Nós: De onte a hoxe

Escritor e estudoso da lírica galega medieval, foi fundador do Seminario de Estudos Galegos e membro activo das Irmandades da FalaNaceu na Veiga, a carón do Eo, o 28 de decembro de 1879. Foi fillo de Emilio Cotarelo Mori, musicólogo, bibliógrafo, historiador literario e académico, e mais de Cándida Valledor Arango, de familia con pasado en Castropol. Estudou Filosofía e Letras na Universidade Central de Madrid. En 1904 acadou a cátedra de Lingua e Literatura Castelá na Universidade de Santiago de Compostela, coa memoria Una cantiga célebre del Rey Sabio. Fuentes y desarrollo de la leyenda de Sor Beatriz, principalmente en la literatura española. Foi profesor, entre outros, de Ramón Otero Pedrayo, e en 1907 leu o discurso de inauguración do curso escolar co texto «La leyenda de doña Estefanía la desdichada».
En Compostela participou da vida social e cultural. Foi un dos promotores da Exposición Rexional de 1909, organizada pola Sociedade de Amigos do País. Nese mesmo ano dirixiu a publicación El Centenario, conmemorativa da Guerra da Independencia. En 1919 creou a revista Ultreya, que dirixiría até a súa desaparición en 1920. Membro activo das Irmandades da Fala, participiou na fundación do Seminario de Estudos Galegos en Ortoño en 1923, institución á que lle deu o nome e da que sería o primeiro presidente. Deixou o cargo en 1925 ao marchar a Madrid como catedrático da Universidade Central, se ben seguiu en contacto cos mozos do Seminario.
Bo número dos seus textos publicados en Nós foron comunicacións feitas ao Seminario de Estudos Galegos. A súa primeira colaboración na revista é no número 21, de setembro de 1925, cun romance sobre un episodio do Antigo Testamento. No número 25 fala de Pedro Luis de Borja Llançol, arcebispo de Santiago de Compostela durante un breve período en 1507 pero que non chegou a tomar posesión. No número 31 (25 de xullo de 1926) presenta un vilancico inédito de 1818, e no número 59 (novembro de 1928) unha panxolina recollida nas Terras de Melide. Tamén no número 59 publica o artigo «Un galego na Frorida» sobre un soldado galego, apelidado Sanjurjo, que estaba ás ordes de Hernando de Soto en Florida en 1542. No número 48 (15 de decembro de 1927), na sección Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza, relaciona as pseudoetimoloxías populares para Boimil, O Boído e Boimorto. Na mesma sección, no número 67 (xullo de 1929) publica tres contos tradicionais. No número 81 (setembro de 1930) aparece o artigo «A mocedade do P. Feixóo (1676-1709)», sobre a primeira etapa da vida do ilustrado galego.
A continuación publica unha reportaxe en tres partes (números 82, 84 e 85) sobre o que chama Cancioneiro de Agulla: un conxunto de 101 cantigas de xastres e costureiras, comentadas, e seguidas duns cantos refráns e adiviñas relacionadas coa temática. O texto foi reeditado en 1984 pola editorial Galaxia co título Cancioneiro da agulla.
Xa no número 94 (outubro de 1931) presenta Mourenza, un lance teatral de ambientación mariñeira que sería estreado en Madrid en 1932. A súa última colaboración, no número 109 do 15 de xaneiro de 1933, é o traballo «Encol do nome de Martín Codax», no que defende que o apelido do xograr se correspondería co termo codas.
