Nesta conferencia, pronunciada por don Ramón Otero Pedrayo na Facultade de Filosofía e Letras da Universidade de Bos Aires, o 26 de xullo de 1959, o intelectual ourensán reflexiona sobre as relacións entre Galicia e a cultura europea.
Nós: De onte a hoxe
Non é posible comprender Galicia e a súa cultura sen a xeración Nós e o rico legado que deixou. O Consello da Cultura Galega recolle neste especial contidos producidos pola institución que dan conta da vida, obra e impacto dun grupo de intelectuais que entenderon Galicia como un proxecto integral. O centenario, neste 2020, da fundación da revista Nós, voceiro dese grupo de intelectuais, é un bo motivo para repasar a súa herdanza.Ao longo de 2020 incorporaremos ao especial novos materiais biográficos, documentais e de reflexión ao redor da revista Nós e a xeración que a ideou.
Álbum Nós
O Álbum Nós é unha colección dixital de biografías de persoas vencelladas dunha ou outra forma á revista Nós. Con esta iniciativa de carácter divulgativo, o Consello da Cultura Galega súmase neste ano 2020 ás conmemoracións polo centenario desta histórica cabeceira, un proxecto clave para a dignificación e modernización da cultura galega.-
Arturo Noguerol Buján foi avogado, e un dos primeiros en posicionarse a prol do galeguismo de entre os homes que constituirían a Xeración Nós Naceu o 6 de maio de 1892 no número 1 da rúa Alba, actual rúa do cardeal Quiroga Palacios. Fillo de Arturo Noguerol, de Bouzas (Boimorto, concello de Vilamarín), que foi concelleiro en Ourense, e de Asunción Buján, ourensá con ascendencia en Tamallancos e Proente (A Merca). Estudou o bacharelato no Instituto do Posío entre 1904 e 1910, onde estudaron tamén Otero Pedrayo, Florentino López Cuevillas e Manuel Martínez Risco, e foi alumno de Marcelo Macías. Tras rematar a carreira de Dereito en Salamanca, onde se licenciou en 1915, abriu o seu propio despacho de avogado no número 10 da rúa do Padre Feixóo, casa construída pola familia e que sería a sede da administración e a xerencia da revista Nós. Amigo dos agraristas Bricio Serantes Echegaray, Antonio Buján e Basilio Álvarez, foi un dos asinantes do Manifesto de Ourense, e apoiou as campañas levadas a cabo por Acción Galega entre 1910 e 1914. Xunto a Vicente Risco e Cuevillas fundou en 1917 a revista mensual en castelán La Centuria, onde publicou catro artigos: “O delicto e a pena nas poesías de Curros Enríquez”, sobre a literatura galega; o texto “El boycott”, sobre o mundo laboral, tema ao que volverá en “A reducción de xornada”, que só viu publicada a primeira parte debido ao peche da revista; e “La patria”, que serviría como base para a creación da Irmandá Rexionalista de Ourense, da man de Antón Losada Diéguez. En 1918 publicou “Parolas sobre a propiedá” no xornal La Región. Escribiu tamén seis artigos na revista A Nosa Terra, voceiro das Irmandades da Fala, dous na publicación satírica La Billarda, outros dous no xornal agrarista La Zarpa, e dous na segunda etapa d’O Tío Marcos d’a Portela. Nun destes, do 21 de abril de 1917 titulado “Sociedades agrarias e política”, fixo unha dura crítica de Basilio Álvarez, acusándoo de mobilizarse só para satisfacer a súa ambición política. Foi un dos ideólogos económicos do grupo da Irmandade Rexionalista de Ourense. Opoñíase á industrialización de Galicia, apostando por unha revitalización do agro en réxime de cooperativa, mais participou nas reclamacións feitas ao goberno central reclamando a conexión ferroviaria coa meseta e a mellora das estradas provinciais, e a ampliación dos portos da Coruña, Vigo e Vilagarcía de Arousa. Deu varios mitins con Risco e Pedrayo defendendo a coalición dos galeguistas cos mauristas en 1918, en Boborás, Bentraces, Barbadás, A Merca, Celanova, Arnoia e Taboadela. Como avogado foi o encargado de constituír a sociedade mercantil que fixo viable o financiamento da revista Nós, fundada en 1920, así como da sociedade Grupo Nós, creada no outono de 1921 e da que foi director-xerente. Ao igual ca outros galeguistas como o propio Vicente Risco, nun principio defendeu a ditadura de Miguel Primo de Rivera. O 