Nós: De onte a hoxe

Nós: De onte a hoxe

Non é posible comprender Galicia e a súa cultura sen a xeración Nós e o rico legado que deixou. O Consello da Cultura Galega recolle neste especial contidos producidos pola institución que dan conta da vida, obra e impacto dun grupo de intelectuais que entenderon Galicia como un proxecto integral. O centenario, neste 2020, da fundación da revista Nós, voceiro dese grupo de intelectuais, é un bo motivo para repasar a súa herdanza.

Ao longo de 2020 incorporaremos ao especial novos materiais biográficos, documentais e de reflexión ao redor da revista Nós e a xeración que a ideou.

Álbum Nós

O Álbum Nós é unha colección dixital de biografías de persoas vencelladas dunha ou outra forma á revista Nós. Con esta iniciativa de carácter divulgativo, o Consello da Cultura Galega súmase neste ano 2020 ás conmemoracións polo centenario desta histórica cabeceira, un proxecto clave para a dignificación e modernización da cultura galega.

Ver Álbum Nós

  • Augusto María Casas Blanco

    Poeta vangardista, sendo mozo deu os seus primeiros pasos ao redor dos homes de Nós. Naceu en Ourense o 25 de xaneiro de 1906. Era irmán do escritor e axitador cultural Álvaro de las Casas, fillos ambos de Antonia Blanco Nieto e do avogado José Casas González. Entre 1916 e 1923, Augusto María estudou no instituto de Ourense onde cadra con profesores como Salvador Padilla, Joaquín Núñez de Couto, Marcelo Macías e, moi probablemente, con Ramón Otero Pedrayo que conseguira praza no centro como docente en 1921. Ao rematar o ensino medio, trasládase a Santiago de Compostela onde se licenciará en Dereito. Nos anos universitarios empeza a darse a coñecer como poeta en revistas e xornais, entre eles El Compostelano, Vida Gallega e El Pueblo Gallego. Con dezanove anos publica o seu primeiro libro, un poemario en castelán titulado Alma triste. Rosario de sonetos líricos (1925). Editado en Ourense con elegante portada de Julio Prieto Nespereira, reúne un feixe de composicións formalmente moi traballadas. Nos anos de formación en Compostela comparte angueiras culturais con mozos algo maiores ca el, entre os que lembrará con especial agarimo a Correa Calderón, Fermín Bouza Brey e Luís Amado Carballo. Compaxina os estudos cos faladoiros no café Español que frecuentaban Carlos Maside e Augusto Assía e con actos públicos como o que tivo lugar en marzo de 1926, no restaurante El Asesino, onde leu uns versos de homenaxe a Lois Tobío Fernández. Naquela alegre xuntanza estaban tamén Martínez López, Magariños Negreira, Filgueira Valverde e Bouza Brey. Apenas un mes antes, en febreiro de 1926, Augusto María ingresa no Seminario de Estudos Galegos coa lectura de «Festa no ceo e na terra», versos que, ben poucos meses despois, o 25 de xullo de 1926, aparecerán publicados no número 31 da revista Nós. Esta será a súa primeira colaboración coa senlleira publicación. Ese mesmo ano idea con Cándido Fernández Mazas, que acababa de regresar de París onde coñecera a Tristán Tzara, a colección Galaxia; segundo apunta Ricardo Carballo Calero, esta colección foi precursora da editorial do mesmo nome que iniciará a súa andaina nos anos 50. En Galaxia, cuxa dirección se localiza na propia casa familiar dos irmáns Casas Blanco, aparecerán tan só dous pequenos caderniños. Co número 1, a novela O Purgatorio de don Ramiro de Ramón Otero Pedrayo, asinada en xullo de 1926, e co número 2, Muiñada d´estrelas, unha breve narración en prosa de ton lírico, de Augusto M.ª. Ambos volumes, coidadosamente imprentados en La Región, aparecerán con debuxos de Xohán Rafael, pseudónimo do propio Fernández Mazás. No derradeiro dos exemplares anúncianse publicacións de Amado Carballo, Florentino López Cuevillas, Eugenio Montes e Vicente Risco. Infelizmente nunca chegaron a imprentarse. En 1927 trasládase a Madrid para preparar as oposicións que o habían converter en funcionario no Ministerio da Gobernación. Na capital, asiste aos famosos faladoiros sabatinos de Ramón Gómez de la Senra, no café Pombo. Coñece alí o ultraísmo e outros movementos vangardistas e comparte entusiasmo co seu veciño ourensán, tamén participante no faladoiro, Eugenio Montes, en cuxa homenaxe, no hotel Roma de Ourense, lerá uns versos en agosto de 1926, para felicitar ao culto profesor que acababa de gañar a cátedra do Instituto de Cádiz. Nesa mesma altura, Augusto M.