Nós: De onte a hoxe

Escritor, editor e investigador, destacou como teórico e difusor do teatro galegoLeandro Carré Alvarellos foi un dos once fillos do matrimonio formado por Purificación Alvarellos Pena e mais o galeguista Eugenio Carré Aldao. Naceu o 30 de agosto de 1888 na Coruña e educouse nun ambiente fondamente preocupado pola cultura galega. O pai, mecenas e protector da Cova Céltica, procuraba transmitirlles aos fillos o seu compromiso coa Terra nos moitos relatos que inventaba para eles. Leandro, apaixonado desde neno polo teatro e o debuxo, asistiu desde cedo aos faladoiros que se organizaban na parte traseira da Libraría Regional do seu pai, onde se reunía a Cova Céltica e onde tivo a oportunidade de tratar os principais membros do cenáculo coruñés. As leccións prácticas e disertacións escoitadas ao grupo de rexionalistas completáronse cunha formación autodidacta rigorosa e variada. Sendo moi novo, abandonou os estudos regrados para comezar a traballar no negocio familiar, e cando a libraría quebrou, comezou a traballar na litografía La Artística. Entre 1911 e 1914 viviu no Porto como encargado desta empresa, e tivo a oportunidade de coñecer ben a lingua e a literatura do país veciño. Ao seu regreso á Coruña, foi un dos fundadores das Irmandades da Fala e colaborou no xornal A Nosa Terra desde o seu segundo número. Chegaría a dirixir o voceiro das Irmandades durante a Ditadura de Primo de Rivera.
As Irmandades déronlle a oportunidade de traballar pola difusión da súa gran paixón, o teatro galego: foron moitas as páxinas que dedicou a teorizar sobre o tema, pero ademais dinamizou o mundo teatral da época, escribiu ducias de obras, dirixiu compañías como Cantigas da Terra -para a que escribiu algunhas comedias dun acto e varias estampas de costumes-, e mesmo actuou en non poucas pezas. Do recoñecemento público á súa tarefa da boa mostra o feito de que chegase a dirixir o Conservatorio de Arte Galega, que el transformaría e renomearía como Escola Dramática Galega.
En 1924 fundou xunto a Ánxel Casal a editorial Lar, da que foi director-propietario e na que investiu parte importante dos seus aforros. Publicaron unha colección de corenta novelas curtas, das que catro son autoría do propio Carré: Naiciña (1925), A propia vida (1925), O home que deu vida a un morto (1926) e O xornal de Mavi (1927). Como dramaturgo asinou centos de pezas, entre elas as comedias Tolerías (1918), Para vivir ben de casados (1918), Enredos (1919) e O corazón dun pedáneo (1925) e os dramas, Rexurdimento (1918), O pecado alleo (1924) e Almas en pena (1957). Ingresou no Seminario de Estudos Galegos en novembro de 1925.
A primeira colaboración de Leandro Carré na revista Nós, «A regueifa», un conto de tipo popular e intención moralizante, atopámola no número 24, correspondente ao 15 de Nadal de 1925. No número 27, de 15 de marzo de 1926, apareceu o ensaio «Encol da novela galega», no que o autor defende documentalmente a necesidade de superar a ambientación rural da novela galega. No número 31, 25 de xullo de 1926, atopamos unha pequena peza dialogada titulada «Noite de trunfo», e no 33, 15 de setembro dese mesmo ano, insire un relato recollido en San Xián de Sergude, «A besta perdida», e unha pequena recensión na sección «Os homes, os feitos, as verbas», titulada «As obras póstumas de Eça de Queiroz». No derradeiro exemplar da senlleira publicación atopamos “O romance galego» no que fai un repaso á novelística galega e ás publicacións de Lar, Céltiga, Libredón, Terra a Nosa e Alborada.
O seu labor no estudo da nosa lingua é tamén notable. Publicou un Compendio de Gramática Galega (1918), e o primeiro Diccionario Galego-Castelán do século XX (1928) no que duplica o número de voces reunidas por Valladares no século anterior. En 1967 deu ao prelo unha Gramática Gallega.
A ruína da empresa, a ilusión da súa vida, obrigouno a aceptar un posto de xerente na sociedade Cafés y Bares S. A., o que implicaba a xerencia do Kiosko Alfonso, o Marineda e o Café Moderno. Máis tarde traballou como contador de Industrias Morgade, o que o levaría a aceptar un posto de traballo en Sober como rexente dunha telleira. Aceptou de bo grao, pois vía unha posibilidade de recoller datos para o seu dicionario, co que procuraba resolver unha das grandes preocupacións dos intelectuais nacionalistas da época.