24 de febreiro de 1924 foi un dos asinantes do manifesto fundacional da Unión Patriótica de Ourense. Na revista Nós publicou ata dez colaboracións de diversa índole: textos económicos e agraristas, mais tamén unha descrición bucólica da vila de Rianxo e uns romances mariñeiros nos meses de marzo e abril de 1929 respectivamente. Un poema seu en galego, “Sabencia de muller”, permaneceu inédito até que o deu a coñecer Xesús Alonso Montero na revista de Celanova Follas Secas. No número 81 do 15 de setembro de 1930 publicou o derradeiro artigo, o texto “Notas políticas”. Afastado do seu Ourense natal e dos compañeiros de ideoloxía, desde entón retirouse da vida política e cultural. Traballou como secretario de administración local nos municipios de Pereiro de Aguiar (1923-1925), Avión (1925-1927), Rianxo (1927-1932) e Serantes (1932-1936), que foi concello de seu até a anexión por Ferrol o 21 de xaneiro de 1940. Detido por posesión de arma de fogo en outubro de 1934, durante a folga xeral revolucionaria convocada contra a entrada no goberno de tres ministros da Confederación Española de Derechas Autónomas, sería exonerado máis tarde. Tras o alzamento militar do 18 de xullo de 1936, acusado de propagar noticias tendenciosas, os sublevados prendérono e foi encarcerado no castelo de Santo Antón da Coruña. Unha vez procesado, o xuíz militar declarouno inocente e ordenou a súa liberación, se ben foi detido de novo de forma irregular por elementos paramilitares. Na tarde do 11 de setembro de 1936 foi trasladado en autobús con outras doce persoas, que serían executadas na noite seguinte a carón da estrada de Ferrol á Coruña e soterradas no cemiterio de Serantes. Casou con Eloisa Martínez Carballo o 21 de xaneiro de 1924, e foron pais de dous fillos nados en Ourense: Eloisa en 1924 e Pedro Arturo Noguerol Martínez en 1932. Otero Pedrayo incluíuno entre os persoeiros dos que fala no Libro dos amigos, publicado en 1953.
- Referencias
- OBRA
- Parolas sobre a propiedá (1918)
- BIBLIOGRAFÍA
- Román Alonso, Jesús-Fernando (2003): Arturo Noguerol Buján. Xornalista, arbitrista e financeiro do galeguismo. Santiago de Compostela: Ir Indo.
- Román Alonso, Jesús-Fernando (2011): Ética e estética de Arturo Noguerol Buján. Ourense: Auria.
- Soutelo Vázquez, Raúl (2006): “O compromiso social de Arturo Noguerol Buján”, Minius, revista da Universidade de Vigo, XV.
- OBRA
- Referencias
-
Avogado e filántropo compostelán, foi un dos grandes benefactores do Seminario de Estudos Galegos Joaquín Arias Sanjurjo naceu en Santiago de Compostela, no seo dunha familia fidalga, o día 1 de abril de 1860 e morreu na mesma cidade o 1 de setembro de 1946. Foron os seus pais Antonio Arias Armesto e Efigenia Sanjurjo Pardiñas. O matrimonio tivo cando menos outros dous fillos; un deles, Jacobo, chegaría a converterse en xefe do corpo de enxeñeiros do exército. Joaquín Arias Sanjurjo estudou Dereito na súa cidade natal. Amante dos libros e incansable lector, interesouse desde novo polo noso patrimonio cultural. En 1887, nos seus frecuentes e longos paseos pola contorna de Santiago, deu noticia da descuberta de dous castros, o de Roxo e o de Gomaras, o que o levou a poñerse en contacto co secretario da Sección de Estudios Protohistóricos da Real Academia da Historia da Comisión de Monumentos da Coruña. Ese mesmo ano, converteuse no director da Gaceta de Galicia. En decembro de 1890 foi, con Manuel Murguía, un dos fundadores da Asociación Regionalista Gallega da que tamén formarían parte Barcia Caballero, Alfredo Brañas, Vázquez Mella e Salvador Cabeza de León. Nos anos mozos en Compostela, segundo Ricardo Carballo Calero, pretendeu a man de Alejandra Murguía de Castro, filla maior de Rosalía de Castro, que lle foi denegada, segundo se comentaba, porque o pai pensaba que a moza debía ficar solteira e coidar dos seus proxenitores cando fosen maiores. Instalado durante anos na fortaleza medieval propiedade da súa familia en Ferreira de Pantón, a quilómetro e medio do mosteiro cisterciense próximo a Monforte de Lemos, Arias Sanjurjo exerceu como avogado e involucrouse nas loitas