ª gaña un certame sobre música galega que se tiña organizado en Ourense cun xurado integrado por Salvador Padilla, Marcelo Macías, Jaime Pérez Colemán e Otero Pedrayo. Fíxose co segundo premio por un traballo titulado «Gaiola de leenda», o primeiro recolleríao Fermín Bouza Brey con «Civitas Aurea». O día 26 de xuño de 1927 celebrouse no Teatro Principal da cidade a gala de entrega de premios, actuou como mantedor Basilio Álvarez. Militante activo das vangardas líricas galegas e moi próximo ao grupo ourensán de Vicente Risco e Ramón Otero Pedrayo, Casas publica, en 1932, na editorial Nós que dirixía Ánxel Casal en Santiago de Compostela, o seu primeiro poemario en lingua galega, O vento segrel, coetáneo de Señardá (1930) de Aquilino Iglesia Alvariño, de Vieiros(1931) de Ricardo Carballo Calero ou de Mar ao norde (1932) de Álvaro Cunqueiro. O noso autor, membro do que se ten dado en chamar Xeración do 25 ou Xeración das Vangardas, converterase naqueles anos nun dos máis afervoados defensores do papel anovador dos mozos fronte ao traballo literario dos autores de máis idade. Este seu primeiro volume en galego, encadrado dentro do hilozoísmo, recorre efectivamente a técnicas vangardistas e contén imaxes innovadoras pero é, en conxunto, un poemario paisaxista redactado en versos e estruturas clásicas. En marzo de 1936, consolidada a súa fama como poeta e como xornalista, comeza a asinar unha sección de Crónicas Parlamentarias no xornal El País: diario republicano de la tarde. Tras o remate da Guerra Civil, en 1941, Augusto María Casas trasládase a Barcelona onde ocupa un posto de responsabilidade no Ministerio da Gobernación. En 1948 figura como un dos socios fundadores do Centro Galego daquela cidade, a cuxas instalacións acode con frecuencia e con cuxo presidente, o tamén poeta e escritor en galego Manuel Casado Nieto, mantiña unha estreita relación de amizade. A comezos de 1950 recibe, no porto de Barcelona, o seu irmán Álvaro que tras catorce anos fóra de España, desde o inicio da guerra, regresa, enfermo, desde Río de Xaneiro. Álvaro falecerá ao pouco de chegar, o 8 de marzo de 1950, e o seu irmán decide que os seus restos sexan trasladados a Sabucedo de Montes (Ourense) onde descansa na actualidade. Ese mesmo ano aparece Isa folla solta que vai polo río, no que o poeta abandona o vangardismo e se adscribe á estética saudosista. Nesa mesma liña está Cántigas da noite moza, tamén de 1950, publicado en Pontevedra, na colección Benito Soto, no que predominan o lirismo e o sentimentalismo. Doce anos despois aparecerá Alén, na colección Salnés da editorial Galaxia con prólogo de Ramón Otero Pedrayo. En 1965, na mesma colección, aparece Servidume da Treva, un feixe de poemas nos que predominan a angustia e o desamparo e nos que o saudosismo se volve máis acedo e escuro. Contén un poema dedicado a Cuñá Novás, precursor da chamada Escola da Tebra. En castelán, en verso, publicou Panal y flor (1927) con prólogo de Manuel Machado e unha escolma de poesía titulada Las mejores poesías de Rosalía de Castro. En prosa, asinou en 1950 un libro de relatos titulado La tierra del alma y otros cuentos e unha colección de biografías: Alí-Bey. Vida, viajes y aventuras de D. Domingo Badía (1943), El Papa Luna (1944), Alí-Bey el Abasí en Marruecos (1944) e Fray Junípero, el Apóstol de California (1949). Augusto María Casas Blanco faleceu en Barcelona o 22 de Nadal de 1973. Cinco anos despois, a súa viúva, Aurora Valpole, doa a biblioteca do seu home ao Centro Galego da cidade condal.

