixioso Nuestra Señora de Loreto. Debeu de ser por estes anos cando pertenceu á Sociedad Anónima de Enseñanza Libre (SADEL) (1934), institución creada pola Confederación Católica de Padres de Familia para dar cobertura legal ao ensino das Ordes Relixiosas, que o tiñan prohibido, e que agrupaba aos colexios relixiosos con profesorado segrar.

Tras a sublevación contra a República, Pura Lorenzana pasa a exercer como profesora de Lingua e Literatura Española no Instituto de Tui durante o curso 1936-7. Os dous cursos seguintes, ocupando a praza de Ramón Otero Pedrayo expedientado no 37, será profesora de Xeografía e Historia no Instituto de Ourense, cidade onde tamén exercerá diversos cargos políticos para o Goberno de Burgos: Depuradora das Bibliotecas Públicas, Delegada Provincial de Frontes e Hospitais e Organizadora dos servizos culturais do Fogar e do Ferido. En 1940 o Ministerio de Guerra do Goberno de Franco concédelle a Medalla de Campaña de Retaguardia por méritos e servizos.

No curso 1939-40 imparte clases de Xeografía e Historia no Instituto Rosalía de Castro de Santiago e de Historia de España contemporánea na Facultade de Filosofía e Letras da Universidade compostelá. O curso seguinte é trasladada a un instituto madrileño, para volver no 1941-2 a Santiago como catedrática de Xeografía e Historia, primeiro no Instituto Xelmírez e a partir de 1942-3 no Instituto feminino Rosalía de Castro, do que será fundadora e primeira directora, cargo que desempeñará ata 1955. Durante os seus anos de estancia como profesora de ensino medio na Compostela da posguerra, exercerá tamén como docente universitaria na Facultade de Filosofía e Letras, nas materias de Historia Universal Moderna e Contemporánea (1942-1956) e Historia da Cultura Moderna e Contemporánea (1943-1952), e participará no curso de verán de 1950 da Universidade compostelá, ditando, xunto co profesor Ángel Rodríguez González, dez leccións de Historia de España. Segundo consta no seu expediente académico de profesora, Pura Lorenzana desenvolveu nos anos 40 e 50 unha intensa actividade no campo da reforma do ensino medio e do bacharelato feminino na España da época, asistindo como relatora a reunións e congresos nos que se debatía sobre estes temas. Foi membro do Primeiro Consello Nacional do Servizo Especial do Profesorado de Ensino Medio da Delegación Nacional de Educación e estivo cunha bolsa do Ministerio de Educación estudando en París o réxime de Centros Docentes Femininos de Ensino Medio. En canto ao seu labor como historiadora, consta no seu expediente que participou en escavacións prehistóricas galegas e na recollida de folclore, sen especificar nin data nin lugar, que presentou a súa tese doutoral, El viaje de Sebastián Vizcaíno a las costas de California, cualificada con sobresaínte, en Madrid, en 1949, e que pertenceu ao Instituto González Fernández de Oviedo, do CSIC. Tamén foi membro da Primeira Xunta de Goberno do Padroado Rosalía de Castro, fundado no Hotel Compostela de Santiago en novembro de 1947. Contra 1956 obtivo praza de inspectora de ensino medio e trasladouse a Madrid, onde exerceu como inspectora xeral de Distrito ata a súa xubilación. En 1963 concedéuselle a encomenda da Orde de Afonso X o Sabio. Faleceu en Santiago en 1997.
AGRADECEMENTOS instituto Rosalía de Castro de Santiago de Compostela
El Correo Gallego.
OBRA DE PURA LORENZANA LORENZANA PRADA, Mª P.; El viaje de Sebastián Vizcaíno a las costas de California, Madrid, Universidad, [tese de doutoramento inédita]. 1949 LORENZANA PRADA, Mª P.; Conferencia pronunciada en Santiago pol-a Señorita María Pura Lorenzana,Nós. Boletín mensual da cultura galega, A Coruña, suplemento, n. 30 e 31, (maio, xuño). 1931. LORENZANA PRADA, Mª P.; “La población de Nueva España en el siglo XVI”, Boletín de la Biblioteca Menéndez y Pelayo), Santander, n.º 1 (xaneiro-marzo), p. 58-73. En col. con Sebastián González García-Paz e Ciriaco Pérez Bustamante. 1928. LORENZANA PRADA, Mª P.; “Mámoas do Saviñao. A anta de Abuime e a necrópole do Monte da Morá”, Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, Santiago de Compostela, V, p. 63-91. En col. con Florentino López Cuevillas e Antón Fraguas. 1930.