En 1920 Cotarelo fora elixido membro numerario da Real Academia Galega, tras a morte de Salvador Golpe, mais non chegou a ocupar o cargo. Cando en 1926 se crearon na Real Academia Española as seccións catalana, gallega y vascuence, Cotarelo Valledor e mais Ramón Cabanillas foron escollidos en representación da Real Academia Galega. Tomou posesión o 7 de abril de 1929 co discurso Payo Gómez Chariño, almirante y poeta, respondido por Gabriel Maura. O decreto de creación das seccións foi derogado en 1930, pero conservou a condición de académico. Durante a súa etapa como docente en Madrid, en 1935 Cotarelo Valledor dirixiu a tese de doutoramento de Filgueira Valverde sobre a Cantiga CIII das Cantigas de Santa María. Tivo unha fonda amizade co polígrafo pontevedrés, xurdida no propio SEG. Cando en 1984 se lle adicou o Días das Letras Galegas a Armando Cotarelo Valledor, Filgueira Valverde coordinou varias publicacións na súa memoria e escribiu a súa biografía.
Como Secretario da Real Academia Española, foi nomeado procurador na terceira lexislatura das Cortes Españolas durante o franquismo, en 1949. En 1942 fora designado membro da Real Academia Española da Historia, e o seu discurso de ingreso tratou sobre «Las Jornadas del Cardenal don Rodrigo de Castro».
Como historiador da literatura, amais da obra de autores medievais como Chariño, Martín Codax, Eans Mariño e Joan de Cangas, estudou tamén os ilustrados Feijóo e Sarmiento, e editou a obra Ruínas de Rosalía de Castro. Dentro da literatura castelá, estudou a obra de Cervantes, Quevedo e Góngora. Publicou artigos sobre campos moi diversos, desde a lírica medieval á astronomía pasando pola heráldica ou a numismática. Na Exposición Rexional de 1909 realizou varios traballos de epigrafía.
Ademais da súa faceta investigadora, tamén tivo numerosa produción literaria. Escribiu obras de carácter ruralista, de ambiente mariñeiro, comedia de fondo sentimental e mesmo a traxedia histórica Hostia, sobre a morte de Prisciliano en Tréveris. Boa parte das súas pezas teatrais foron estreadas polo cadro dramático da Universidade de Santiago de Compostela, e dirixidas polo propio autor. Na estrea de Lubicán os papeis protagonistas foron representados por Fermín Bouza-Brey e Olimpia Valencia, e a obra foi ilustrada por Camilo Díaz Baliño.
Casou coa compostelá María Botana Sieiro, e foron pais de Pilar (nai do politólogo Ramón Cotarelo García e do xurista Juan Cotarelo García), Armanda, Concepción, Alicia e Teresa Cotarelo Botana. OBRAS Teatro Trebón (drama rural, 1922) Sinxebra (comedia sentimental, 1923) Lubicán (drama rural, 1924) Hostia (traxedia histórica, 1926) Beiramar (drama mariñeiro, 1931) Mourenza (drama mariñeiro, 1931) Ultreya (libreto de ópera, 1935) Érase una vez un rey... (1992) Narrativa Palladys Tyrones (1919; segunda parte da triloxía Memorias de un escolar de antaño 1808-1809. En castelán) La enseña radía (1921; primeira parte da triloxía Memorias de un escolar de antaño 1808-1809. En castelán) El Pazo (1923; novela bilingüe) Contos de Nadal colleitos do pobo (1927; relatos) Ensaio Biografía del doctor D. Francisco Codera (1898) La belleza femenina en las obras de Cervantes (1905) Don Melendo García de Valdés, XX Obispo de Osma (1210-1225) (1908) El teatro de Cervantes. Estudio crítico (1915; Premio Alba da RAE en 1912) Vida militar, política y literaria de Alfonso III el Magno (1916) Argonautas gallegos. 1519-1522 (1920) Cancionero de Payo Gómez Chariño (Madrid, 1934) El Seminario de Educación de la Vega de Ribadeo, hoy Vegadeo, y su Fundador, D. Jacinto Valledor y Presno, Obispo de Osma (1950) «La poesía del mar en el Cancionero de la Vaticana» (1970); Grial, 30 (outubro-decembro), 463-477. Bibliografía Filgueira Valverde, X. (1984): Armando Cotarelo Valledor (1879-1950). A Coruña: Publicacións da Real Academia Galega. Filgueira Valverde, X. (1984): A presencia de Armando Cotarelo Valledor en Galicia. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia.