    • BIBLIOGRAFÍA
      • Alonso Girgado, L., Fariña Miranda, M. (2003): «Limiar», en O vento segrel, A Coruña, Xunta de Galicia, Consellería de Educación e Ordenación Universitaria.
      • Clemente, R. (1963): «Augusto Casas evoca sus tiempos de estudiante en Compostela», La Noche, 20/3.

  • Pura Lorenzana

    Inspectora e profesora de Historia de ensino medio e universitario. Historiadora María Pura Lorenzana pertenceu a ese escaso dez por cento de mulleres galegas que no primeiro terzo do século XX cursou estudos universitarios. Logo de facer por libre o bacharelato no Instituto de Lugo, comezou no curso 1924-5 as carreiras de Filosofía e Letras e Dereito na Universidade de Santiago de Compostela. Rematou a primeira en 1928, cun expediente de sobresaínte e premio extraordinario, e posteriormente doutorouse na Universidade de Madrid, onde tamén continuou os estudos de Dereito. As noticias que temos sobre Pura Lorenzana nos seus anos de estudante e apenas licenciada sitúana no círculo de alumnos universitarios de Filosofía e Letras e Dereito, brillantes, máis ou menos galeguistas e con inquedanzas literarias, artísticas e de estudo e investigación tanto nas aulas como fóra delas, o círculo que se movía arredor do Seminario de Estudos Galegos (SEG), fundado só uns anos antes, ou de profesores novos, como Ciriaco Pérez Bustamante, catedrático de Historia de España, decano da Facultade de Filosofía e Letras e impulsor de investigacións en Arqueoloxía Prehistórica e Historia de América. De feito, en 1927 aparece entre o grupo de estudantes de Historia, case todos membros do SEG -Carmen Rey Domínguez, Celsa Ferrín Moreiras, Xosé María Castroviejo, Antón Fraguas, Sebastián González García-Paz, Vidal Fraga e Villares Méndez-, que custea a edición do primeiro fascículo da Facultade de Filosofía e Letras, Hispanoamérica e Iberoamérica, do americanista mexicano Carlos Pereyra. En 1928 publica, co seu compañeiro Sebastián González e con Ciriaco Pérez Bustamante, o traballo "La población de Nueva España en el siglo XVI" (Boletín de la Biblioteca Menéndez y Pelayo), que anuncian como o primeiro dunha serie que publicará o Instituto Americanista da Universidade de Santiago, que dirixía Pérez Bustamante e do que tamén debían formar parte os compañeiros que custearan o folleto de Carlos Pereyra. Neste mesmo ano aparece nas actas do Seminario de Estudos Galegos como asistente, xunto con Carmen Rey, en dúas sesións da institución, da que formou parte como socia activa, e lerá o seu traballo de ingreso o 3 de maio de 1930, "Mámoas do Saviñao. A anta de Abuime e a necrópole do Monte da Morá", que realizara con Florentino López Cuevillas e Antón Fraguas por conta da Comisión de Estudos en Galicia, en agosto de 1929, e que aparecerá publicado no vol. V dos Arquivos do Seminario de Estudos Galegos (1930). Na primavera de 1929 dita unha conferencia sobre o nacionalismo galego na asociación Xuventude Católica Femenina de Santiago, no marco da Casa Social Católica Femenina de Compostela, que será publicada en 1931 por Ánxel Casal en dous suplementos da revista Nós. Con anterioridade á proclamación da Segunda República, formou parte, segundo Xusto G. Beramnendi, da Asociación Nazonalista de Santiago, formación política que se encadraba na dereita do galeguismo.

    Logo de exercer durante o curso 1930-1 como axudante de clases prácticas na Facultade de Filosofía e Letras, comeza os cursos de doutoramento na Universidade de Madrid, ao tempo que traballa como profesora de Lingua e Literatura Española no Instituto Calderón de la Barca da capital madrileña (1931-6), na que tamén dirixe o colexio relixioso Nuestra Señora de Loreto. Debeu de ser por estes anos cando pertenceu á Sociedad Anónima de Enseñanza Libre (SADEL) (1934), institución creada pola Confederación Católica de Padres de Familia para dar cobertura legal ao ensino das Ordes Relixiosas, que o tiñan prohibido, e que agrupaba aos colexios relixiosos con profesorado segrar.