Durante a guerra perdeu un fillo en Asturias e sufriu prisión durante cinco meses. Á saída do cárcere, o estigma de republicano e nacionalista dificultoulle enormemente a busca de emprego; co tempo e a axuda dos amigos aceptou varios e continuou exercendo como escritor, publicista e investigador. Colaborou baixo pseudónimo coa prensa exiliada. Como académico ingresou en maio de 1945 cun discurso titulado El idioma gallego en la Edad Media, e aceptou boa parte do pesado labor cotián da institución naqueles difíciles anos. Colaborou coa BBC de Londres e Radio Nacional de España. Home discreto e serio, cando faleceu na Coruña o 14 de febreiro de 1976 dispuxo que o seu enterro non fose obxecto de homenaxes públicas.

Narrativa Contos e diálogos. A Coruña: [s.n.], 1918. Amor malfadado. A Coruña: [s.n.], 1923. Naiciña. A Coruña: Lar, 1925. A propia vida. A Coruña: [Imprenta Moret], 1925. O home que deu vida a un morto. A Coruña: Lar, 1926. O xornal de Mavi. A Coruña: Lar, 1927. Nos picoutos de Antolín, novela galega. Braga: Livraría Cruz, 1955. Contos de pantasmas. Vigo: Castrelos, 1972.
Teatro Pra vivir ben de casados, pasatempo nun acto. A Coruña: Lar, 1910. Enredos. A Coruña: El Noroeste, 1919. Noite de ruada. . A Coruña: Tipografía P. Galega, 1918. A venganza, cuadro tráxico nun acto. A Coruña: [s.n.], 1923. O pecado alleo, drama en tres actos. A Coruña: Imprenta Zincke Hermanos, 1924. O corazón d´un pedáneo, comedia nun acto. A Coruña: Lar, 1925. Almas en pena. Drama nun acto. Braga: [s.n.], 1927.

Polémico intelectual e escritor, Álvaro de las Casas foi o fundador da organización xuvenil Galeguista UltreyaNaceu en Ourense o 2 de xullo de 1901. Era irmán do poeta Augusto M.ª Casas, fillos ambos de Antonia Blanco Nieto e do avogado José Casas González. En 1910 iniciou os seus estudos no instituto de Ourense onde coincidirá con profesores como Losada Diéguez, Joaquín Núñez de Couto e Marcelo Macías. Ao rematar o ensino medio, matricúlase na Facultade de Filosofía e Letras de Valladolid, onde pronto comeza a súa actividade xornalística, asinando textos no Heraldo de Madrid, en Vida Gallega e no Diario de Ourense, entre outros. Licenciado con Premio Extraordinario, imparte sen soldo, entre o outono de 1921 e a primavera de 1922, a materia de Historia de España Antiga na mesma facultade onde estudara. En marzo dese mesmo ano, redacta para o Diario Regional de Valladolid, unha serie de artigos sobre a guerra de Marrocos na que participa como oficial voluntario.
A finais de 1922 instálase en Madrid coa vontade de doutorarse. Comeza entón un período de grande actividade pública que o levará a relacionarse co máis selecto da aristocracia española e mesmo con parte da familia real. Católico convencido, monárquico e ben relacionado asume, en 1928, a dirección da Biblioteca de Estudios Gallegos que acaba de poñer a andar a Compañía Ibero-Americana de Publicaciones. Inspirándose na Biblioteca Gallega de Martínez Salazar, imprentarán traballos ben documentados, en español, sobre Galicia e a súa realidade. As Irmandades da Fala apoian a colección acabada de crear e De las Casas reforza ou retoma o contacto cos intelectuais galeguistas; Cuevillas, Risco e Otero, entre eles. A primeira obra que publica a citada biblioteca será Antología de la lírica gallega do propio De las Casas; a seguir, aparecerán Paisajes y problemas geográficos de Galicia, de Otero Pedrayo, La literatura medioeval en Galicia de José Mouriño, Aportaciones a la historia de Galicia de Marcelo Macías e Índice de utopías gallegas, de Correa Calderón.
