Nós: De onte a hoxe

Unha das figuras máis destacadas da Xeración Nós, considerado un dos teóricos do nacionalismo galegoEstudou Dereito por libre na Universidade de Santiago de Compostela, licenciándose en 1906. Acadou a praza de funcionario na delegación de Facenda de Ourense, e no faladoiro de Marcelo Macías coincidiu con outros intelectuais como Xulio Alonso Cuevillas (tío de Florentino López Cuevillas) ou Arturo Vázquez Núñez. Levábase tamén desde a infancia con Ramón Otero Pedrayo pois naceran no mesmo edificio con tres anos e medio de diferenza. Seguidor das vangardas literarias e filosóficas, a través dos decadentistas ingleses e franceses chegou ao ocultismo e o orientalismo, e estudou tamén o budismo e o teosofismo. En 1910 comezou a escribir no xornal local El Miño, onde empregaba pseudónimos como Rujú Sahib ou Polichinela. En 1913 comezou os estudos de Maxisterio en Madrid, onde foi alumno de José Ortega y Gasset e tratou a Ramón Gómez de la Senra e Luis Hoyos Sáinz. En 1916 regresou a Ourense xa como catedrático de Historia da Escola Normal, e por entón regresara ao catolicismo.
En 1917 fundou co avogado Arturo Noguerol e con López Cuevillas a revista literaria mensual La Centuria, subtitulada Revista neosófica, publicada en castelán (agás un poema de Noriega Varela) e que durou sete números. Nese mesmo ano ingresou nas Irmandades da Fala, da man de Antón Losada Diéguez, e comezou a publicar no voceiro A Nosa Terra e mesmo a participar en mitins, así como na Primeira Asemblea Nacionalista. Nese ano publicou o artigo “Teoría do nacionalismo galego”, que desenvolverá no libro do mesmo título editado en 1920.
En xuño de 1920 asistiu a unha xuntanza en Pontevedra con Castelao, Ramón Cabanillas e Antón Losada Diéguez co obxecto de crear unha revista monolingüe sobre a cultura galega. Castelao propuxo que se chamase Nós, sendo Risco o director literario e Castelao o director artístico. Acordouse que se editase na imprenta ourensá de La Región, e Arturo Noguerol encargouse de constituír unha sociedade mercantil para facer viable o financiamento. No outono de 1921 o Grupo Nós constituíuse como sociedade.
Tras a Cuarta Asemblea Nacionalista, de 1922, Risco abandonou as Irmandades da Fala e creou a Irmandade Nazonalista Galega. Nun primeiro momento colaborou coa ditadura de Primo de Rivera, iniciada en setembro de 1923, pensando que sería unha oportunidade para desmontar o sistema caciquil, e aceptou un posto de deputado provincial por Ourense co obxecto de crear unha mancomunidade, como en Cataluña. En xaneiro de 1923 a Irmandade Nazonalista retomou a edición da publicación brigantina Rexurdimento, e despois tivo como voceiro oficioso o xornal Galicia, de Valentín Paz Andrade. A Irmandade Nazonalista cesou a súa actividade cara a 1926, e en 1929 Risco regresou ás Irmandades da Fala e a escribir n’A Nosa Terra.
Foi membro do Seminario de Estudos Galegos, do que dirixiu a sección de etnografía e folclore, dúas disciplinas ás que lles prestou atención ao longo de toda a súa vida.
Un dos obxectivos de Nós era dar pulo á literatura galega. Risco cultivou a narrativa desde o relato Do caso que ll’aconteceu ó doutor Alveiros (1919), pezas curtas publicadas en Céltiga e Lar como A trabe de ouro e a trabe de alquitrán, a novela O porco de pé (1928), ou relatos que viron a luz na revista Nós, como “Dedalus en Compostela”. Tamén publicou unha peza de teatro, O bufón d'El-Rei. Drama en catro pasos (1928).
O 23 de febreiro de 1929 ingresou na Real Academia Galega, a proposta de Manuel Martínez Murguía, Eladio Rodríguez González e Manuel Lugrís Freire, co discurso Un caso de licantropía, que foi respondido por Ramón Cabanillas.
