Nós: De onte a hoxe

Nós: De onte a hoxe

Non é posible comprender Galicia e a súa cultura sen a xeración Nós e o rico legado que deixou. O Consello da Cultura Galega recolle neste especial contidos producidos pola institución que dan conta da vida, obra e impacto dun grupo de intelectuais que entenderon Galicia como un proxecto integral. O centenario, neste 2020, da fundación da revista Nós, voceiro dese grupo de intelectuais, é un bo motivo para repasar a súa herdanza.

Ao longo de 2020 incorporaremos ao especial novos materiais biográficos, documentais e de reflexión ao redor da revista Nós e a xeración que a ideou.

Álbum Nós

O Álbum Nós é unha colección dixital de biografías de persoas vencelladas dunha ou outra forma á revista Nós. Con esta iniciativa de carácter divulgativo, o Consello da Cultura Galega súmase neste ano 2020 ás conmemoracións polo centenario desta histórica cabeceira, un proxecto clave para a dignificación e modernización da cultura galega.

Ver Álbum Nós

  • Fermín Bouza Brey

    Membro destacado do Seminario de Estudos Galegos, foi un dos máis fecundos colaboradores da revista NósNaceu en Ponteareas o 31 de marzo de 1901, fillo do xornalista de Vilagarcía de Arousa Luís Bouza Trillo e mais de Orencia Brey Lores, que rexentaba a droguería familiar. Asistiu á escola en Vilagarcía, onde residían, e en 1911 matriculouse no Instituto de Pontevedra para facer o Bacharelato, se ben o último curso rematouno en Ourense, onde estableceu contacto con Losada Diéguez. En 1918 comeza os estudos de Dereito na Universidade de Santiago de Compostela, aínda que estaba máis atraído por Filosofía e Letras.
    Publica o seu primeiro artigo, «El teatro de antaño en Santiago», en 1919 na revista Ultreya, dirixida por Armando Cotarelo Valledor, de quen foi alumno e discípulo. Formou parte da tuna e fundou a Asociación Oficial de Estudiantes. Tamén da man de Cotarelo Valledor participou como actor -facendo de crego- na estrea das obras Trebón, con decorados de Camilo Díaz Baliño, e mais Lubicán.
    En outubro de 1923 foi un dos fundadores do Seminario de Estudos Galegos. A partir de 1926 o Seminario iniciou as súas Misións, e Bouza Brey, pese a estar en Madrid, colaborou coas seccións de Prehistoria e Arqueoloxía. Realizou numerosas investigacións xunto a López Cuevillas, con quen foi en 1928 ao Porto onda Pedro Vitorino. A relación cos etnógrafos de Portugal foi ben fecunda. En 1931 realizou unha viaxe ao país veciño cunha bolsa do Centro de Estudios Históricos, e en 1935 asistiu no Porto á Semana Cultural Galega.
    Como se sinalou, en 1925 marchou a Madrid para preparar a carreira xudicial. Alí consulta decote o arquivo da Real Academia Española, e frecuenta a casa de Valle-Inclán. En 1929 foi destinado a Viella, e durante a súa estancia realizou investigacións etnográficas sobre o Val de Arán. Con todo, en 1930 pediu o traslado ao xulgado da Estrada.