Os anos na capital cadran tamén cun intenso traballo a prol da lingua e da cultura portuguesas e coas primeiras colaboracións na prensa galeguista. En agosto de 1925 aparece «Penedos» o seu primeiro poema en A Nosa Terra e, en decembro dese mesmo ano, «Chorai, chorai o pe d´a Dolorosa» na revista Nós; na que colaborará até 1933 con achegas de diferente temática, tanto en prosa como en verso. Na altura aparecen tamén as súas primeiras novelas curtas en galego; O xardín do castelo de Vidre (1926) e Ladaíña (1927), ambas na colección Lar, con portada de Camilo Díaz Baliño.
Pouco despois, en 1928, aproba as oposicións que o converten en catedrático de Xeografía e Historia. O seu primeiro destino, no instituto de Fregenal de la Sierra (Badaxoz), onde exercerá durante dous cursos (1928-1930), daralle a oportunidade de poñer a andar o xerme do que máis adiante será un proxecto educativo baseado na experimentación e na interacción coa contorna.
O 5 de maio de 1929 ingresa no Seminario de Estudos Galegos e, nesa mesma época, abandeira en Ourense a campaña que procura a creación dun museo etnográfico, dun museo de arte moderna e dunha gran biblioteca. A súa integración no galeguismo político será paulatina pero tallante. A esta circunstancia contribuirá, non pouco, o seu traslado, en outono de 1930, ao instituto de Noia. O ano da súa incorporación laboral en Galicia, nace Alaúda, iniciativa editorial que parece continuar o labor de Galaxia, creada en Ourense en 1926 polo seu irmán Augusto M.ª e por Fernández Mazas. O novo selo editorial publica un total de seis volumes, dous de Otero Pedrayo –Morte e resurrección e O mesón dos ermos- e catro do propio Álvaro de las Casas. Entre eles, Sulco e vento (1931) o seu primeiro poemario en galego que reúne unha trintena de composicións, e Xornadas de Bastián Albor, especie de diario dun fidalgo, ambientado nos meses que preceden á II República.
O seu labor literario na nosa lingua complétase cunha colección de pezas teatrais, redactadas con vontade propagandística para dar a coñecer a ideoloxía galeguista. A este grupo debemos adscribir A morte de lord Stuler (1929), un drama poético ambientado na Galicia do século XIV, Pancho de Rábade (1930) que aborda o tema da saudade e a desgaleguización, Matria (1935) poema patriótico en dous actos, Rechouchío (1936) e a comedia didáctica, Mitin (1936).
A actividade nos anos que seguen será intensa. Participa no xantar da Barxa, forma parte da primeira directiva da Asociación de Escritores Galegos (1930), asina, en Compostela, o manifesto nacionalista e republicano «Ezquerda galeguista fálalle ó país» (14-VI-1931) e ingresa no Partido Galeguista no mesmo ano da súa fundación (decembro de 1931). A militancia non dura. Apenas un par de anos despois, dáse de baixa pois considera que a organización é pouco arredista e crea Vanguarda Nazonalista Galega (1933). O 3 de marzo do 33, convidado pola FUE, pronuncia no paraninfo da Universidade de Santiago o polémico discurso «Verbas aos mozos galegos. O momento universitario» que lle valerá un expediente administrativo que será, finalmente, sobresido.
Pouco antes, en febreiro de 1932, fundara en Noia a organización xuvenil galeguista Ultreya. Un proxecto para formar mozos galeguistas que non tardaría en espallarse por toda Galicia. Apenas unhas semanas despois da súa fundación, formaban parte da organización uns 800 rapaces de entre 12 e 18 anos. Comezan entón as excursións por toda Galicia coa vontade de dar a coñecer e estudar a realidade da terra. De entre estas “xeiras”, probablemente a mais sonada fose o cruceiro polas Rías Baixas que os ultreyas realizaron entre o 1 e o 14 de xullo de 1932, do que se dá oportuna conta na revista Nós.
En 1934, Álvaro de las Casas funda e dirixe Alento. Boletín de Estudos Políticos que desaparecería apenas un ano despois, en xuño de 1935, tras publicar un total de doce números, e colabora en El Pueblo Gallego e en Ser. Semanario gallego de izquierdas que dirixía Suárez Picallo.