En 1930 realizou un curso de etnografía na Universidade de Berlín. Nos catro meses alí vividos, narrados nas crónicas enviadas a Nós e posteriormente recollidas en Mittleuropa (1934), deveu cara a unha ideoloxía máis conservadora e católica.
En 1931 foi un dos fundadores do Partido Nazonalista Republicán de Ourense, polo que saíu elixido Ramón Otero Pedrayo como deputado nas eleccións a Cortes Constituíntes celebradas o 28 de xuño. En outubro dese mesmo ano participou no manifesto de afirmación católica asinado por un grupo de galeguistas protestando polo que entendían como unha persecución do réxime republicano contra a igrexa.
En outubro de 1935 foi elixido membro do executivo na III asemblea do Partido Galeguista, se ben daquela xa había fortes desavinzas. Tras a adhesión do Partido Galeguista á Fronte Popular en 1936 Risco integrouse en Dereita Galeguista, que se constituíra en maio de 1935. Con todo, participou de forma activa na campaña polo Estatuto de Autonomía de Galicia.
Tras o alzamento nacional, en 1938 publicou diversos artigos en La Región en apoio ao bando sublevado. Entre 1940 e 1948 residiu a Pamplona e Madrid, e publicou diversos estudos etnográficos en lingua castelá. Regresou a Ourense, volveu publicar algún traballo en galego e traduciu á nosa lingua a novela La familia de Pascual Duarte de Camilo José Cela, se ben seguiu escribindo en castelán o resto da súa produción literaria, chegando a ser finalista do Premio Nadal en 1952 coa novela La puerta de paja. En 1961, animado por amigos como Otero Pedrayo e Fernández del Riego, publicou coa editorial Galaxia o volume Leria, unha escolma de traballos filosóficos, críticos e literarios redactados entre 1920 e 1955.
Finou en Ourense en 1963, e foi soterrado no cemiterio de Vilanova, en Allariz.

• Referencias
  • OBRA
    • Obra en galego
      • Narrativa
        • Do caso que ll’aconteceu ó doutor Alveiros (1919)
        • O lobo da xente (1925)
        • A velliña vella (1925)
        • A trabe de ouro e a trabe de alquitrán (1925)
        • A Coutada (1926)
        • Os europeos en Abrantes. Epopeia en prosa (1927)
        • O porco de pé (1928)
        • Dedalus en Compostela (1929)
        • O señor feudal (1930)
      • Teatro
        • O bufón d'El-Rei. Drama en catro pasos (1928)
      • Ensaio
        • Teoría do nazonalismo galego (1918)
        • Nós, os inadaptados (1933)
        • Mitteleuropa. Impresiós d'unha viaxe (1934)
        • Leria (1961)
        • Doutrina e ritual da Moi Nobre Orde Galega do Santo Grial (1997)
      • Etnografía
        • Etnografía e folkore de Melide (1933)
    • Obra en castelán
      • Narrativa
        • El enviado (1911)
        • La puerta de paja (1953)
      • Ensaio
        • El problema político de Galicia (1930)
        • Psicología del librepensador (1937)
        • Satanás, biografía del diablo (1947)
  • BIBLIOGRAFÍA
    • Casares Mouriño, Carlos (1981): Vicente Risco. Vigo: Galaxia.
    • Lugrís Pérez, Ramón (1963): Vicente Risco na cultura galega. Vigo: Galaxia.
    • Risco, Antón (1978): Pensamento de Vicente Risco. Lugo: Alvarellos.
    • VV.AA. (2013): Quen é Vicente Risco? Allariz: Fundación Vicente Risco.