    En 1933 casou con Emilia Álvarez, logo de ela rematar a carreira de Farmacia. Foron de lúa de mel a Bretaña, aproveitando outra bolsa de estudos del, para analizar a etnografía daquel país. Desde que coñeceu a Emilia frecuentou a vila de Cortegada, onde o seu sogro rexentaba o balneario. Tamén en 1933 ve a luz o seu libro Nao senlleira, enmarcada no xénero que se deu en chamar neotrobadorismo, do que Bouza Brey foi xunto con Álvaro Cunqueiro o autor máis senlleiro. En 1945 recibiu o primeiro premio nos Xogos Florais de Santiago, co poema «Louvores ó señor Sant-Yago», e en 1955 publicou Seitura, editado en Braga pola Livraria Cruz.
    En 1937 foi suspendido do seu posto tras ser denunciado. Antes, na Estrada, salvara diversas persoas de seren paseadas, ao mandar encarceralas cando sabía que estaban na lista de buscados polos represores. Foi rehabilitado en 1939, e destinado a Lleida como xuíz xurídico-militar.
    O 27 de xullo de 1941 ingresou como membro de número na Real Academia Galega, coa lectura do discurso La mitología del agua en el noroeste hispánico, respondido por Manuel Casás Fernández. Ao ano seguinte recibiu a Cruz de Afonso X O Sabio.
    En 1942 conseguiu ser destinado a Santiago de Compostela. Colaborou na constitución do Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento en 1944, encargándose da sección de Arqueoloxía, e en 1945 acadou a praza de maxistrado. Foi destinado a Lugo, e en 1946 logrou o traslado a Pontevedra. En 1948 recibiu a Cruz de San Raimundo de Peñafort, mais foi denunciado, e solicitou o traslado a Lleida. Despois estivo traballando en Oviedo. En 1951 fixo unha estadía en Bos Aires, e estableceu contacto coa colectividade da emigración e o exilio. En 1952 doutorouse en Historia, pola Universidade de Madrid, co estudo «Estaciones paleolíticas del Bajo Miño», investigación que levara a cabo xunto a Xosé María Álvarez Blázquez.
    En 1952 foi cesado do seu posto de maxistrado, e instalouse en Santiago de Compostela, onde retomou o contacto con Otero Pedrayo, o seu grande amigo. A economía familiar resistiu grazas á farmacia da súa muller na rúa do Vilar, e en 1956 abriu despacho de avogado en Santiago de Compostela, se ben non o atendía demasiado. Nos seguintes anos seguiu levando a cabo investigacións (participou nas escavacións arqueolóxicas realizadas na catedral) e formou parte da vida cultural da cidade. Colaborou coa revista Compostellanum, da Sección de Estudos Xacobeos, e recibiu unha bolsa da Fundación Barrié de la Maza para facer un traballo sobre Rosalía de Castro.
    Fermín Bouza Brey foi un dos colaboradores máis prolíficos de Nós. O seu primeiro texto nesta publicación apareceu en agosto de 1922, no número 12 da revista, o poema «Pra facer un feitizo». Comezaba así unha fecunda colaboración, xa fose con artigos de seu ou a catro mans con Castelao e Florentino López Cuevillas. Realizou recollida de cancioneiros, traballos de prehistoria e folclore, ademais de seguir coa creación literaria, como o poema en homenaxe a Manuel Antonio no seu cabodano. Tamén apareceron na revista varias das pezas que formaron o poemario Nao senlleira, aparecido en 1933.
    Obra O romance de Don Galaor (teatro; inédita) Cabalgadas en Salnés (1925, narrativa) Nao senlleira (1933, poesía) Seitura (1955, poesía)