Pioneira dos estudos lingüísticos galegos e autora da primeira tese sobre a nosa lingua A filóloga Margot Sponer naceu en Nysa/Neisse (Alemaña, hoxe Polonia) o 10 de febreiro de 1898. Foi a cuarta filla das cinco que tería o matrimonio formado por Elsbeth Heerder e Robert Franz Sponer. Aprobou por libre o bacharelato en 1909 e cursou estudos de Filoloxía Clásica, Romanística e Xermanística nas universidades de Halle, Lepzig, Nápoles, Grenoble, Madrid e Berlín; onde, moi probablemente, se graduou. Segundo deixou dito Lois Tobio nas Décadas de TL, era unha rapaza máis ben pequena e delgada, moi churrusqueira e graciosa e moi seria e competente no seu labor.
En Madrid, antes de viaxar a Galicia, entrou en contacto co Centro de Estudos Históricos, o que lle deu a oportunidade de coñecer os métodos de investigación que usara Menéndez Pidal en 1919 nos seus Documentos lingüísticos de España. Reino de Castilla; metodoloxía que ela mesma empregará na redacción da súa tese. Segundo parece, tras varias estancias na capital de España, no verán de 1926, con trinta e oito anos feitos, visita Galicia para reunir materiais que lle permitirán completar a tese de doutoramento. En poucos meses visitou, nesta orde, as cidades de Ourense, A Coruña, Santiago de Compostela e Pontevedra. Ademais, percorreu a cabalo boa parte da provincia de Lugo ata O Cebreiro recollendo léxico nun dos primeiros intentos de estudo dialectal da lingua galega. Debeu abandonar Galicia a mediados de outubro dese mesmo ano para regresar a Alemaña a finais de 1926.
Das noticias que proporciona a prensa da época despréndese que a lingüista visita os arquivos históricos e transcribe con pericia os documentos medievais que logra consultar. En Compostela acompáñaa Pablo Pérez Costanti, arquiveiro no Concello, quen lle facilita o contacto con Casto Sampedro para acceder aos documentos que precisaba consultar en Pontevedra.
O 15 de novembro de 1926, no número 35 da revista Nós, nunha breve nota incluída na sección «Os homes, os feitos, as verbas», supoñemos que da autoría de Vicente Risco, infórmasenos de que a investigadora, ten cáxeque rematado un traballo de moito volume en col do galego antigo, traballo que nos amostrou, e pr’o qual ten aproveitado todol-os documentos pubricados da nosa Edade Meia. Engade ademais que despois d’ise traballo imprentado, conta adicar outro ô galego moderno, pra o quaal xa recadou ben datos, e pra rematalo fará outra viaxe.
No número correspondente ao 15 de xaneiro de 1927 atopamos a única colaboración da filóloga alemá na revista. Titúlase «Algunhas notas dos meus estudos sobre filoloxía galega» e nela confesa que escribe desde Berlín alentada polo director da revista, Vicente Risco, a quen agradece o apoio que lle emprestou mentres estivo en Galicia e a súa amabilidade. Aproveita tamén para mencionar a Antonio Couceiro Freijomil, daquela Inspector de Primeiro Ensino en Ourense.
Pese a que a prensa insiste en que Sponer traballa con documentos medievais, neste artigo a filóloga céntrase na situación da lingua galega, moi contaminada polo castelán. Enumera termos relacionados coa igrexa, coa medicina e coa xustiza e os lugares onde foron recollidos. Apunta que as razóns que explican esta situación son, en realidade, sinxelas: a xente oi falar o castelán ô crego, ô médeco, ô escolante, ôs tendeiros… e parécelles qu’o galego é fala somentes de xente baixa e probe. Lamenta o que constata e compara a situación de Galicia, esa terra tan fermosa, con Cataluña, onde se pode observar o fenómeno inverso.