Médico de formación, destacou como escritor, político e debuxante. Foi un dos ideólogos da revista NósNaceu en Rianxo o 29 de xaneiro de 1886, fillo do mariñeiro Mariano Rodríguez Dios, que posteriormente sería alcalde do municipio do Barbanza, e mais de Joaquina Castelao Gemme. Aos nove anos foi vivir coa familia á Pampa, e regresou en 1900. Estudou o bacharelato de Artes e despois a carreira de medicina na Universidade de Santiago de Compostela. Por entón desenvolve a súa afección ao debuxo e á caricatura, e forma parte da tuna universitaria. Logo dunha estancia en Madrid, en 1910 regresa a Rianxo sen rematar o doutoramento. Comeza a traballar como médico rural e prepara a especialización en obstetricia, pero deixou o curso por unha tuberculose.
En 1912 casou con Virxinia Pereira, e en 1914 naceu o seu único fillo. Nese mesmo ano tivo un desprendemento de retina que fixo que deixase a profesión de médico, se ben volveu exercer por mor da pandemia de gripe de 1918. Tras opositar, en 1916 comezou a traballar como funcionario, e en 1918 pasou a ser profesor de debuxo no Instituto de Pontevedra.
En 1921 levou a cabo unha viaxe por Francia, Bélxica e Alemaña cunha bolsa da Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas. En 1929, logo da morte do seu fillo, fixo outra viaxe a Bretaña tamén financiada pola JAE, co fin de estudar os cruceiros dese país.
En 1908 expuxo os seus debuxos en Madrid, e en 1909 gañou unha medalla de ouro na Exposición Rexional Galega cun tríptico titulado Unha festa na aldea. En 1910 participou na fundación do semanario El Barbero Municipal, de carácter anticaciquil, xunto con Xosé Arcos e mais Eduardo Dieste. Colaborou tamén en publicacións galegas como Mi Tierra, españolas como El Liberal, El Parlamentario e El Gran Bufón, e coas arxentinas Suevia e La Voz de Galicia. En 1912 únese á Liga Agraria de Acción Gallega, liderada por Basilio Álvarez.
Na súa etapa pontevedresa participou de forma activa na vida cultural local, desde a rodaxe do filme Miss Ledya (a primeira peza audiovisual galega de ficción) á participación na Coral Polifónica. Tras a fundación na Coruña das Irmandades da Fala promoveu a creación dunha delegación na cidade do Lérez. En 1919 publicou os seus primeiros relatos en A Nosa Terra, que ilustraría posteriormente co título de Cousas. Despois pasou a publicar as súas viñetas nos xornais Galicia, o Faro de Vigo e El Pueblo Gallego. Amais dos seus relatos ilustrados, como escritor cultivou a narrativa (Un ollo de vidro, 1922; Os dous de sempre, 1934; Retrincos, 1934) e o teatro (Os vellos non deben de namorarse, 1941). En xullo de 1933 ingresou como membro da Real Academia Galega, co discurso As cruces de pedra na Galiza, contestado por Antón Villar Ponte.
En marzo de 1920 iniciou na Coruña unha mostra itinerante dos seus debuxos, baixo o título de Álbum Nós, que despois se expuxo en Madrid, Barcelona e varias cidades galegas. En 1924, coincidindo coa inauguración da exposición Nós en Santiago de Compostela, ingresou no Seminario de Estudos Galegos, que en 1930 publicou o seu estudo sobre As cruces de pedra de Bretaña.
Tamén en 1920 foi un dos promotores da revista Nós que, ata o número 9, levou na portada un deseño seu, e a partir do número 10 unha capa con diversas imaxes da iconografía galega. Ademais, publicou varios artigos e debuxos, como «A roda de San Xoán» no nº 1. No nº 2 da revista aparece a estampa número 35 do álbum Nós, «A tola do monte», imaxe que en 1926 se convertería nun dos textos de Cousas. No nº 3 aparece «Poemiña», sobre a aldea de Abuín, que despois se convertería en «Camiño esquecido» de Cousas. O «Dibuxo» do número 6 (agosto de 1921) recóllese de novo en Alma Gallega nº 35 (1922) como «O cruceiro». No número 9 aparece «Novela», que ten orixe na visita en París á casa dun “osteologist”, un home que vendía ósos humanos e peles tatuadas, e que aparece tamén en Cousas, así como «A vella Fanchuca» (nº 31), que figura en Cousas como «Esta morea de pedras e tellas». No nº 43 (xullo 1927) publica «O retrato», «Peito de lobo» e «O segredo», tres dos relatos que en 1934 foron incluídos no libro Retrincos. No número 17 sae un gravado sobre catro cruceiros galegos, reconvertido despois en «Onde hai un cruceiro» de Cousas. No nº 31 publícase un debuxo dun home sen un brazo montado nun burro.