    Bibliografía Bouza Brey, Fermín (1981): Obra literaria completa. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. González Martínez, X. e Pérez, C. (coord.) (2011): Fermín Bouza Brey. Xuíz e Galeguista. Pontevedra: Deputación Provincial. Rodríguez López, A. (coord.) (1992): Fermín Bouza Brey. Unha fotobiografía. Vigo: Edicións Xerais de Galicia .

  • Leonardo Coimbra

    Pensador e político portugués, símbolo da comuñón galeguista con Portugal nos anos 20 O filósofo, pedagogo, pensador e excelente orador Leonardo Coimbra entrou en contacto cos homes de Nós a comezos dos anos 20. Para Risco e os seus compañeiros, se Ortega y Gasset representaba o pensamento castelán e Eugenio d'Ors o catalán, Coimbra facía o propio co galego-portugués. Leonardo José Coimbra naceu o 30 de Nadal de 1883 en Borba de Godim, unha pequena aldea próxima a Amarante. Estudou nos Xesuítas, na Escola Naval de Coimbra e na Academia Politécnica do Porto onde se matriculou en Letras, especialidade que remataría na Universidade de Lisboa. Comezou a súa tarefa docente impartindo aulas nun instituto do Porto pero non tardaría en aceptar unha praza de profesor de Metodoloxía das ciencias e Filosofía na Universidade da mesma cidade. En 1907 funda a revista Nova Silva de tendencia anarquista e de orientación reformista libertaria e, un ano despois, participa na fundación da Sociedade dos Amigos do ABC coa que procurou combater o analfabetismo. A intensa actividade social e cultural daqueles anos, levarano a formar parte do grupo político-literario Seara Nova no que coincide con Jaime Cortesão, Gil Ferreira, Correia de Sousa e Rodrigo Solano. En 1912 participa na creación da Renascença Portuguesa que terá como principal mentor a Teixeira de Pascoaes, e en cuxo órgano de expresión, a revista A Águia, colabora de forma continuada. Nese mesmo ano, 1912, presenta a súa tese de doutoramento, na que define un novo sistema filosófico, o Criacionismo. Republicano convencido, en 1913 afiliouse ao Partido Republicano Portugués e entrou na masonería. Foi dúas veces Ministro de Instrução Pública, en 1919 e entre novembro de 1922 e xaneiro do 23. Desde este posto traballou con firmeza e determinación pola educación dos portugueses, fundou as Escolas Primárias Superiores e a Facultade de Letras de Porto onde exerceu como profesor desde 1919 a 1931. A primeira mostra da relación de Leonardo Coimbra cos homes de Nós atopámola o 30 de decembro de 1920, no terceiro número da revista, en cuxas páxinas se publica unha carta dirixida a Vicente Risco na que o portugués acusa recibo e loa o primeiro número da publicación. Pouco despois, o 21 de xaneiro de 1921, na sección “Os homes, os feitos, as verbas” os galegos acusan ter recibido a revista A Águia. No sexto número (20-VIII-1921), na mesma sección, infórmase da recepción do terceiro e cuarto número da Revista da Facultade de Letras da Universidade do Porto e indícase que á fronte da redacción da revista áchase o nóso amigo o eminente pensador Leonardo Coimbra. No número 7 (25-X-1921), nun artigo non asinado titulado «A embaixada espiritual de Leonardo Coimbra», fálase da visita do intelectual portugués acompañando ao Orfeón de Porto á cidade da Coruña a comezos do mes de setembro dese ano. Parece que o vínculo entre os galeguistas e Coimbra estreitouse especialmente a raíz desta visita pois desde ese momento e segundo informa en Nós, Coimbra será o encargado de informar ao público galego do movemento literario portugués. Sinálase ademais, que tanto A Águia como a Revista da Facultade de Porto informarán puntualmente sobre as publicacións e o movemento cultural galego. Entre as sesenta e cinco persoas que formaban aquela delegación, estaban o escritor dramático Carvalho Barbosa, o catedrático da Escola de Comercio do Porto e director do Orfeón Raul Casimiro, o profesor Díaz Pereira da Escola Académica, os pintores Rebelo Junior e João Peralta, o poeta Alexandre de Córdova e o caricaturista Octávio Sérgio. Deron concertos na Praza de Touros, no Teatro Rosalía de Castro, no Circo de Artesanos e Coimbra pronunciou unha conferencia. A ocasión permitiu selar publicamente un pacto de irmandade entre Galicia e Portugal. A seguir, no mesmo número que estamos comentando, aparece un interesante artigo, tamén sen asinar, titulado «Leonardo Coimbra e o criacionismo» no que se explica o sistema filosófico do pensador portugués. Nese mesmo número, na sección «Os homes, os feitos, as verbas» atopamos unha breve recensión do poemario Adoração (cánticos de amor) de Leonardo Coimbra, asínao V. R., evidentemente Vicente Risco, un dos intelectuais cos que Leonardo Coimbra manterá maior relación. A mediados dos anos 20, abandonou o Partido Republicano Portugués e ingresou no Movimento de Esquerda Democrática. O xiro supuxo a definitiva saída de Leonardo Coimbra da vida pública no terreo do político. Pedagogo militante, continúa interesado na educación da sociedade e na cuestión relixiosa no ensino. Os galeguistas volveron cadrar con Coimbra, daquela un home moi coñecido e respectado en Portugal, meses antes da súa morte, na Semana Galega que o Seminario de Estudos Galegos organizou no Porto entre o 30 de marzo e o 7 de abril de 1935. Naquela ocasión, os galegos, entre os que se atopaban Risco, Otero, Castelao, Filgueira Valverde e Xaquín Lorenzo, tiveron a oportunidade de escoitalo nunha conferencia pronunciada o 2 de abril que titulou «Evocação da Galiza [ou Evocação de Rosalía de Castro]». A finais dese ano, tivo un accidente automobilístico e falecería tres días despois, o 2 de xaneiro de 1936, no Porto. Poucos días antes convertérase ao catolicismo, casara pola igrexa e bautizara ao seu fillo. OBRA O criacionismo: esboço de um sistema filosófico (1912) A morte(1913) O pensamento criacionista (1915) A alegría; a dor e graça (1916) A luta pela imortalidade (1918) Adoração: cánticos de amor (1921) Do amor e da morte (1922) Guerra Junqueiro (1923)

