Nós: De onte a hoxe

Deportista, xornalista deportivo, adestrador e promotor da creación do Celta de Vigo Naceu en Vigo o 7 de agosto de 1885. De novo practicou o fútbol e, en 1906, figuraba como vogal na directiva do Galicia Foot Ball Club. Ao ano seguinte aparece como tesoureiro do Español Foot Ball Club, presidido polo seu irmán Edgunio. En 1911 foi secretario do Vigo Foot Ball Club, do que en 1921 pasou a ser vicepresidente. Participou tamén na promoción doutros deportes, como o rugby, o cross ou o atletismo. Escribiu principalmente no Faro de Vigo, onde asina a súa primeira crónica o 16 de febreiro de 1909. Nese mesmo ano apareceu a revista viguesa Letras y deportes (1909), a primeira publicación galega dedicada ao mundo do deporte, e colaborou tamén en Machada. En 1916 converteuse en redactor xefe de Vida Deportiva, a primeira revista ilustrada de deportes, con crónicas de ámbito non só local, senón tamén galego e estatal. Desde as páxinas do decano dos xornais españois, xa en 1915 fixo un chamamento á fusión dos dous principais equipos de fútbol da súa cidade: o Fortuna e o Vigo Sporting. A fusión levaríase a cabo en agosto de 1923, con Handicap como un dos principais valedores. Tempo despois, colaborou tamén no deseño do estadio de Balaídos. En 1920 foi un dos tres seleccionadores que adestrou a selección española de fútbol nos xogos olímpicos de Amberes. En 1924 repetiría como enviado especial ás Olimpíadas de París, e tamén foi ás de 1928 de Ámsterdam. En 1934 asistiu á Copa do Mundo de Fútbol, celebrada en Italia. Nas olimpíadas de Amberes de 1920 tivo un papel activo. Por entón a normativa permitía que cada equipo achegase un xuíz de liña, e actuou como tal no encontro contra Suecia do 1 de setembro. O combinado, que antes de viaxar a Bélxica xogou varios encontros preparativos en Coia, acadou a medalla de prata, co centrocampista vigués Moncho Gil e o dianteiro pontevedrés Luís Otero no equipo. Á volta da expedición, Manolo de Castro publicou o libro El Football Olímpico, reeditado en 1930 co título Las gestas españolas en la Olimpiada de Amberes. Entre 1921 e 1927 dirixiu o combinado español en dez partidos, canda a outros adestradores. En 1926 promoveu a celebración dun encontro internacional en Coia entre España e Hungría, e doutro en 1933 contra Portugal en Balaídos. No mesmo ano da aparición da publicación, en 1916, comezou a promover en Vida Deportiva a creación da selección galega de fútbol. Xunto a Pepe Bar foi o primeiro adestrador do combinado, que debutou o 19 de novembro de 1922 en Coia fronte á selección de Castela. Exerceu tamén como árbitro no encontro de inauguración do estadio de Balaídos e mais nun partido de homenaxe a Luís Otero, e foi membro fundador do Colexio de Árbitros de Galicia. Foi tamén presidente da Federación Galega de Atletismo. Entre outros cargos, exerceu tamén como chanceler dos consulados de Bélxica e Finlandia, dos que era cónsul Federico Barreras Massó. Colaborou na revista Nós coa sección «Notas deportivas» (o mesmo título da sección que tiña en Faro de Vigo), iniciada no número 11, de 26 de xuño de 1922, onde co nome de Hándicap dá conta da final da Copa do Rei celebrada en Coia o 14 de maio dese ano entre o FC Barcelona e o Real Unión de Irún. É posiblemente a primeira crónica deportiva escrita en galego, xa que a numerosa prensa do país especializada no tema estaba publicada de forma íntegra en castelán. O artigo, seguindo a corrente da época, está inzado de numerosos estranxeirismos, desde o propio football no cabezallo, a parisién, rouleau ou backs. Nos números 12, 13 e 14 aparece de novo a sección «Notas deportivas», neste caso a cargo do xornalista José González Viso, e segundo explica ao comezo do texto, por indicación de Florentino López Cuevillas. González Viso adoitaba escribir en La Región, e para os seus artigos xornalísticos empregaba o pseudónimo de “Goal”, co que colaborou tamén en Arosa Sportiva e no semanario coruñés Hércules. Estas catro son as únicas aparicións do mundo do deporte na revista Nós, publicación que tan diversos contidos tratou ao longo do tempo. Manuel de Castro González “Handicap” foi tamén redactor do semanario deportivo vigués Sprint, creado e dirixido en 1927 por Andrés Rodríguez Barbeito, quen dimitiu do seu cargo en 1929 logo dunha campaña que iniciara o xornal de carácter rexionalista. O periódico organizou en 1933 a primeira Volta Ciclista á provincia de Pontevedra, que Handicap cubriu, e no número 328 de Sprint (28 de xaneiro de 1934) aparece da man do xornalista unha das primeiras referencias ao hóckey en Galicia. En 1932 publicou tamén na revista viguesa Horizonte, de efémera duración. Colaborou na organización da Vuelta Ciclista a España de 1936, en especial na fin da 18ª etapa, entre A Coruña e Vigo, que rematou en Balaídos, onde falou Emilia Docet antes de chegaren os corredores. Ademais, en 1932 logrou que unha das etapas da Volta a Portugal rematase en Vigo. Mais seguía escribiendo, principalmente sobre fútbol, e sobre todo sobre o Celta, que entre 1934 e 1935 estivo presidido por Cesáreo González, quen anos despois acadaría sona como produtor cinematográfico con Suevia Films. En setembro de 1934 aparece retratado nunha exposición de debuxos de Ramiro Díaz Baliño. En febreiro de 1937 foi elixido presidente da Asociación da Prensa de Vigo, tras a recuperación da entidade que fora intervida polo mando militar logo do alzamento nacional. Tempo antes, en 1918, asinara un manifesto en defensa dos mauristas de Vigo. Comezou a colaborar no xornal Marca, fundado en Donostia en 1938. En 1944 iniciou un negociación de venda de papel, mais morreu pouco despois. Faleceu de forma accidental na madrugada do 27 de agosto de 1944, ao ser atropelado por un tren no Areal, cando saía dos pavillóns da I Exposición Industrial de Galicia, que se había inaugurar ese mesmo día coa presenza de Francisco Franco. En 1956 colocouse a carón do estadio de Balaídos un busto seu deseñado polo escultor ourensán Rafael Álvarez Borrás.