No número 10, de abril de 1922, comeza o seu diario da viaxe europea de 1921, que se estenderá ao longo de sete crónicas. No nº 38 hai unha serie de cantigas que Castelao recolleu de man dun cego de Carballedo (Cotobade), e no nº 40 un conxuro recollido en Lalín dun cesteiro. No nº 67 (xullo de 1929) aparece «Sant’Yago na Bretaña», un artigo sobre a relevancia de Santiago o Maior naquela terra, xunto cunha cantiga en bretón e traducida ao galego sobre Iann Derrien, recollida en 1868 por François-Marie Luzel no seu libro Gwerziou Breiz-Izel.
No nº 80 (agosto de 1930) publicouse o discurso pronunciado por Castelao o 25 de xullo dese ano no Teatro García Barbón de Vigo, encol do «Galeguismo na arte». Para rematar, no nº 113 (maio de 1933) aparece o estudo «Escudos de Rianxo», 33 debuxos presentados ao Seminario de Estudos Galegos e analizados por Fermín Bouza-Brey. Deste estudo sairá o modelo do escudo de Galicia cunha serea, a bandeira e mais a lenda Denantes mortos que escravos.
En 1930, tras a caída do goberno de Primo de Rivera, o galeguismo comeza a súa organización política. En setembro dese ano asiste á sinatura do Pacto de Barrantes, acordo entre republicanos e galeguistas, e en 1931 saíu elixido deputado ás Cortes Constituíntes, integrándose no grupo parlamentario coa FRG-ORGA. En xuño de 1931 convértese no primeiro presidente do Grupo Nacionalista Galego de Pontevedra, que en decembro dese ano deu pé ao Partido Galeguista. Porén, nas eleccións xerais de novembro de 1933 o galeguismo non conseguiu representación. En abril dese ano participara en Gernika nun mitin do Partido Nacionalista Vasco.
En outubro de 1934 é desterrado a Badaxoz, e regresa en setembro de 1935. En febreiro de 1936 volve saír elixido deputado polo Partido Galeguista, integrado na Fronte Popular, sendo o candidato máis votado da provincia de Pontevedra. Os seus esforzos centráronse na aprobación do Estatuto de autonomía de Galicia. O alzamento nacional colleuno en Madrid, o que posiblemente lle salvou a vida, e xa non regresaría a Galicia. Mantense leal ao goberno e marcha a Barcelona e Valencia, e en 1938 desprázase á Unión Soviética no marco dunha comisión cultural republicana, e aos Estados Unidos e Cuba á procura de axuda para o goberno. Neste tempo publica os álbums da guerra Galicia mártir (1937), Atila en Galicia (1937) e Milicianos (1938), unha manifestación da súa carraxe contra o fascismo e en defensa da liberdade despois dos primeiros anos de represión, que acabaron con amigos seus, coma Alexandre Bóveda, e familiares como José Losada Castelao e Manuel Rodríguez Castelao.
En 1940 marcha a Bos Aires, onde ao ano seguinte estrearía a obra de teatro Os vellos non deben de namorarse e publicaría, en 1944, o ensaio Sempre en Galiza.
En marzo de 1946 incorporouse como ministro sen carteira ao Goberno da República no exilio, presidido por José Giral, e estivo en París até xaneiro de 1947. Regresou a Bos Aires, onde seguiu participando en actos culturais e políticos, se ben por entón xa estaba doente de cancro. En xullo dese ano estivo con Otero Pedrayo, quen falaba de Castelao coma “o irmao Daniel”. Ao ano seguinte, no Día da Patria, pronuncia o discurso Alba de groria.