  • Armando Cotarelo Valledor

    Escritor e estudoso da lírica galega medieval, foi fundador do Seminario de Estudos Galegos e membro activo das Irmandades da FalaNaceu na Veiga, a carón do Eo, o 28 de decembro de 1879. Foi fillo de Emilio Cotarelo Mori, musicólogo, bibliógrafo, historiador literario e académico, e mais de Cándida Valledor Arango, de familia con pasado en Castropol. Estudou Filosofía e Letras na Universidade Central de Madrid. En 1904 acadou a cátedra de Lingua e Literatura Castelá na Universidade de Santiago de Compostela, coa memoria Una cantiga célebre del Rey Sabio. Fuentes y desarrollo de la leyenda de Sor Beatriz, principalmente en la literatura española. Foi profesor, entre outros, de Ramón Otero Pedrayo, e en 1907 leu o discurso de inauguración do curso escolar co texto «La leyenda de doña Estefanía la desdichada».
    En Compostela participou da vida social e cultural. Foi un dos promotores da Exposición Rexional de 1909, organizada pola Sociedade de Amigos do País. Nese mesmo ano dirixiu a publicación El Centenario, conmemorativa da Guerra da Independencia. En 1919 creou a revista Ultreya, que dirixiría até a súa desaparición en 1920. Membro activo das Irmandades da Fala, participiou na fundación do Seminario de Estudos Galegos en Ortoño en 1923, institución á que lle deu o nome e da que sería o primeiro presidente. Deixou o cargo en 1925 ao marchar a Madrid como catedrático da Universidade Central, se ben seguiu en contacto cos mozos do Seminario.
    Bo número dos seus textos publicados en Nós foron comunicacións feitas ao Seminario de Estudos Galegos. A súa primeira colaboración na revista é no número 21, de setembro de 1925, cun romance sobre un episodio do Antigo Testamento. No número 25 fala de Pedro Luis de Borja Llançol, arcebispo de Santiago de Compostela durante un breve período en 1507 pero que non chegou a tomar posesión. No número 31 (25 de xullo de 1926) presenta un vilancico inédito de 1818, e no número 59 (novembro de 1928) unha panxolina recollida nas Terras de Melide. Tamén no número 59 publica o artigo «Un galego na Frorida» sobre un soldado galego, apelidado Sanjurjo, que estaba ás ordes de Hernando de Soto en Florida en 1542. No número 48 (15 de decembro de 1927), na sección Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza, relaciona as pseudoetimoloxías populares para Boimil, O Boído e Boimorto. Na mesma sección, no número 67 (xullo de 1929) publica tres contos tradicionais. No número 81 (setembro de 1930) aparece o artigo «A mocedade do P. Feixóo (1676-1709)», sobre a primeira etapa da vida do ilustrado galego.
    A continuación publica unha reportaxe en tres partes (números 82, 84 e 85) sobre o que chama Cancioneiro de Agulla: un conxunto de 101 cantigas de xastres e costureiras, comentadas, e seguidas duns cantos refráns e adiviñas relacionadas coa temática. O texto foi reeditado en 1984 pola editorial Galaxia co título Cancioneiro da agulla.
    Xa no número 94 (outubro de 1931) presenta Mourenza, un lance teatral de ambientación mariñeira que sería estreado en Madrid en 1932. A súa última colaboración, no número 109 do 15 de xaneiro de 1933, é o traballo «Encol do nome de Martín Codax», no que defende que o apelido do xograr se correspondería co termo codas.
    En 1920 Cotarelo fora elixido membro numerario da Real Academia Galega, tras a morte de Salvador Golpe, mais non chegou a ocupar o cargo. Cando en 1926 se crearon na Real Academia Española as seccións catalana, gallega y vascuence, Cotarelo Valledor e mais Ramón Cabanillas foron escollidos en representación da Real Academia Galega. Tomou posesión o 7 de abril de 1929 co discurso Payo Gómez Chariño, almirante y poeta, respondido por Gabriel Maura. O decreto de creación das seccións foi derogado en 1930, pero conservou a condición de académico. Durante a súa etapa como docente en Madrid, en 1935 Cotarelo Valledor dirixiu a tese de doutoramento de Filgueira Valverde sobre a Cantiga CIII das Cantigas de Santa María. Tivo unha fonda amizade co polígrafo pontevedrés, xurdida no propio SEG. Cando en 1984 se lle adicou o Días das Letras Galegas a Armando Cotarelo Valledor, Filgueira Valverde coordinou varias publicacións na súa memoria e escribiu a súa biografía.
