Nós: De onte a hoxe

Médico de formación, destacou como escritor, político e debuxante. Foi un dos ideólogos da revista NósNaceu en Rianxo o 29 de xaneiro de 1886, fillo do mariñeiro Mariano Rodríguez Dios, que posteriormente sería alcalde do municipio do Barbanza, e mais de Joaquina Castelao Gemme. Aos nove anos foi vivir coa familia á Pampa, e regresou en 1900. Estudou o bacharelato de Artes e despois a carreira de medicina na Universidade de Santiago de Compostela. Por entón desenvolve a súa afección ao debuxo e á caricatura, e forma parte da tuna universitaria. Logo dunha estancia en Madrid, en 1910 regresa a Rianxo sen rematar o doutoramento. Comeza a traballar como médico rural e prepara a especialización en obstetricia, pero deixou o curso por unha tuberculose.
En 1912 casou con Virxinia Pereira, e en 1914 naceu o seu único fillo. Nese mesmo ano tivo un desprendemento de retina que fixo que deixase a profesión de médico, se ben volveu exercer por mor da pandemia de gripe de 1918. Tras opositar, en 1916 comezou a traballar como funcionario, e en 1918 pasou a ser profesor de debuxo no Instituto de Pontevedra.
En 1921 levou a cabo unha viaxe por Francia, Bélxica e Alemaña cunha bolsa da Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas. En 1929, logo da morte do seu fillo, fixo outra viaxe a Bretaña tamén financiada pola JAE, co fin de estudar os cruceiros dese país.
En 1908 expuxo os seus debuxos en Madrid, e en 1909 gañou unha medalla de ouro na Exposición Rexional Galega cun tríptico titulado Unha festa na aldea. En 1910 participou na fundación do semanario El Barbero Municipal, de carácter anticaciquil, xunto con Xosé Arcos e mais Eduardo Dieste. Colaborou tamén en publicacións galegas como Mi Tierra, españolas como El Liberal, El Parlamentario e El Gran Bufón, e coas arxentinas Suevia e La Voz de Galicia. En 1912 únese á Liga Agraria de Acción Gallega, liderada por Basilio Álvarez.
Na súa etapa pontevedresa participou de forma activa na vida cultural local, desde a rodaxe do filme Miss Ledya (a primeira peza audiovisual galega de ficción) á participación na Coral Polifónica. Tras a fundación na Coruña das Irmandades da Fala promoveu a creación dunha delegación na cidade do Lérez. En 1919 publicou os seus primeiros relatos en A Nosa Terra, que ilustraría posteriormente co título de Cousas. Despois pasou a publicar as súas viñetas nos xornais Galicia, o Faro de Vigo e El Pueblo Gallego. Amais dos seus relatos ilustrados, como escritor cultivou a narrativa (Un ollo de vidro, 1922; Os dous de sempre, 1934; Retrincos, 1934) e o teatro (Os vellos non deben de namorarse, 1941). En xullo de 1933 ingresou como membro da Real Academia Galega, co discurso As cruces de pedra na Galiza, contestado por Antón Villar Ponte.
En marzo de 1920 iniciou na Coruña unha mostra itinerante dos seus debuxos, baixo o título de Álbum Nós, que despois se expuxo en Madrid, Barcelona e varias cidades galegas. En 1924, coincidindo coa inauguración da exposición Nós en Santiago de Compostela, ingresou no Seminario de Estudos Galegos, que en 1930 publicou o seu estudo sobre As cruces de pedra de Bretaña.