De regreso a Berlín, xa licenciada, o Romanisches Seminar e as aulas na universidade permitiranlle a Margot Sponer entrar en contacto con algúns dos galegos que pasan pola capital. Entre eles, Vicente Risco, Lois Tobío ou Felipe Fernández Armesto, quen, en 1929, lle dedicaría unha das súas crónicas na que afirma, entre outras cousas, que a alemá domina a lingua galega e ten coñecementos profundos de literatura, arte ou folclore galego. Seis anos despois, o 20 de xuño de 1930, Sponer presenta a súa tese de doutoramento titulada Altgalizische Urkunden (Documentos antigos de Galicia), dirixida polo profesor Ernst Gamillscheg. Nela transcribe e anota unha cantidade importante de documentos medievais datados entre os anos 938 e 1494.
O ascenso do nazismo complicou as cousas para a filóloga que, segundo ten demostrado Antón Figueroa, o seu principal biógrafo, foi expulsada da universidade en 1942 e detida en febreiro de 1945, pola súa cooperación coa resistencia clandestina antinazi. Detida na súa casa o 27 de abril de 1945 por tres homes con uniforme das SS, morreu asasinada poucas horas despois.

Bibliografía

Erudito filólogo, bibliógrafo e pedagogo galegoNaceu en Pontedeume o 2 de xuño de 1888. Decidido desde novo á práctica docente, con apenas dezaseis anos abriu un centro educativo de primeiro ensino na súa vila natal. Converteuse pronto nun profesor cultísimo, modesto e serio e non tardou en destacar como investigador infatigable, dono dunha excepcional memoria. En 1906 publica os seus primeiros versos nos xornal El Eco de Puentedeume e na revista bonaerense Nova Galicia, e ese mesmo ano inicia por libre os estudos de Maxisterio na Universidade de Santiago de Compostela, formación que rematará en 1909 con premio extraordinario. Pouco despois, en novembro de 1910, obtivo o primeiro posto nas oposicións ás escolas do distrito universitario de Compostela e accedeu como auxiliar á Escola Superior Graduada de Lugo, posto que compaxina co exercicio libre do ensino secundario. En 1917 oposita de novo e acada unha praza como inspector de Ensino Primario. Escolle destino en Ourense, onde reside durante máis de vinte anos e onde coñeceu a Elisa Pavón Rodríguez, con quen casaría en xullo de 1920.
Na cidade das Burgas establece amizade con Marcelo Macías, Primitivo Rodríguez Sanjurjo, Vicente Risco e outros membros do cenáculo ourensán. Proba do que dicimos é que en xullo de 1918, no último número de La Centuria, anúnciase un traballo asinado polo intelectual eumés. Neste época consolídase tamén a súa actividade xornalística. Convértese en colaborador asiduo de La Zarpa e Galicia, e en redactor xefe do Diario de Orense. Cos anos, atopamos a súa sinatura en El Norte de Galicia dirixido por Francisco Álvarez de Nóvoa; Vida Gallega, onde publica unha colección de versos baixo o título «Do meu feixe. Miudencias»; El Compostelano, El Correo Gallego, El Pueblo Gallego e La Noche onde dirixiu a páxina «Plumas y letras gallegas» e redactou unha columna de efemérides titulada «Galicia tal día como hoy».
A súa primeira colaboración na revista Nós leva a data do 15 de novembro de 1925. Trátase dos versos «Cantares», unha ducia de cantigas que forman parte da colección de 230 poemas cos que gañara o Certame celebrado en Lugo e que se publicarán ese mesmo ano en Ourense baixo o título Lóstregos. Cantares gallegos, con prólogo en verso, de Francisco Álvarez de Nóvoa. Na senlleira publicación atopamos ademais dous coidados artigos de carácter erudito que levan por título «Sobre o emprego do apóstrofo», aparecido no número 24 da revista, e «De certas adiciós, supresiós, troques y-enlaces de letras», recollido no número 25, correspondente ao 15 de xaneiro de 1926. Nos números 48 (1927) e 50 (1928) atopamos máis versos seus, esta vez baixo o epígrafe «Novos cantares».