Obra

El Football olímpico (1920) La Olimpiada de París (1924)

Bibliografía

Fernández Morandeira, Gerardo (2012): A prensa deportiva en Galicia. Historia, modelos e tipoloxía (1909-2009). Santiago de Compostela: Universidade. Tese de doutoramento. González Martín, Gerardo (2011): Handicap creó el Celta. Vigo: Cardeñoso.

Avogado e filántropo compostelán, foi un dos grandes benefactores do Seminario de Estudos Galegos Joaquín Arias Sanjurjo naceu en Santiago de Compostela, no seo dunha familia fidalga, o día 1 de abril de 1860 e morreu na mesma cidade o 1 de setembro de 1946. Foron os seus pais Antonio Arias Armesto e Efigenia Sanjurjo Pardiñas. O matrimonio tivo cando menos outros dous fillos; un deles, Jacobo, chegaría a converterse en xefe do corpo de enxeñeiros do exército. Joaquín Arias Sanjurjo estudou Dereito na súa cidade natal. Amante dos libros e incansable lector, interesouse desde novo polo noso patrimonio cultural. En 1887, nos seus frecuentes e longos paseos pola contorna de Santiago, deu noticia da descuberta de dous castros, o de Roxo e o de Gomaras, o que o levou a poñerse en contacto co secretario da Sección de Estudios Protohistóricos da Real Academia da Historia da Comisión de Monumentos da Coruña. Ese mesmo ano, converteuse no director da Gaceta de Galicia. En decembro de 1890 foi, con Manuel Murguía, un dos fundadores da Asociación Regionalista Gallega da que tamén formarían parte Barcia Caballero, Alfredo Brañas, Vázquez Mella e Salvador Cabeza de León. Nos anos mozos en Compostela, segundo Ricardo Carballo Calero, pretendeu a man de Alejandra Murguía de Castro, filla maior de Rosalía de Castro, que lle foi denegada, segundo se comentaba, porque o pai pensaba que a moza debía ficar solteira e coidar dos seus proxenitores cando fosen maiores. Instalado durante anos na fortaleza medieval propiedade da súa familia en Ferreira de Pantón, a quilómetro e medio do mosteiro cisterciense próximo a Monforte de Lemos, Arias Sanjurjo exerceu como avogado e involucrouse nas loitas agraristas. Como presidente da Sociedad de Agricultores de Monforte participou na organización da segunda Asemblea Agrícola, celebrada nesta vila entre o 14 e o 15 de agosto de 1910. Algunhas das propostas favorables aos labregos que se propuxeron na ocasión, como a conversión dos montes comunais en propiedade individual para facelos máis produtivos e medidas a favor de arrendatarios e parceiros, suscitaron a hostilidade dos voceiros procedentes da vella fidalguía, entre eles Arias Sanjurjo, que viu naquelas propostas ataques directos contra os propietarios das terras. Un ano antes, en 1909, foi elixido deputado provincial e desde este posto defendeu con empeño nas catro deputacións, a Mancomunidade galega como forma de rematar co centralismo e o caciquismo. Ademais, entre 1907 e 1912 apoiou publicamente o anticaciquismo e o asociacionismo agrario que defendían os membros de Solidaridad Gallega. En 1913 redactou un manifesto dirixido aos seus electores e ao pobo galego en xeral, onde daba conta da súa actividade como deputado. En 1918 redacta e asina Manifiesto a las sociedades de labradores de Galicia y a los regionalistas de raza y abolengo gallego que no se hallen alquilados a la plutocracia barcelonesa o alistados en las clientelas de las oligarquías seudopolíticas de Madrid, expresando a súa opinión e frontal oposición á alianza galeguista coa Lliga Regionalista catalá de Frances Cambó. Bo coñecedor da contorna monfortina e da historia, da arte e da arquitectura galega, redactou documentados artigos para publicacións como o Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Orense, os Arquivos do Seminario de Estudos Galegos ou El Eco de Santiago. Na primeira publicación mencionada cómpre destacar os textos, «Una excursión a la Rivera Sagrada» e «De re geographica. San Martín de Razó» e na segunda, «Sobre a localización do Sant-Grial». O 1 de nadal de 1922 atopamos o seu primeiro traballo na revista Nós. Trátase dun