    Tras a sublevación contra a República, Pura Lorenzana pasa a exercer como profesora de Lingua e Literatura Española no Instituto de Tui durante o curso 1936-7. Os dous cursos seguintes, ocupando a praza de Ramón Otero Pedrayo expedientado no 37, será profesora de Xeografía e Historia no Instituto de Ourense, cidade onde tamén exercerá diversos cargos políticos para o Goberno de Burgos: Depuradora das Bibliotecas Públicas, Delegada Provincial de Frontes e Hospitais e Organizadora dos servizos culturais do Fogar e do Ferido. En 1940 o Ministerio de Guerra do Goberno de Franco concédelle a Medalla de Campaña de Retaguardia por méritos e servizos.

    No curso 1939-40 imparte clases de Xeografía e Historia no Instituto Rosalía de Castro de Santiago e de Historia de España contemporánea na Facultade de Filosofía e Letras da Universidade compostelá. O curso seguinte é trasladada a un instituto madrileño, para volver no 1941-2 a Santiago como catedrática de Xeografía e Historia, primeiro no Instituto Xelmírez e a partir de 1942-3 no Instituto feminino Rosalía de Castro, do que será fundadora e primeira directora, cargo que desempeñará ata 1955. Durante os seus anos de estancia como profesora de ensino medio na Compostela da posguerra, exercerá tamén como docente universitaria na Facultade de Filosofía e Letras, nas materias de Historia Universal Moderna e Contemporánea (1942-1956) e Historia da Cultura Moderna e Contemporánea (1943-1952), e participará no curso de verán de 1950 da Universidade compostelá, ditando, xunto co profesor Ángel Rodríguez González, dez leccións de Historia de España. Segundo consta no seu expediente académico de profesora, Pura Lorenzana desenvolveu nos anos 40 e 50 unha intensa actividade no campo da reforma do ensino medio e do bacharelato feminino na España da época, asistindo como relatora a reunións e congresos nos que se debatía sobre estes temas. Foi membro do Primeiro Consello Nacional do Servizo Especial do Profesorado de Ensino Medio da Delegación Nacional de Educación e estivo cunha bolsa do Ministerio de Educación estudando en París o réxime de Centros Docentes Femininos de Ensino Medio. En canto ao seu labor como historiadora, consta no seu expediente que participou en escavacións prehistóricas galegas e na recollida de folclore, sen especificar nin data nin lugar, que presentou a súa tese doutoral, El viaje de Sebastián Vizcaíno a las costas de California, cualificada con sobresaínte, en Madrid, en 1949, e que pertenceu ao Instituto González Fernández de Oviedo, do CSIC. Tamén foi membro da Primeira Xunta de Goberno do Padroado Rosalía de Castro, fundado no Hotel Compostela de Santiago en novembro de 1947. Contra 1956 obtivo praza de inspectora de ensino medio e trasladouse a Madrid, onde exerceu como inspectora xeral de Distrito ata a súa xubilación. En 1963 concedéuselle a encomenda da Orde de Afonso X o Sabio. Faleceu en Santiago en 1997.
    AGRADECEMENTOS instituto Rosalía de Castro de Santiago de Compostela
    El Correo Gallego.
    OBRA DE PURA LORENZANA LORENZANA PRADA, Mª P.; El viaje de Sebastián Vizcaíno a las costas de California, Madrid, Universidad, [tese de doutoramento inédita]. 1949 LORENZANA PRADA, Mª P.; Conferencia pronunciada en Santiago pol-a Señorita María Pura Lorenzana,Nós. Boletín mensual da cultura galega, A Coruña, suplemento, n. 30 e 31, (maio, xuño). 1931. LORENZANA PRADA, Mª P.; “La población de Nueva España en el siglo XVI”, Boletín de la Biblioteca Menéndez y Pelayo), Santander, n.º 1 (xaneiro-marzo), p. 58-73. En col. con Sebastián González García-Paz e Ciriaco Pérez Bustamante. 1928. LORENZANA PRADA, Mª P.; “Mámoas do Saviñao. A anta de Abuime e a necrópole do Monte da Morá”, Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, Santiago de Compostela, V, p. 63-91. En col. con Florentino López Cuevillas e Antón Fraguas. 1930.