En 1926, gaña un certame poético que se celebrara en Ourense para conmemorar o segundo centenario da publicación do Teatro Crítico Universal do Padre Feijoo. O texto premiado titulábase «Galicia». En abril de 1928, forma parte do Seminario de Estudos Galegos e participa na IV Asemblea da institución, celebrada en Pontevedra entre os días 7 e 9 de abril dese ano. Alí le un estudo sobre a ortografía galega coa que procura a creación dunha norma escrita unificada, froito desta intervención publicarase pouco despois, en Ourense, o caderniño Ortografía gallega. Bases para su unificación por Antonio Couceiro Freijomil con un apéndice del profesor Abelardo Moralejo, de la Facultad de Filosofía y Letras de Santiago. Pouco despois, Couceiro afástase dos homes do Seminario e do grupo máis activo culturalmente, parece que por discrepancias con Vicente Risco e Xosé Ramón Fernández Oxea, Ben-Cho-Shey. Entre 1936 e 1939 trasládase a Compostela para traballar no reitorado. Neste mesmo período, foi nomeado colaborador da Oficina Técnica Administrativa de Depuración del Personal de Educación Nacional pero logrou que se lle eximise do desenvolvemento de función tan incómoda. Regresa a Ourense onde exerce ata 1942, nese ano trasládase á Coruña e alí fixa a súa residencia.
O 27 de xullo de 1941 ingresou, xunto a outros dezaoito académicos, na Real Academia Galega a proposta de Manuel Casás Fernández, presidente da institución, Ángel del Castillo e Alejandro Barreiro Noya. Naquela ocasión, o único discurso que se leu foi o de Fermín Bouza-Brey, La mitología del agua en el noroeste hispánico. En 1949 ingresa na sección de Paleografía e Diplomática do Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento. Ao amparo desta institución publicará entre 1951 e 1954 en Bibliófilos Gallegos os tres tomos do seu, aínda hoxe imprescindible, Diccionario bio-bibliográfico de escritores, onde reúne máis de 4000 coidadas e documentadas biobibliografías de autores galegos.
Excelente conferenciante e recoñecido bibliógrafo, a súa biblioteca posuía máis de mil volumes de tema galego, centos de xornais e revistas antigas, e unha importante colección de manuscritos e notas das súas investigacións. Cordero Carrete e Paulino Pedret Casado adquiriron parte importante deste material para o Instituto Padre Sarmiento de Estudos Galegos, onde se custodia na actualidade.
Antonio Couceiro Freijomil faleceu en Compostela o 9 de maio de 1955. Obra

La aceptación del dolor. Conferencia de la serie organizada por la Juventud Antoniana de Lugo, dada en la Escuela de Obreros, bajo la presidencia del Ilmo. Sr. Obispo de la Diócesis, el día 25 de marzo de 1914. Lugo, 1914. Lóstregos. Ourense, 1925. Ortografía gallega. Bases para su unificación / con un apéndice del profesor Abelardo Moralejo, de la Facultad de Filosofía y Letras de Santiag. Ourense, 1929. La Bandera de Galicia. (Colección de artículos que editan varios amigos y admiradores del autor). Ourense, 1930. El idioma gallego. Historia. Gramática. Literatura. Barcelona, 1935. Historia de Puentedeume y su comarca. Santiago de Compostela, 1944. Diccionario bio-bibliográfico de escritores. Santiago de Compostela, 1951-1954.

Vilariño Gómez, G. et al. (1990): Homenaje al polígrafo eumés Don Antonio Couceiro Freijomil en el primer centenario de su nacimiento (1888-1998). A Coruña: Deputación Provincial. Ferreiro, Charo e Inma Pena (coord.) (2005): Simposio sobre Antonio Couceiro Freijomil: actas do congreso realizado pola Dirección Xeral de Creación e Difusión Cultural. Santiago de Compostela, o día 13 de maio de 2005. Santiago de Compostela: Consellería de Cultura e Deporte.