Finou o 7 de xaneiro de 1950. Foi embalsamado e soterrado en Bos Aires, e o seu corpo foi traído -no medio de certa polémica- ao Panteón de Galegos Ilustres en 1984. En 1964 dedicóuselle o Día das Letras Galegas, e en 2011 a súa obra foi declarada Ben de Interese Cultural pola Xunta de Galicia. En 2016 a Real Academia Galega de Belas Artes dedicoulle o Días das Artes Galegas. O seu legado consérvase en boa medida no Museo de Pontevedra.
OBRA Narrativa Un ollo de vidro. Memorias dun esquelete (1922) Cousas (1926, 1929) Os dous de sempre (1934) Retrincos (1934) Teatro Os vellos non deben de namorarse (1941) Ensaio Diario 1921 (1977) As cruces de pedra na Bretaña (1930) Sempre en Galiza (1944) As cruces de pedra na Galiza (1950) Debuxo Álbum Nós (1931) Cincoenta homes por dez reás (1925) Cousas da vida (1925) Galicia mártir (1937) Atila en Galicia (1937) Milicianos (1938) Debuxos de negros (1939) Cegos: os meus compañeiros (1941)

Filósofo, escritor e político galego, loitador incansable na defensa e unión do galeguismo. Antón Losada Diéguez naceu no pazo de Moldes, na parroquia do mesmo nome do concello de Boborás. Foi fillo do avogado tradicionalista Miguel Losada Losada, da veciña parroquia de Laxas, e mais de Carmen Diéguez Arias y Correa. De neno viviu na Estrada, onde o seu pai foi notario, e entre os dez e os quince anos permaneu no colexio dos xesuítas en Camposancos (A Guarda). Seguiu estudando cos xesuítas na Universidade de Deusto, ao tempo que se examinou dalgunhas materias de Dereito na Universidade de Salamanca, onde se licenciou en Filosofía e Letras en 1902. Fixo un curso de Dereito na Universidade de Santiago no ano académico 1902-1903, mais deixouno e en 1904 marchou a Madrid a facer o doutoramento en Filosofía e Letras. Presentou a súa tese en 1905 na Universidade Central, sobre La vida es sueño de Calderón de la Barca. Na súa etapa madrileña coincidiu co violinista pontevedrés Manuel Quiroga, sobre quen escribiu varios artigos. Desde 1907 veu de forma habitual a Galicia, e participou no movemento agrario nas zonas da Estrada, O Carballiño e o Val Miñor. En 1910 asentouse en Santiago de Compostela ao comezar como profesor adxunto de Armando Cotarelo Valledor, catedrático de lingua e literatura españolas. Ao tempo, proseguiu os seus estudos de Dereito. Militou de forma activa no catolicismo, participando en mitins contra as escolas laicas. Seguidor da corrente xaimista, que defendía as pretensións ao trono monárquico do carlista Xaime de Borbón y Borbón. Optou á cátedra de Teoría da Literatura e das Artes da Universidade de Salamanca, que non acadou malia aprobar as oposicións, e suspendeu ao optar á cátedra de Lóxica do Instituto de Pontevedra. Finalmente en maio de 1913 acadou a cátedra no Instituto de Tenerife. Permutou a praza e deu clases un ano en Toledo. Despois permutou de novo a praza, nesta ocasión con Eloy Luís André, e en outubro de 1914 incorporouse ao instituto de Ourense. Axiña comezou a ser parte activa da vida cultural da vila, canda a Vicente Risco, Marcelo Macías, Arturo Noguerol ou Florentino López Cuevillas entre outros. Foi elixido tesoureiro do Ateneo, e presidiu a sección de Literatura. No verán de 1915 deu varios mitins en defensa do agrarismo socialcatólico. En 1916, nun artigo en La Región, afastábase do xaimismo e defendía o rexionalismo catalán. En xuño de 1917 participou na fundación de La Centuria e en outubro ingresou nas Irmandades da Fala. Renovou o activismo das Irmandades en Ourense, atraendo ao galeguismo o núcleo de La Centuria, o cal foi en certo modo o