O alzamento de 1936 sorpréndeo en Noia e deseguido marcha a Portugal onde ten amigos que o protexen. Destituído como docente o 11 de agosto dese mesmo ano, a mediados de outubro participa en Porto nun acto anticomunista. Poucos días despois entrevístano na prensa e lembra, entre eloxios, a figura de José Antonio Primo de Rivera, mudando radicalmente o ideario defendido entre 1931 e 1935. En outubro de 1936 reedita, sensiblemente modificado e ampliado, Sulco e vento. Antes de rematar a Guerra trasládase a Bos Aires onde fundará con Mariano Medina del Río a editorial EMECÉ -eme de Medina e ce de Casas-. Dedica a súa vida a cursos, conferencias e viaxes. En xaneiro de 1950 pronuncia a súa derradeira conferencia, titulada «Esencia, presencia e potencia de España» e ditada en Brasil, país desde o que regresará a España. Faleceu en Barcelona, onde o recibira o seu irmán Augusto María, ao pouco de chegar, o 8 de marzo de 1950.
Obra en galego

Ensaio Verbas aos Mozos Galegos (1933) A Illa de Ons (1935)
Poesía Sulco e vento (1931) Escolma de cantigas (1934)
Prosa Ladaíña (1927) Xornadas de Sebastián Albor (1931) Na labareda dos trópicos (1939)
Teatro O Xardín do Castelo de Vidre (1926) A Morte de Lord Sataüler (1929) Pancho de Rábade. Vía Crucis en Seis Estaciós (1930) Tres conversas: O Tolo da Lastra, A Gavilla, Dente de Ouro (1930) O Outro (1930) Mátria (1935) Teatro dos Nenos (1936) Rechouchío (1936) Mitin (1936)

Alonso Montero, Xesús (2003): «Sobre o escritor Álvaro de las Casas: o seu estraño exilio no 36 e a silenciada segunda edición do libro de poemas Sulco e vento (1931; 1936)», Madrid, Madrygal, n.º 6, pp. 7-20. Cuquejo Enríquez, María (2004): «Limiar», en Sulco e Vento. A Coruña: Xunta de Galicia, Consellería de Educación e Ordenación Universitaria. Diéguez Cequiel, Uxío B. (2003): Álvaro de las Casas. Biografía e documentos. Vigo: Galaxia. Otero Pedrayo, Ramón (1997): O libro dos amigos. Vigo: Galaxia; pp.203-206.

Historiador da literatura galega, profesor, crítico literario, lingüista e escritor. Antes da guerra civil foi membro do Seminario de Estudos Galegos e do Partido Galeguista, e en 1972 converteuse no primeiro catedrático de Lingua e Literatura Galegas da Universidade de Santiago de Compostela. En 1926 trasladouse a Compostela, onde iniciou os estudos de Dereito, licenciándose cinco anos máis tarde. Ao rematar a carreira, en 1931, opositou para ser profesor auxiliar de Dereito penal e procesual, mais non acadou a praza. Dous anos despois aprobou as oposicións a funcionario municipal no concello de Ferrol, e tamén en 1933 casou con María Ignacia Ramos, licenciada en Historia e compañeira de estudos universitarios. En 1927 ingresou no Seminario de Estudos Galegos onde acabou formando parte das seccións de Historia da Literatura e de Ciencias Sociais, Xurídicas e Económicas. Tamén participou no activismo estudantil da man da Federación Universitaria Escolar, e participou na creación do Partido Galeguista en 1931. Colaborou na redacción dun dos anteproxectos do Estatuto de Autonomía de Galicia canda Lois Tobío, Valentín Paz Andrade, Alexandre Bóveda e Vicente Risco. Ocupou o cargo de presidente do partido en Ferrol, e en abril de 1936 foi elixido compromisario pola provincia da Coruña na candidatura da Fronte Popular para a elección do presidente da República. En 1928 iniciou as colaboracións coa revista Nós, que se prolongarán ao longo de sete anos. Publicou nesta revista un total de vinte e seis textos, que se poden clasificar en catro tipos: once poemas («Deus» no nº 49, «Mañá de outono» no nº 55, poema sen título no nº 61, «Cançón das lavandeiras» no nº 76, anunciado como adianto do seu libro Vieiros, «Santa Cecilia da soidade» no nº 96, «Ó vir a primadeira» no nº 100, «Semellas ser somente» no nº 106, «Naces na primadeira» no nº 115, «Codio» no nº 118, «Ti apareciches» no nº 123, como adianto do poemario O silenzo axionllado, e «Choiva» no nº 137-138); nove recensións de libros (O vento segrel de