texto erudito titulado «Nota encol da eirexa de Santa María de Marrube», incluído na Seición arqueolóxica da revista. O primeiro de febreiro do ano seguinte atopamos un segundo texto, o artigo «Papeletas cervantinas ao marxe de Galiza» no que tenta demostrar que algúns dos personaxes que aparecen no Quixote son galegos ou proceden de familias galegas. A estes traballos, debemos engadir un máis: un folletón imprentado á marxe da revista que leva por título «As fontes prá hestórea antiga de Galiza». A comezos dos anos 20 abandona Monforte e instálase de novo en Santiago de Compostela. En 1924 comeza a colaborar co Seminario de Estudos Galegos, cedéndolles algúns obxectos prehistóricos, entre eles alfaias de gran valor e algún brazalete, e diversos elementos da arte rural galega. Amigo persoal de Cotarelo Valledor, en maio de 1925 volveu facer un importante donativo ao Seminario. As sucesivas cesións de mobles, obxectos antigos e fundamentalmente libros, convérteno nun dos principais benefactores da institución. Xunto a Portela Valladares que pagou os gastos de instalación, convértese no principal promotor do Museo Etnográfico do Seminario, que se instalou na Sociedade Económica cadrando coa primeira Xunta Xeneral da institución en marzo de 1926. Lois Tobio e Xaquín Lorenzo lémbrano carretando bolsas de libros cada vez que acudía a unha das reunións do Seminario. Na década de 1930, con máis de setenta anos, é unha persoa moi coñecida na vida pública de Santiago de Compostela. En 1932 publica Novena sobre el Estatuto de Galicia no que defende o catolicismo do pobo galego e aborda a cuestión lingüística. Ese mesmo ano convértese no vicepresidente do Centro Radical Republicano da cidade e, un ano despois, en representante do Centro para a comisión de propaganda para o Estatuto Galego. En xaneiro de 1933 atopámolo actuando como delegado do Partido Radical Republicano de Compostela no Comité Central que organizaba e dirixía a campaña autonomista. Ademais, entre 1934 e 1935, foi concelleiro e tenente de alcalde na cidade. A actividade pública non lle impide seguir traballando. Nos anos trinta imprenta Sobre el actual problema ferroviario en Galicia. Papeletas económicas de Galicia (1935) e Segunda papeleta. Modelos vivos de la felizmente acabada “Aventura de los leones” (1934), Avellaneda y el sentido oculto del “Quijote”: parte crítica (1935) ou Del sentido oculto del Quijote. Da la locura de Alonso Quixada, el bueno. De la cárcel en que se engendró el Quijote. Arresto y conducción de Cervantes a la cárcel. Mujer, causa de la tragedia de Cervantes (1936) nos que recolle algunhas impresións sobre o Quixote, tema que o apaixonaba, cando menos, desde os anos 20. Amigo persoal e protector de Ramón del Valle-Inclán, a quen tratou moito nos anos composteláns, visitou con el A Coruña e, en outubro de 1935, Ourense, por onde pasearon en compañía de Julio Cuevillas e Ramón Otero Pedrayo. A mediados dese ano, Joaquín Arias Sanjurjo foi un dos que secundou economicamente a iniciativa de Victoriano García Martí que pretendía homenaxear ao autor das Comedias bárbaras , regalándolle un pazo. Arias Sanjurjo contribuíu con 200 pesetas, a terceira cantidade máis importante tras as 5000 de Portela Valladares e as 500 de Fernández Mato. OBRAS El castillo de Litoria y otras menudencias orensanas (1923) El reino de Aregia: Custodia, tutela, escudo, protección y defensa del Santo Gria (1928) Novena sobre el Estatuto de Galicia (1932) Décima sobre el problema social de nuestro tiempo (1933) Segunda papeleta. Modelos vivos de la felizmente acabada “Aventura de los leones” (1934) Sobre el actual problema ferroviario en Galicia. Papeletas económicas de Galicia (1935) Avellaneda y el sentido oculto del “Quijote”: parte crítica (1935) Del sentido oculto del Quijote. Da la locura de Alonso Quixada, el bueno. De la cárcel en que se engendró el Quijote. Arresto y conducción de Cervantes a la cárcel. Mujer, causa de la tragedia de Cervantes (1936)