xermolo do galeguismo que deu pé á Xeración Nós. En novembro dese mesmo ano viaxa a Barcelona para establecer contacto coa Lliga Regionalista de Francesc Cambó, onde participou na Semana Galega que se celebrou no Institut de Cultura. Presentouse ás eleccións xerais de 1918 polo distrito da Estrada, mais foi vencido polos caciques riestristas contra os que xa viña clamando desde tempo atrás. Seguiu traballando a prol do catolicismo, e traduciu ao galego a Salve Raíña. En novembro dese ano presidiu a Primeira Asemblea Nacionalista, que se celebrou en Lugo. En maio de 1919 o voceiro A Nosa Terra publica o Manifesto do Partido Nazonalista Galego, redactado por Losada Diéguez. No outono de 1919 estableceuse en Pontevedra, onde sería catedrático de filosofía. Alí tivo como alumno a Xosé Filgueira Valverde, e foi compañeiro de claustro de Castelao, Ramón Sobrino Buhigas e Bibiano Fernández Osorio-Tafall entre outros. Propúxolle a Vicente Risco a creación da revista Nós, onde apareceron tan só oito textos seus. Catro deles publicáronse nos primeiros números, en 1920 e 1921. O primeiro foi o artigo «Teoría cuasi trascendental da velocidade», sobre a rapidez dos tempos modernos, que remata cun prometedor continuará mais non viu continuación. No número 3 publicou «Conto sinxelo», unha ficción sobre un boxeador estadounidense. No número 5 aparece outro conto seu, pero neste caso de estética costumista. No número 8 (decembro de 1921, adicado a Terence McSwiney e a Irlanda) fai un panexírico do autor e político finado o ano anterior. Tras a escisión acontecida na Cuarta Asemblea Nacionalista, celebrada en Monforte de Lemos en febreiro de 1922, non volveu mandar colaboracións. Xunto con Risco formou a Irmandade Nazonalista Galega e depois participou, en Vigo, na creación do xornal Galicia. En maio de 1924 ingresou no Seminario de Estudos Galegos. Logo da proclamación da ditadura de Miguel Primo de Rivera foi nomeado vicepresidente da Deputación de Pontevedra. Na vila do Lérez promoveu a creación do Museo Provincial, foi o presidente da Sociedad Coral Polifónica e mais do Eiriña Club de Fútbol. En maio de 1928 foi nomeado membro correspondente da Real Academia Galega. En abril de 1929 retomou as súas colaboracións en Nós, no número 64, cun romance que fora recollido por Alfredo Brañas en Moalde (Silleda) para unha Historia da Literatura Galega. Tras o seu falecemento en outubro de 1929, apareceron na revista varios textos del. O número 71 da revista, de novembro de 1929, está adicado á súa memoria e, xunto a un texto laudatorio de Filgueira Valverde, publícanse varios inéditos de Losada Diéguez. No número 73 recóllese o traballo «Encol da prosa galega», o seu discurso de ingreso no SEG. Finalmente, no nº 75 aparece a «A sinificación profunda do galeguismo», esquema dun manifesto redactado cara a 1918. En 1915 casara con Albina Espinosa Cervelo, sobriña neta de Marcial e Avelina Valladares. Con ela tivo un fillo, Antonio, en agosto de 1916. Tres meses despois tanto Antón como Albina contraeron o tifo. Ela morreu en decembro, mais el non o soubo até marzo, cando sandou. En 1920 casou coa súa cuñada Mercedes Espinosa, quen coidara do seu fillo desde a morte de Albina. Tiveron catro fillos e dúas fillas. No ano 1985 dedicóuselle o Día das letras Galegas.

Bibliografía

Beramendi, J. (ed.) (1985): Losada Diéguez. Obra competa , Vigo: Edicións Xerais. Regueira, R. et al. (1984): Antón Losada: Teoría e praxe, Ourense: AS-PG. Ventura, J. (ed.) (2010): Epistolario de Vicente Risco a Antón Losada Diéguez, Ourense: Deputación Provincial.