Tamén en 1920 foi un dos promotores da revista Nós que, ata o número 9, levou na portada un deseño seu, e a partir do número 10 unha capa con diversas imaxes da iconografía galega. Ademais, publicou varios artigos e debuxos, como «A roda de San Xoán» no nº 1. No nº 2 da revista aparece a estampa número 35 do álbum Nós, «A tola do monte», imaxe que en 1926 se convertería nun dos textos de Cousas. No nº 3 aparece «Poemiña», sobre a aldea de Abuín, que despois se convertería en «Camiño esquecido» de Cousas. O «Dibuxo» do número 6 (agosto de 1921) recóllese de novo en Alma Gallega nº 35 (1922) como «O cruceiro». No número 9 aparece «Novela», que ten orixe na visita en París á casa dun “osteologist”, un home que vendía ósos humanos e peles tatuadas, e que aparece tamén en Cousas, así como «A vella Fanchuca» (nº 31), que figura en Cousas como «Esta morea de pedras e tellas». No nº 43 (xullo 1927) publica «O retrato», «Peito de lobo» e «O segredo», tres dos relatos que en 1934 foron incluídos no libro Retrincos. No número 17 sae un gravado sobre catro cruceiros galegos, reconvertido despois en «Onde hai un cruceiro» de Cousas. No nº 31 publícase un debuxo dun home sen un brazo montado nun burro.
No número 10, de abril de 1922, comeza o seu diario da viaxe europea de 1921, que se estenderá ao longo de sete crónicas. No nº 38 hai unha serie de cantigas que Castelao recolleu de man dun cego de Carballedo (Cotobade), e no nº 40 un conxuro recollido en Lalín dun cesteiro. No nº 67 (xullo de 1929) aparece «Sant’Yago na Bretaña», un artigo sobre a relevancia de Santiago o Maior naquela terra, xunto cunha cantiga en bretón e traducida ao galego sobre Iann Derrien, recollida en 1868 por François-Marie Luzel no seu libro Gwerziou Breiz-Izel.
No nº 80 (agosto de 1930) publicouse o discurso pronunciado por Castelao o 25 de xullo dese ano no Teatro García Barbón de Vigo, encol do «Galeguismo na arte». Para rematar, no nº 113 (maio de 1933) aparece o estudo «Escudos de Rianxo», 33 debuxos presentados ao Seminario de Estudos Galegos e analizados por Fermín Bouza-Brey. Deste estudo sairá o modelo do escudo de Galicia cunha serea, a bandeira e mais a lenda Denantes mortos que escravos.
En 1930, tras a caída do goberno de Primo de Rivera, o galeguismo comeza a súa organización política. En setembro dese ano asiste á sinatura do Pacto de Barrantes, acordo entre republicanos e galeguistas, e en 1931 saíu elixido deputado ás Cortes Constituíntes, integrándose no grupo parlamentario coa FRG-ORGA. En xuño de 1931 convértese no primeiro presidente do Grupo Nacionalista Galego de Pontevedra, que en decembro dese ano deu pé ao Partido Galeguista. Porén, nas eleccións xerais de novembro de 1933 o galeguismo non conseguiu representación. En abril dese ano participara en Gernika nun mitin do Partido Nacionalista Vasco.
En outubro de 1934 é desterrado a Badaxoz, e regresa en setembro de 1935. En febreiro de 1936 volve saír elixido deputado polo Partido Galeguista, integrado na Fronte Popular, sendo o candidato máis votado da provincia de Pontevedra. Os seus esforzos centráronse na aprobación do Estatuto de autonomía de Galicia. O alzamento nacional colleuno en Madrid, o que posiblemente lle salvou a vida, e xa non regresaría a Galicia. Mantense leal ao goberno e marcha a Barcelona e Valencia, e en 1938 desprázase á Unión Soviética no marco dunha comisión cultural republicana, e aos Estados Unidos e Cuba á procura de axuda para o goberno. Neste tempo publica os álbums da guerra Galicia mártir (1937), Atila en Galicia (1937) e Milicianos (1938), unha manifestación da súa carraxe contra o fascismo e en defensa da liberdade despois dos primeiros anos de represión, que acabaron con amigos seus, coma Alexandre Bóveda, e familiares como José Losada Castelao e Manuel Rodríguez Castelao.