    Como Secretario da Real Academia Española, foi nomeado procurador na terceira lexislatura das Cortes Españolas durante o franquismo, en 1949. En 1942 fora designado membro da Real Academia Española da Historia, e o seu discurso de ingreso tratou sobre «Las Jornadas del Cardenal don Rodrigo de Castro».
    Como historiador da literatura, amais da obra de autores medievais como Chariño, Martín Codax, Eans Mariño e Joan de Cangas, estudou tamén os ilustrados Feijóo e Sarmiento, e editou a obra Ruínas de Rosalía de Castro. Dentro da literatura castelá, estudou a obra de Cervantes, Quevedo e Góngora. Publicou artigos sobre campos moi diversos, desde a lírica medieval á astronomía pasando pola heráldica ou a numismática. Na Exposición Rexional de 1909 realizou varios traballos de epigrafía.
    Ademais da súa faceta investigadora, tamén tivo numerosa produción literaria. Escribiu obras de carácter ruralista, de ambiente mariñeiro, comedia de fondo sentimental e mesmo a traxedia histórica Hostia, sobre a morte de Prisciliano en Tréveris. Boa parte das súas pezas teatrais foron estreadas polo cadro dramático da Universidade de Santiago de Compostela, e dirixidas polo propio autor. Na estrea de Lubicán os papeis protagonistas foron representados por Fermín Bouza-Brey e Olimpia Valencia, e a obra foi ilustrada por Camilo Díaz Baliño.
    Casou coa compostelá María Botana Sieiro, e foron pais de Pilar (nai do politólogo Ramón Cotarelo García e do xurista Juan Cotarelo García), Armanda, Concepción, Alicia e Teresa Cotarelo Botana. OBRAS Teatro Trebón (drama rural, 1922) Sinxebra (comedia sentimental, 1923) Lubicán (drama rural, 1924) Hostia (traxedia histórica, 1926) Beiramar (drama mariñeiro, 1931) Mourenza (drama mariñeiro, 1931) Ultreya (libreto de ópera, 1935) Érase una vez un rey... (1992) Narrativa Palladys Tyrones (1919; segunda parte da triloxía Memorias de un escolar de antaño 1808-1809. En castelán) La enseña radía (1921; primeira parte da triloxía Memorias de un escolar de antaño 1808-1809. En castelán) El Pazo (1923; novela bilingüe) Contos de Nadal colleitos do pobo (1927; relatos) Ensaio Biografía del doctor D. Francisco Codera (1898) La belleza femenina en las obras de Cervantes (1905) Don Melendo García de Valdés, XX Obispo de Osma (1210-1225) (1908) El teatro de Cervantes. Estudio crítico (1915; Premio Alba da RAE en 1912) Vida militar, política y literaria de Alfonso III el Magno (1916) Argonautas gallegos. 1519-1522 (1920) Cancionero de Payo Gómez Chariño (Madrid, 1934) El Seminario de Educación de la Vega de Ribadeo, hoy Vegadeo, y su Fundador, D. Jacinto Valledor y Presno, Obispo de Osma (1950) «La poesía del mar en el Cancionero de la Vaticana» (1970); Grial, 30 (outubro-decembro), 463-477. Bibliografía Filgueira Valverde, X. (1984): Armando Cotarelo Valledor (1879-1950). A Coruña: Publicacións da Real Academia Galega. Filgueira Valverde, X. (1984): A presencia de Armando Cotarelo Valledor en Galicia. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia.

Documentos sonoros do ASG


Escoita conferencias, homenaxes e entrevistas a membros da Xeración Nós.

Publicacións do CCG


Unha selección de publicacións do CCG sobre a Xeración Nós.

Roteiros

Coñece Galicia a través das súas letras
Castelao en Pontevedra

Roteiro Castelao en Pontevedra

Este roteiro percorre a cidade máis querida por Castelao, onde desenvolveu boa parte da súa actividade cultural e política.

Castelao no Barbanza

Roteiro Castelao no Barbanza

Praias, monumentos, castros e espazos vitais definen este roteiro pola banda sur, a arousá, da comarca do Barbanza, onde Castelao pasou os seus primeiros anos.

Otero Pedrayo no rural ourensán

RoteiroOtero Pedrayo no rural ourensán

O señor de Trasalba foi un grandísimo coñecedor das súas terras natais, entre o Ribeiro, a Serra Martiñá e os ríos Miño e Barbantiño. Este itinerario permítenos coñecer escenarios de enorme valor histórico e etnográfico vinculados a don Ramón.

Carballo Calero, entre a academia e a creación

RoteiroCarballo Calero

Entre a academia e a creación.