agraristas. Como presidente da Sociedad de Agricultores de Monforte participou na organización da segunda Asemblea Agrícola, celebrada nesta vila entre o 14 e o 15 de agosto de 1910. Algunhas das propostas favorables aos labregos que se propuxeron na ocasión, como a conversión dos montes comunais en propiedade individual para facelos máis produtivos e medidas a favor de arrendatarios e parceiros, suscitaron a hostilidade dos voceiros procedentes da vella fidalguía, entre eles Arias Sanjurjo, que viu naquelas propostas ataques directos contra os propietarios das terras. Un ano antes, en 1909, foi elixido deputado provincial e desde este posto defendeu con empeño nas catro deputacións, a Mancomunidade galega como forma de rematar co centralismo e o caciquismo. Ademais, entre 1907 e 1912 apoiou publicamente o anticaciquismo e o asociacionismo agrario que defendían os membros de Solidaridad Gallega. En 1913 redactou un manifesto dirixido aos seus electores e ao pobo galego en xeral, onde daba conta da súa actividade como deputado. En 1918 redacta e asina Manifiesto a las sociedades de labradores de Galicia y a los regionalistas de raza y abolengo gallego que no se hallen alquilados a la plutocracia barcelonesa o alistados en las clientelas de las oligarquías seudopolíticas de Madrid, expresando a súa opinión e frontal oposición á alianza galeguista coa Lliga Regionalista catalá de Frances Cambó. Bo coñecedor da contorna monfortina e da historia, da arte e da arquitectura galega, redactou documentados artigos para publicacións como o Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Orense, os Arquivos do Seminario de Estudos Galegos ou El Eco de Santiago. Na primeira publicación mencionada cómpre destacar os textos, «Una excursión a la Rivera Sagrada» e «De re geographica. San Martín de Razó» e na segunda, «Sobre a localización do Sant-Grial». O 1 de nadal de 1922 atopamos o seu primeiro traballo na revista Nós. Trátase dun texto erudito titulado «Nota encol da eirexa de Santa María de Marrube», incluído na Seición arqueolóxica da revista. O primeiro de febreiro do ano seguinte atopamos un segundo texto, o artigo «Papeletas cervantinas ao marxe de Galiza» no que tenta demostrar que algúns dos personaxes que aparecen no Quixote son galegos ou proceden de familias galegas. A estes traballos, debemos engadir un máis: un folletón imprentado á marxe da revista que leva por título «As fontes prá hestórea antiga de Galiza». A comezos dos anos 20 abandona Monforte e instálase de novo en Santiago de Compostela. En 1924 comeza a colaborar co Seminario de Estudos Galegos, cedéndolles algúns obxectos prehistóricos, entre eles alfaias de gran valor e algún brazalete, e diversos elementos da arte rural galega. Amigo persoal de Cotarelo Valledor, en maio de 1925 volveu facer un importante donativo ao Seminario. As sucesivas cesións de mobles, obxectos antigos e fundamentalmente libros, convérteno nun dos principais benefactores da institución. Xunto a Portela Valladares que pagou os gastos de instalación, convértese no principal promotor do Museo Etnográfico do Seminario, que se instalou na Sociedade Económica cadrando coa primeira Xunta Xeneral da institución en marzo de 1926. Lois Tobio e Xaquín Lorenzo lémbrano carretando bolsas de libros cada vez que acudía a unha das reunións do Seminario. Na década de 1930, con máis de setenta anos, é unha persoa moi coñecida na vida pública de Santiago de Compostela. En 1932 publica Novena sobre el Estatuto de Galicia no que defende o catolicismo do pobo galego e aborda a cuestión lingüística. Ese mesmo ano convértese no vicepresidente do Centro Radical Republicano da cidade e, un ano despois, en representante do Centro para a comisión de propaganda para o Estatuto Galego. En xaneiro de 1933 atopámolo actuando como delegado do Partido Radical Republicano de Compostela no Comité Central que organizaba e dirixía a campaña autonomista. Ademais, entre 1934 e 1935, foi concelleiro e tenente de alcalde na cidade. A actividade pública non lle impide seguir traballando. Nos anos trinta imprenta Sobre el actual problema