Erudito filólogo, bibliógrafo e pedagogo galegoNaceu en Pontedeume o 2 de xuño de 1888. Decidido desde novo á práctica docente, con apenas dezaseis anos abriu un centro educativo de primeiro ensino na súa vila natal. Converteuse pronto nun profesor cultísimo, modesto e serio e non tardou en destacar como investigador infatigable, dono dunha excepcional memoria. En 1906 publica os seus primeiros versos nos xornal El Eco de Puentedeume e na revista bonaerense Nova Galicia, e ese mesmo ano inicia por libre os estudos de Maxisterio na Universidade de Santiago de Compostela, formación que rematará en 1909 con premio extraordinario. Pouco despois, en novembro de 1910, obtivo o primeiro posto nas oposicións ás escolas do distrito universitario de Compostela e accedeu como auxiliar á Escola Superior Graduada de Lugo, posto que compaxina co exercicio libre do ensino secundario. En 1917 oposita de novo e acada unha praza como inspector de Ensino Primario. Escolle destino en Ourense, onde reside durante máis de vinte anos e onde coñeceu a Elisa Pavón Rodríguez, con quen casaría en xullo de 1920.
Na cidade das Burgas establece amizade con Marcelo Macías, Primitivo Rodríguez Sanjurjo, Vicente Risco e outros membros do cenáculo ourensán. Proba do que dicimos é que en xullo de 1918, no último número de La Centuria, anúnciase un traballo asinado polo intelectual eumés. Neste época consolídase tamén a súa actividade xornalística. Convértese en colaborador asiduo de La Zarpa e Galicia, e en redactor xefe do Diario de Orense. Cos anos, atopamos a súa sinatura en El Norte de Galicia dirixido por Francisco Álvarez de Nóvoa; Vida Gallega, onde publica unha colección de versos baixo o título «Do meu feixe. Miudencias»; El Compostelano, El Correo Gallego, El Pueblo Gallego e La Noche onde dirixiu a páxina «Plumas y letras gallegas» e redactou unha columna de efemérides titulada «Galicia tal día como hoy».
A súa primeira colaboración na revista Nós leva a data do 15 de novembro de 1925. Trátase dos versos «Cantares», unha ducia de cantigas que forman parte da colección de 230 poemas cos que gañara o Certame celebrado en Lugo e que se publicarán ese mesmo ano en Ourense baixo o título Lóstregos. Cantares gallegos, con prólogo en verso, de Francisco Álvarez de Nóvoa. Na senlleira publicación atopamos ademais dous coidados artigos de carácter erudito que levan por título «Sobre o emprego do apóstrofo», aparecido no número 24 da revista, e «De certas adiciós, supresiós, troques y-enlaces de letras», recollido no número 25, correspondente ao 15 de xaneiro de 1926. Nos números 48 (1927) e 50 (1928) atopamos máis versos seus, esta vez baixo o epígrafe «Novos cantares».
En 1926, gaña un certame poético que se celebrara en Ourense para conmemorar o segundo centenario da publicación do Teatro Crítico Universal do Padre Feijoo. O texto premiado titulábase «Galicia». En abril de 1928, forma parte do Seminario de Estudos Galegos e participa na IV Asemblea da institución, celebrada en Pontevedra entre os días 7 e 9 de abril dese ano. Alí le un estudo sobre a ortografía galega coa que procura a creación dunha norma escrita unificada, froito desta intervención publicarase pouco despois, en Ourense, o caderniño Ortografía gallega. Bases para su unificación por Antonio Couceiro Freijomil con un apéndice del profesor Abelardo Moralejo, de la Facultad de Filosofía y Letras de Santiago. Pouco despois, Couceiro afástase dos homes do Seminario e do grupo máis activo culturalmente, parece que por discrepancias con Vicente Risco e Xosé Ramón Fernández Oxea, Ben-Cho-Shey. Entre 1936 e 1939 trasládase a Compostela para traballar no reitorado. Neste mesmo período, foi nomeado colaborador da Oficina Técnica Administrativa de Depuración del Personal de Educación Nacional pero logrou que se lle eximise do desenvolvemento de función tan incómoda. Regresa a Ourense onde exerce ata 1942, nese ano trasládase á Coruña e alí fixa a súa residencia.
O 27 de xullo de 1941 ingresou, xunto a outros dezaoito académicos, na Real Academia Galega a proposta de Manuel Casás Fernández, presidente da institución, Ángel del Castillo e Alejandro Barreiro Noya. Naquela ocasión, o único discurso que se leu foi o de Fermín Bouza-Brey, La mitología del agua en el noroeste hispánico. En 1949 ingresa na sección de Paleografía e Diplomática do Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento. Ao amparo desta institución publicará entre 1951 e 1954 en Bibliófilos Gallegos os tres tomos do seu, aínda hoxe imprescindible, Diccionario bio-bibliográfico de escritores, onde reúne máis de 4000 coidadas e documentadas biobibliografías de autores galegos.
Excelente conferenciante e recoñecido bibliógrafo, a súa biblioteca posuía máis de mil volumes de tema galego, centos de xornais e revistas antigas, e unha importante colección de manuscritos e notas das súas investigacións. Cordero Carrete e Paulino Pedret Casado adquiriron parte importante deste material para o Instituto Padre Sarmiento de Estudos Galegos, onde se custodia na actualidade.
Antonio Couceiro Freijomil faleceu en Compostela o 9 de maio de 1955. Obra