En 1940 marcha a Bos Aires, onde ao ano seguinte estrearía a obra de teatro Os vellos non deben de namorarse e publicaría, en 1944, o ensaio Sempre en Galiza.
En marzo de 1946 incorporouse como ministro sen carteira ao Goberno da República no exilio, presidido por José Giral, e estivo en París até xaneiro de 1947. Regresou a Bos Aires, onde seguiu participando en actos culturais e políticos, se ben por entón xa estaba doente de cancro. En xullo dese ano estivo con Otero Pedrayo, quen falaba de Castelao coma “o irmao Daniel”. Ao ano seguinte, no Día da Patria, pronuncia o discurso Alba de groria.
Finou o 7 de xaneiro de 1950. Foi embalsamado e soterrado en Bos Aires, e o seu corpo foi traído -no medio de certa polémica- ao Panteón de Galegos Ilustres en 1984. En 1964 dedicóuselle o Día das Letras Galegas, e en 2011 a súa obra foi declarada Ben de Interese Cultural pola Xunta de Galicia. En 2016 a Real Academia Galega de Belas Artes dedicoulle o Días das Artes Galegas. O seu legado consérvase en boa medida no Museo de Pontevedra.
OBRA Narrativa Un ollo de vidro. Memorias dun esquelete (1922) Cousas (1926, 1929) Os dous de sempre (1934) Retrincos (1934) Teatro Os vellos non deben de namorarse (1941) Ensaio Diario 1921 (1977) As cruces de pedra na Bretaña (1930) Sempre en Galiza (1944) As cruces de pedra na Galiza (1950) Debuxo Álbum Nós (1931) Cincoenta homes por dez reás (1925) Cousas da vida (1925) Galicia mártir (1937) Atila en Galicia (1937) Milicianos (1938) Debuxos de negros (1939) Cegos: os meus compañeiros (1941)

Xavier Prado Rodríguez, coñecido co alcume de Lameiro, foi un destacado veterinario e autor teatral, ademais de membro activo do rexionalismo galego e das Irmandades da Fala Naceu en Ourense, na praza do Correxedor, fillo de Vicente Prado Romero, orixinario de Vilar de Barrio, e de Carmen Rodríguez García. Tras quedar orfo de pai foi criado xunto coa súa irmá Modesta polo seu padriño, David García González, subdiácono da parroquia de Cudeiro, pertencente daquela ao concello de Canedo. Alí coñeceu o ambiente labrego que, tempo despois, reflectiu nas súas obras literarias. En 1891 iniciou o servizo militar no cuartel de Barreiro, en Lavadores (Vigo), licenciándose como sarxento tras pasar polo rexemento de Infantaría de Murcia e polo rexemento de Guarnición de Ourense. En 1894 iniciou os estudos de Veterinaria en Santiago de Compostela, entón no colexio de San Clemente, e tras rematar os estudos en xullo de 1900 coa cualificación de sobresaliente, en 1901 comezou a traballar en Ribadavia como inspector de carne e peixe. En 1909 aprobou as oposicións a Inspector Provincial de Hixiene e Sanidade Pecuaria, tomando posesión en Ourense en 1910. Nesa época comezou a publicar textos académicos sobre doenzas animais e sobre a mellora do gando vacún, e tamén follas divulgativas dirixidas aos gandeiros da provincia de Ourense sobre hixiene, explicando a importancia da limpeza nas cortes e os perigos da convivencia da xente co gando. Sobre eses temas ditou numerosas conferencias. Elaborou un Tratado de veterinaria que ficou inédito, conservado pola familia. En 1923 foi elixido primeiro presidente do Colexio de Veterinarios de Ourense, cargo que ocupou até 1926, ano en que se converteu en presidente honorífico. Comezou as súas colaboracións na prensa en 1900 na revista satírica compostelá El Cínife, onde publicou algúns versos xa co pseudónimo Lameiro. En 1917 recuperou, canda outros membros