Augusto Casas no nº 101, Poemas en catro tempos de Blanco Amor no nº 102, Contos do camiño e da rúa de Otero Pedrayo no nº 106, Sonetos escogidos de Antero de Quental no nº 111, Mar Coalhado de Branquinho da Fonseca e Ensayo histórico sobre la cultura gallega de Otero Pedrayo no nº 118, Codeseira de Crecente Vega no nº 122, Poesías de Gil Vicente editadas por Dámaso Alonso no nº 126-127 e Bebedeira de Florencio Delgado Gurriarán no nº 128-129); catro artigos de crítica literaria (sobre o poema «Cossante» de Diego Furtado de Mendoza no nº 101, «Robert Burns e o diaño» no nº 105, «Grorias e perigos da poesía de Bouza Brey» no nº 130 e «Rosalía, Curros e Juan Ramón» no nº 136); e tres artigos sobre literatura e cultura galega (o texto «Ollada encol da poesía lírica galega contemporánea», discurso lido no Ciclo de Cultura Galega organizado polo alumnado da facultade de Filosofía e Letras no comezo do curso 1930-31, no nº 87, «Balance inventario da nosa literatura» no nº 108 e «A xeneración de Risco» no nº 131-132). Amais de na revista Nós colaborou en publicacións como A Nosa Terra, Guión, Galiza, Resol, Universitarios ou Papel de Color. En 1928 publicou Trinitarias, poemario en lingua castelá. En 1931 Ánxel Casal editoulle Vieiros, o seu primeiro poemario en galego, ao que seguiron La soledad confusa (1932, en castelán) e O silenzo axionllado (1934). En 1935 escribiu a peza de teatro O fillo, que recibiu en 1947 o Premio de teatro Castelao en Bos Aires, se ben non foi publicada ata 1982. Mentres traballaba en Ferrol estudou por libre na Universidade de Santiago de Compostela a carreira de Filosofía e Letras, rematando en 1936. Opositou para ser profesor de instituto de Lingua e Literatura Española e estaba en Madrid onde o sorprendeu o alzamento nacional. Participou na defensa de Madrid como miliciano (realizara o servizo militar no cuartel do Hórreo en Santiago de Compostela, no corpo de artillaría) no batallón Félix Bárzana da FETE-UGT, sindicato no que militaba. No batallón coincidiu con Raimundo García Domínguez, Borobó. Foi ascendido a tenente despois de formarse en Paterna. Detido na fronte de Andalucía ao remate guerra e condenado en consello de guerra a doce anos de prisión, sería encarcerado no antigo convento de Santa Úrsula de Xaén. O tempo na cadea deixou pegada en varias das súas obras, como a novela Scórpio, as pezas teatrais A sombra de Orfeo e Os xefes, ou o poema «Fugíamos da nossa vida». Tras ser liberado de forma provisional en 1941 regresou a Ferrol. Ao estar inhabilitado para traballar na función pública, durante varios anos a familia subsistiu grazas ao traballo da súa muller. En 1950 vai vivir a Lugo logo de que Antonio Fernández López o contrate para o colexio Fingoi. Encárgase de coordinar o proxecto pedagóxico, se ben nominalmente non pode ocupar o cargo de director. Polo centro pasaron outros persoeiros como Méndez Ferrín, Arcadio López Casanova ou Bernardino Graña. Amais, alí leváronse a cabo tarefas de investigación en estudos literarios, que deron pé a varias publicacións. Recuperou o contacto cos galeguistas e seguiu escribindo. Comezou a preparar a súa tese de doutoramento que defenderá en Madrid en 1955 co título «Aportaciones a la literatura gallega contemporánea». Por encargo da editorial Galaxia traballa na súa obra posiblemente máis recoñecida, a Historia da literatura contemporánea, que ve a primeira edición en 1963. En 1958 ingresou como membro numerario na Real Academia Galega co discurso Contribución ao estudo das fontes literarias de Rosalía, respondido por Otero Pedrayo. A súa tarefa como lingüista dá pé á publicación en 1966 da Gramática elemental del gallego común (Galaxia), e é o principal redactor das Normas ortográficas e morfolóxicas que a Real Academia Galega publica en 1970. En 1950 gañou o premio de novela convocado por Bibliófilos Gallegos coa obra Xente da barreira, publicada en 1951. En 1950 publica o poemario Anxo de terra, na colección pontevedresa Benito Soto e