    Pura Lorenzana 1907-1997
  • Antón Losada Diéguez

    Filósofo, escritor e político galego, loitador incansable na defensa e unión do galeguismo. Antón Losada Diéguez naceu no pazo de Moldes, na parroquia do mesmo nome do concello de Boborás. Foi fillo do avogado tradicionalista Miguel Losada Losada, da veciña parroquia de Laxas, e mais de Carmen Diéguez Arias y Correa. De neno viviu na Estrada, onde o seu pai foi notario, e entre os dez e os quince anos permaneu no colexio dos xesuítas en Camposancos (A Guarda). Seguiu estudando cos xesuítas na Universidade de Deusto, ao tempo que se examinou dalgunhas materias de Dereito na Universidade de Salamanca, onde se licenciou en Filosofía e Letras en 1902. Fixo un curso de Dereito na Universidade de Santiago no ano académico 1902-1903, mais deixouno e en 1904 marchou a Madrid a facer o doutoramento en Filosofía e Letras. Presentou a súa tese en 1905 na Universidade Central, sobre La vida es sueño de Calderón de la Barca. Na súa etapa madrileña coincidiu co violinista pontevedrés Manuel Quiroga, sobre quen escribiu varios artigos. Desde 1907 veu de forma habitual a Galicia, e participou no movemento agrario nas zonas da Estrada, O Carballiño e o Val Miñor. En 1910 asentouse en Santiago de Compostela ao comezar como profesor adxunto de Armando Cotarelo Valledor, catedrático de lingua e literatura españolas. Ao tempo, proseguiu os seus estudos de Dereito. Militou de forma activa no catolicismo, participando en mitins contra as escolas laicas. Seguidor da corrente xaimista, que defendía as pretensións ao trono monárquico do carlista Xaime de Borbón y Borbón. Optou á cátedra de Teoría da Literatura e das Artes da Universidade de Salamanca, que non acadou malia aprobar as oposicións, e suspendeu ao optar á cátedra de Lóxica do Instituto de Pontevedra. Finalmente en maio de 1913 acadou a cátedra no Instituto de Tenerife. Permutou a praza e deu clases un ano en Toledo. Despois permutou de novo a praza, nesta ocasión con Eloy Luís André, e en outubro de 1914 incorporouse ao instituto de Ourense. Axiña comezou a ser parte activa da vida cultural da vila, canda a Vicente Risco, Marcelo Macías, Arturo Noguerol ou Florentino López Cuevillas entre outros. Foi elixido tesoureiro do Ateneo, e presidiu a sección de Literatura. No verán de 1915 deu varios mitins en defensa do agrarismo socialcatólico. En 1916, nun artigo en La Región, afastábase do xaimismo e defendía o rexionalismo catalán. En xuño de 1917 participou na fundación de La Centuria e en outubro ingresou nas Irmandades da Fala. Renovou o activismo das Irmandades en Ourense, atraendo ao galeguismo o núcleo de La Centuria, o cal foi en certo modo o xermolo do galeguismo que deu pé á Xeración Nós. En novembro dese mesmo ano viaxa a Barcelona para establecer contacto coa Lliga Regionalista de Francesc Cambó, onde participou na Semana Galega que se celebrou no Institut de Cultura. Presentouse ás eleccións xerais de 1918 polo distrito da Estrada, mais foi vencido polos caciques riestristas contra os que xa viña clamando desde tempo atrás. Seguiu traballando a prol do catolicismo, e traduciu ao galego a Salve Raíña. En novembro dese ano presidiu a Primeira Asemblea Nacionalista, que se celebrou en Lugo. En maio de 1919 o voceiro A Nosa Terra publica o Manifesto do Partido Nazonalista Galego, redactado por Losada Diéguez. No outono de 1919 estableceuse en Pontevedra, onde sería catedrático de filosofía. Alí tivo como alumno a Xosé Filgueira Valverde, e foi compañeiro de claustro de Castelao, Ramón Sobrino Buhigas e Bibiano Fernández Osorio-Tafall entre outros. Propúxolle a Vicente Risco a creación da revista Nós, onde apareceron tan só oito textos seus. Catro deles publicáronse nos primeiros números, en 1920 e 1921. O primeiro foi o artigo «Teoría cuasi trascendental da velocidade», sobre a rapidez dos tempos modernos, que remata cun prometedor continuará mais non viu continuación. No número 3 publicou «Conto sinxelo», unha ficción sobre un boxeador estadounidense. No número 5 aparece outro conto seu, pero neste caso de estética costumista. No número 8 (decembro de 1921, adicado a Terence McSwiney e a Irlanda) fai un panexírico do autor e político finado o ano anterior. Tras a escisión acontecida na Cuarta Asemblea Nacionalista, celebrada en Monforte de Lemos en febreiro de 1922, non volveu mandar colaboracións. Xunto con Risco formou a Irmandade Nazonalista Galega e depois participou, en Vigo, na creación do xornal Galicia. En maio de 1924 ingresou no Seminario de Estudos Galegos. Logo da proclamación da ditadura de Miguel Primo de Rivera foi nomeado vicepresidente da Deputación de Pontevedra. Na vila do Lérez promoveu a creación do Museo Provincial, foi o presidente da Sociedad Coral Polifónica e mais do Eiriña Club de Fútbol. En maio de 1928 foi nomeado membro correspondente da Real Academia Galega. En abril de 1929 retomou as súas colaboracións en Nós, no número 64, cun romance que fora recollido por Alfredo Brañas en Moalde (Silleda) para unha Historia da Literatura Galega. Tras o seu falecemento en outubro de 1929, apareceron na revista varios textos del. O número 71 da revista, de novembro de 1929, está adicado á súa memoria e, xunto a un texto laudatorio de Filgueira Valverde, publícanse varios inéditos de Losada Diéguez. No número 73 recóllese o traballo «Encol da prosa galega», o seu discurso de ingreso no SEG. Finalmente, no nº 75 aparece a «A sinificación profunda do galeguismo», esquema dun manifesto redactado cara a 1918. En 1915 casara con Albina Espinosa Cervelo, sobriña neta de Marcial e Avelina Valladares. Con ela tivo un fillo, Antonio, en agosto de 1916. Tres meses despois tanto Antón como Albina contraeron o tifo. Ela morreu en decembro, mais el non o soubo até marzo, cando sandou. En 1920 casou coa súa cuñada Mercedes Espinosa, quen coidara do seu fillo desde a morte de Albina. Tiveron catro fillos e dúas fillas. No ano 1985 dedicóuselle o Día das letras Galegas.