ferroviario en Galicia. Papeletas económicas de Galicia (1935) e Segunda papeleta. Modelos vivos de la felizmente acabada “Aventura de los leones” (1934), Avellaneda y el sentido oculto del “Quijote”: parte crítica (1935) ou Del sentido oculto del Quijote. Da la locura de Alonso Quixada, el bueno. De la cárcel en que se engendró el Quijote. Arresto y conducción de Cervantes a la cárcel. Mujer, causa de la tragedia de Cervantes (1936) nos que recolle algunhas impresións sobre o Quixote, tema que o apaixonaba, cando menos, desde os anos 20. Amigo persoal e protector de Ramón del Valle-Inclán, a quen tratou moito nos anos composteláns, visitou con el A Coruña e, en outubro de 1935, Ourense, por onde pasearon en compañía de Julio Cuevillas e Ramón Otero Pedrayo. A mediados dese ano, Joaquín Arias Sanjurjo foi un dos que secundou economicamente a iniciativa de Victoriano García Martí que pretendía homenaxear ao autor das Comedias bárbaras , regalándolle un pazo. Arias Sanjurjo contribuíu con 200 pesetas, a terceira cantidade máis importante tras as 5000 de Portela Valladares e as 500 de Fernández Mato. OBRAS El castillo de Litoria y otras menudencias orensanas (1923) El reino de Aregia: Custodia, tutela, escudo, protección y defensa del Santo Gria (1928) Novena sobre el Estatuto de Galicia (1932) Décima sobre el problema social de nuestro tiempo (1933) Segunda papeleta. Modelos vivos de la felizmente acabada “Aventura de los leones” (1934) Sobre el actual problema ferroviario en Galicia. Papeletas económicas de Galicia (1935) Avellaneda y el sentido oculto del “Quijote”: parte crítica (1935) Del sentido oculto del Quijote. Da la locura de Alonso Quixada, el bueno. De la cárcel en que se engendró el Quijote. Arresto y conducción de Cervantes a la cárcel. Mujer, causa de la tragedia de Cervantes (1936)
-
Ramón Cabanillas Enríquez, coñecido coma o "poeta da raza", é un dos autores máis relevantes da literatura galega da primeira metade do século XX Naceu no barrio de Fefiñáns o 3 de xuño de 1876. Comezou os estudos eclesiásticos en Santiago de Compostela, no seminario de San Martiño Pinario, onde permaneceu entre 1889 e 1893. Traballou como funcionario no seu concello natal, ao tempo que dirixiu o quincenal El Umia (1907) e o decenal El Cometa (1910), ambos de tendencia anticaciquil. Entre setembro de 1910 e xuño de 1915 estivo emigrado en Cuba. Alí abrazou a causa do galeguismo, especialmente da man de Basilio Álvarez, con quen se posicionou a favor do agrarismo, e de Xosé Fontenla Leal, un dos promotores da Real Academia Galega, quen o animou a que escribise en lingua galega. En Cuba publicou as súas primeiras obras: xa en 1910 o poema «Lonxe» na revista Suevia, e despois os libros No desterro (1913) e Vento mareiro (1915). De volta a Galicia, traballou como secretario no concello de Mos, Moaña, Cuntis e Redondela. En 1917 publicou Da terra asoballada, que continúa a poesía social dos seus primeiros volumes, pero xa vai aparecendo Galicia como suxeito colectivo. Implicouse no proxecto das Irmandades da Fala e colaborando de forma habitual no periódico A Nosa Terra. Participa nas tres primeiras Asembleas Nacionalistas de Lugo (1918), Santiago de Compostela (1919) e Vigo (1921). Nesta última é designado xunto con Vicente Risco, Xohán Vicente Viqueira e mais Antón Villar Ponte como encargados dun relatorio para a uniformidade no idioma. Porén, non asiste á Cuarta Asemblea (Monforte, 1922) tras a ruptura das Irmandades e o seu posicionamento a carón do galeguismo máis conservador de Vicente Risco. Antón Villar Ponte, implicado na posta en valor dun teatro galego moderno, encargoulle dúas obras. O 22 de abril de 1919 o Conservatorio Nacional da Arte Galega estreou na Coruña A man da Santiña, unha comedia amorosa protagonizada por personaxes fidalgos. En 1920 Cabanillas rematou O mariscal, publicado en 1926, baseada na vida de Pedro Pardo de Cela. O 31 de agosto de 1920 ingresou como membro de número da Real Academia Galega, a proposta de Francisco Tettamancy y Gastón, Florencio Vaamonde Lores e Eladio Rodríguez González. O seu discurso «A saudade nos poetas galegos» foi respondido polo propio Eladio Rodríguez. En 1927 foi elixido, xunto con Armando Cotarelo Valledor, membro da Real Academia Española como representantes das letras galegas. Ingresou en 1929 cun discurso sobre Eduardo Pondal. Entre 1921 e 1924 viviu en Madrid, onde foi correspondente do periódico ourensán La Zarpa. En 1924 comezou a traballar como administrador no balneario de Mondariz, propiedade de Enrique Peinador, quen custeara varias das publicacións do escritor cambadés. Nesta etapa seguiu escribindo: de 1926 é o poemario Na noite estrelecida, con presenza de elementos do ciclo artúrico, de 1927 é A rosa de cen follas, onde recupera o seu lirismo intimista. Ramón Cabanillas publicou nove escritos na revista Nós, case todo textos poéticos. No número 8 (decembro de 1921, dedicado por completo a Irlanda) publícase un poema seu ao país irmán, e no número 18 (xullo de 1923) aparece un soneto adicado ao apóstolo Santiago. Nos números 20 (agosto 1925) e 25 (xaneiro de 1926) publica dous longos poemas, «As pombas do perdón» e «A espada Escalibor». No número 42 (xuño de 1927) aparece un texto lido dous meses antes no Seminario de Estudos Galegos: «As romaxes de Nosa Señora da Franqueira», onde conta a súa experiencia como peregrino ofrecido. No número 81 da revista Nós (setembro de 1930) publica un poema, lido no banquete que se celebrara na Barxa o 25 de xullo dese ano. Poemas seus aparecen tamén abrindo os números 88 («Xoquín», abril de 1931), 90 («O relembro do clan», xuño de 1931) e 91 («Romances da frebe», xullo de 1931). Esa foi a súa derradeira colaboración coa publicación. Foi por entón, pouco despois da chegada da Segunda República Española, cando rompeu co galeguismo. Apoiou, ao igual ca Basilio Álvarez, os diversos gobernos presididos por Alejandro Lerroux. Cando tivo lugar o alzamento nacional de 1936 estaba en Madrid. Desde alí trasladouse a Valencia, onde retomou o contacto con Castelao, mais en 1937 regresou a Cambados. Xa con sesenta e un anos, cun fillo falanxista e outro republicano, traballou como secretario interino en diversos concellos, como Meis, Silleda, Dozón ou Moaña, e recibiu diversas denuncias polo seu pasado galeguista. En xaneiro de 1944 estreouse en Cambados o seu poema dramático A ofrenda ás fadas no portal de Belén. Logo duns anos de silencio, retoma o activismo coa publicación de diversas obras, inaugurando respectivamente os catálogos de Bibliófilos Gallegos con Camiños no tempo e de editorial Galaxia coa antoloxía Antífona da Cantiga. En 1954 publicou Da miña zanfona na colección Xistral, e aínda publicaría outros dous libros antes do seu falecemento, o 9 de novembro de 1959. Nese mesmo ano vería a luz en Bos Aires a súa obra completa. OBRA Poesía No desterro (1913) Vento mareiro (1915) Da terra asoballada (1917) O cabaleiro do Sant Grial (1922) Estoria do bendito San Amaro que foi chamado no mundo o Cabaleiro de Arentéi (1925) Na noite estrelecida (1926) A rosa de cen follas (1927) Camiños no tempo (1949) Antífona da cantiga (1951) Da miña zanfona (1954) Versos de alleas terras e tempos idos (1955) Samos (1958) Teatro A man de Santiña (1921) O mariscal (1926)
Documentos sonoros do ASG
Escoita conferencias, homenaxes e entrevistas a membros da Xeración Nós.
Publicacións do CCG
Unha selección de publicacións do CCG sobre a Xeración Nós.
Roteiros
Coñece Galicia a través das súas letrasRoteiro Castelao en Pontevedra
Este roteiro percorre a cidade máis querida por Castelao, onde desenvolveu boa parte da súa actividade cultural e política.
Roteiro Castelao no Barbanza
Praias, monumentos, castros e espazos vitais definen este roteiro pola banda sur, a arousá, da comarca do Barbanza, onde Castelao pasou os seus primeiros anos.
RoteiroOtero Pedrayo no rural ourensán
O señor de Trasalba foi un grandísimo coñecedor das súas terras natais, entre o Ribeiro, a Serra Martiñá e os ríos Miño e Barbantiño. Este itinerario permítenos coñecer escenarios de enorme valor histórico e etnográfico vinculados a don Ramón.
RoteiroCarballo Calero
Entre a academia e a creación.