en 1952 edita na colección Xistral Poemas pendurados dun cabelo. As tres obras foran escritas en anos anteriores. Como autor quixo ser encadrado dentro da Xeración Nós, pois sentíase moi identificado cos compañeiros do Seminario de Estudos Galegos. Carballo Calero empregou o pseudónimo de Martinho Dumbria en varias recensións para a revista Grial. O nome está tomado do protagonista da novela de Otero Pedrayo Devalar, publicada en 1935 por Nós. En 1963 recibiu a cancelación de antecedentes penais. Autorizado a exercer o ensino público, en 1965 incorporouuse á Universidade de Santiago de Compostela como profesor de Lingua e Literatura Galegas, contratado por Abelardo Moralejo, decano da facultade de Filosofía e Letras, para a sección de Filoloxía Románica. Ao tempo, entra como profesor de Lingua e Literatura Española no instituto Rosalía de Castro. En 1972 oposita para catedrático de Lingua e Literatura Galegas, e acada a praza. Tras a chegada da Xunta preautonómica formou parte da comisión que establecía as normas lingüísticas para o uso administrativo. Nela comezou a diverxencia respecto da dita norma e a súa aposta polo reintegracionismo lingüístico. Logo de xubilarse en 1980 revisou e reeditou a súa obra literaria, e publicou novas obras como a novela Scórpio (1987). Nos últimos anos recibiu diversas homenaxes até o seu falecemento o 25 de marzo de 1990.

• Referencias
  • OBRA
    • Obra en galego
      • Poesía
        • Vieiros (1931)
        • O silenzo axionllado (1934)
        • Anxo de terra (1950)
        • Poemas pendurados dun cabelo (1952)
        • Salterio de Fingoy (1961)
        • Pretérito imperfeito (1927-1961) (colectánea, 1980)
        • Futuro condicional (1961-1980) (colectánea, 1982)
        • Cantigas de amigo e outros poemas (1980-1985) (1986)
        • Reticências... (1986-1989) (1990).
      • Teatro
        • O fillo (1982; escrita en 1935)
        • Isabel (1982; escrita en 1945)
        • A sombra de Orfeo (1971; escrita en 1948)
        • Farsa das zocas (1963; escrita en 1948)
        • A arbre (1965; escrita en 1948)
        • O redondel (1979; escrita en 1951)
        • Auto do prisioneiro (1970; escrita en 1969)
        • Os xefes (1982; escrita en 1980)
      • Novelas
        • A xente da Barreira (1951)
        • Scórpio (1987)
      • Ensaio
        • Sete poetas galegos (1955)
        • Contribución ao estudo das fontes literarias de Rosalía (1959)
        • Versos iñorados e ou esquecidos de Eduardo Pondal (1961)
        • Historia da literatura galega contemporánea (1963 completada en 1975)
        • Sobre lingua e literatura galega (1971). Vigo: Galaxia.
        • Rosalía de Castro (1976)
        • Estudos rosalianos: aspectos da vida e da obra de Rosalía de Castro (1979)
        • Problemas da língua galega (1981)
        • Da fala e da escrita (1983)
        • Escritos sobre Castelao (1989)
        • Estudos e ensaios sobre literatura galega (1989)
        • Do Galego e da Galiza (1990)
    • Obra en castelán
      • Poesía
        • Trinitarias (poesías) (1928)
        • La soledad confusa (1932)
        • Poesía perdida (1993)
      • Ensaio
        • Aportaciones a la literatura gallega contemporánea (1955)
        • Gramática elemental del gallego común (1966)
        • Breviario antológico de la literatura gallega contemporánea (1966)
  • BIBLIOGRAFÍA
    • Cajaraville, Héctor (2020): Ricardo Carvalho Calero. A pegada do compromiso. Vigo: Xerais.
    • Dacosta, Henrique (2020): Carvalho Calero. Vida e obra dun ser polifacético. Vigo: Xerais.
    • Fernández Lorenzo, Rafael (2019): Abecedario de Ricardo Carvalho Calero. Cangas: Morgante.
    • García Negro, Pilar (2010): Ricardo Carvalho Calero: a ciencia ao servizo da nación. Santiago de Compostela: Laiovento.
    • Pardo de Neyra, Xulio (2019): Á sombra de María Silgar. Carvalho Calero contra a historia única. Ferrol: Embora.
    • Rabuñal, Henrique (2020): Ricardo Carvalho Calero. O anxo da terra. Vigo: Galaxia.