    Bibliografía

    Beramendi, J. (ed.) (1985): Losada Diéguez. Obra competa , Vigo: Edicións Xerais. Regueira, R. et al. (1984): Antón Losada: Teoría e praxe, Ourense: AS-PG. Ventura, J. (ed.) (2010): Epistolario de Vicente Risco a Antón Losada Diéguez, Ourense: Deputación Provincial.

Documentos sonoros do ASG


Escoita conferencias, homenaxes e entrevistas a membros da Xeración Nós.

Publicacións do CCG


Unha selección de publicacións do CCG sobre a Xeración Nós.

Roteiros

Coñece Galicia a través das súas letras
Castelao en Pontevedra

Roteiro Castelao en Pontevedra

Este roteiro percorre a cidade máis querida por Castelao, onde desenvolveu boa parte da súa actividade cultural e política.

Castelao no Barbanza

Roteiro Castelao no Barbanza

Praias, monumentos, castros e espazos vitais definen este roteiro pola banda sur, a arousá, da comarca do Barbanza, onde Castelao pasou os seus primeiros anos.

Otero Pedrayo no rural ourensán

RoteiroOtero Pedrayo no rural ourensán

O señor de Trasalba foi un grandísimo coñecedor das súas terras natais, entre o Ribeiro, a Serra Martiñá e os ríos Miño e Barbantiño. Este itinerario permítenos coñecer escenarios de enorme valor histórico e etnográfico vinculados a don Ramón.

Carballo Calero, entre a academia e a creación

RoteiroCarballo Calero

Entre a academia e a creación.