La aceptación del dolor. Conferencia de la serie organizada por la Juventud Antoniana de Lugo, dada en la Escuela de Obreros, bajo la presidencia del Ilmo. Sr. Obispo de la Diócesis, el día 25 de marzo de 1914. Lugo, 1914. Lóstregos. Ourense, 1925. Ortografía gallega. Bases para su unificación / con un apéndice del profesor Abelardo Moralejo, de la Facultad de Filosofía y Letras de Santiag. Ourense, 1929. La Bandera de Galicia. (Colección de artículos que editan varios amigos y admiradores del autor). Ourense, 1930. El idioma gallego. Historia. Gramática. Literatura. Barcelona, 1935. Historia de Puentedeume y su comarca. Santiago de Compostela, 1944. Diccionario bio-bibliográfico de escritores. Santiago de Compostela, 1951-1954.

Bibliografía

Vilariño Gómez, G. et al. (1990): Homenaje al polígrafo eumés Don Antonio Couceiro Freijomil en el primer centenario de su nacimiento (1888-1998). A Coruña: Deputación Provincial. Ferreiro, Charo e Inma Pena (coord.) (2005): Simposio sobre Antonio Couceiro Freijomil: actas do congreso realizado pola Dirección Xeral de Creación e Difusión Cultural. Santiago de Compostela, o día 13 de maio de 2005. Santiago de Compostela: Consellería de Cultura e Deporte.