das Irmandades da Fala de Ourense, o voceiro O Tío Marcos d’a Portela, que dirixiu xunto con Higinio Ameijeiras. En febreiro de 1919, mentres dirixía O Tío Marcos d’a Portela, entrou na directiva da Asociación de Prensa de Ourense. Nesta publicación mantivo a sección Parolas formás d’o Tío Marcos, aínda que ía sen asinar, de carácter agrarista e dirixida a labregos e gandeiros, animándoos a mellorar as súas prácticas profesionais e a loitar contra o caciquismo organizándose en asociacións ou sindicatos agrarios, o que serviría para acceder de forma máis sinxela á adquisición de maquinaria, sementes ou fertilizantes. Defendeu a mellora das condicións do gando e a introdución de cambios nas feiras de gando para o beneficio do gandeiro e non do tratante. Entendía que a raza da vaca rubia galega estaba a dexenerar ao estar cruzada con outras variedades co obxecto de aumentar a produción de leite e carne. Foi pioneiro na defensa de campañas de vacinación do gando contra doenzas como o carbuncho ou a febre aftosa no vacún, e o mal vermello, a rabia e a colibacilose no gando porcino. No eido profesional publicou tres obras da man do Consello Provincial de Fomento: Instrucciones profilácticas y curativas sobre las enfermedades infecto-contagiosas más frecuentes en el ganado de la provincia (1911), Generalidades sobre higiene pecunaria (1912) e La mejora de los vacunos (1913). En 1915 colaborou co texto “La ganadería gallega” no voceiro El Parlamentario, a petición do agrarista Basilio Álvarez. En 1928 publicou un artigo nun número extraordinario da publicación La Voz del Agro en Vigo, editado co gallo da inauguración no Porriño do matadoiro cooperativo Marucoga (Mataderos Rurales Cooperativos de Galicia), un proxecto do sindicalismo agrario católico galego, promovido polo sacerdote Domingo Bueno. No primeiro número da terceira etapa d’O Tío Marcos da Portela, publicado o 18 de febreiro de 1917, apareceu o poema de Lameiro “O fiadeiro”. Ao ano seguinte publicou o poemario A carón d'o lume, con portada deseñada por Vicente Risco e con prólogo do xuíz Manuel Martínez Sueiro. De 1928 é o poemario Cóxegas e moxetes, unha colección de corenta e oito poemas en galego con prólogo de José Adrio Menéndez. Defendeu o uso da lingua galega no artigo Galicia ten que falar gallego, publicado no terceiro número, se ben tanto nos artigos e publicacións profesionais como na vida familiar empregou o castelán. Foi o primeiro presidente da Coral de Ruada, que debutou en Ourense o 24 de xuño de 1919 con dúas pezas de Xavier Prado, unha delas en castelán, Luis de Castromouro, e outra en galego, a comedia Na corredoira. Para a mesma coral escribiu diversas pezas teatrais, como as comedias Almas sinxelas e A retirada de Napoleón, o entremés Estebiño, e os diálogos cómicos O cego da Xestosa e Marzadas, pezas todas elas estreadas en 1920. En 1928 publicou as escolmas Monifates e Farsadas, dúas recompilacións de sete pezas teatrais cada unha. Figura como redactor xefe no equipo estable que coordinou a revista Nós desde a súa creación en outono de 1920 até o número 18, publicado o 1 de xullo de 1923. No número 2 da revista (30 de novembro de 1920) apareceu o seu poema “¡Ten fe, poeta!”, composto por dezaoito hendecasílabos rimados de dous en dous, agás un octosílabo no verso 16. No número 7 (outubro de 1921) publicou un romance sen título, con corenta e seis octosílabos, sobre unha rapaza do rural. No número 18 (xullo de 1923) escribiu “Firma de creto”, un diálogo en verso entre un abade e un home que quere emigrar. Tras a proclamación da ditadura de Miguel Primo de Rivera uniuse á Unión Patriótica, o partido único ligado ao réxime, e participou en actos de propaganda política dirixidos a labregos. Entre 1924 e 1928 foi secretario do Gobernador Civil de Ourense, o militar Salustiano Muñoz Delgado. En decembro de 1925 o tudense José Calvo Sotelo foi nomeado Ministro de Facenda, e Lameiro publicou uns versos de felicitación, respondidos tamén en prosa polo propio aludido. Ao mesmo político adicoulle en 1928 o poemario Cóxegas e moxetes, nestes termos: “Ó excelentísimo señor D. Xosé Calvo Sotelo, sinxela mostra de culto á súa escolleita intelixencia e boísimo corazón”. En 1929 recibiu unha homenaxe popular na súa vila natal. Tras a instauración da Segunda República en 1931, Xavier Prado abandonou as actividades políticas e literarias. En 1935 escribiu un soneto en castelán á Garda Civil titulado “El caballero guardia”, cando o concello de Ourense con Antonio do Pazo como alcalde lle regalou á Comandancia nº 632 unha bandeira polo papel da benemérita na revolución de Asturias de 1934. Xa en 1937 publicou un soneto dedicado a Francisco Franco, titulado “En honor y a beneficio del glorioso Ejército español”. Faleceu en Ourense o 26 de decembro de 1942 e foi soterrado no cemiterio de San Francisco de Ourense. En marzo de 1945 instalouse nos xardíns do Posío un busto coa súa figura esculpido por Francisco Asorey.

• Referencias
  • OBRA
    • Profesional
      • Instrucciones profilácticas y curativas sobre las enfermedades infecto-contagiosas más frecuentes en los ganados de la provincia (1911)
      • Generalidades sobre higiene pecuaria (1912)
      • La mejora de los vacunos (1913)
      • Lo que dicen ellos... (1942)
    • Literaria
      • A carón d’o lume (1918; poemario)
      • Marzadas (1919; tamén incluída en Farsadas)
      • Cóxegas e moxetes (1928; poemario)
      • Monifates (1928). Xunto a Farsadas, é unha recompilación de sete pezas teatrais independentes, tituladas Almas sinxelas, Tratos, Luis de Castromouro, A retirada de Napoleón, Todo tén goberno, Un home de sorte e O cego d'a Xestosa.
      • Farsadas (1928). Constituído por Os trasacordos de Mingos, Soledá, Vida Vilenga, Marta, Na corredoira, Estebiño e Marzadas.
  • BIBLIOGRAFÍA
    • Conde Gómez, Diego (2009): “Un veterinario no Día das Letras Galegas. Achegas á figura de Xavier Prado Rodríguez Lameiro (1874-1942)”, Colvetcor, Revista do Colexio Oficial de Veterinarios da Coruña, 14, pp. 12-14.
    • Muñoz Saa, Begoña (1995): “Estudio introdutorio” en Xabier Prado “Lameiro”, Obra completa. Ourense: Concello.
    • Valcárcel López, Marcos (1995): “Xabier Prado Lameiro no seu tempo” en Xabier Prado “Lameiro”, Obra completa. Ourense: Concello.

Polémico intelectual e escritor, Álvaro de las Casas foi o fundador da organización xuvenil Galeguista UltreyaNaceu en Ourense o 2 de xullo de 1901. Era irmán do poeta Augusto M.ª Casas, fillos ambos de Antonia Blanco Nieto e do avogado José Casas González. En 1910 iniciou os seus estudos no instituto de Ourense onde coincidirá con profesores como Losada Diéguez, Joaquín Núñez de Couto e Marcelo Macías. Ao rematar o ensino medio, matricúlase na Facultade de Filosofía e Letras de Valladolid, onde pronto comeza a súa actividade xornalística, asinando textos no Heraldo de Madrid, en Vida Gallega e no Diario de Ourense, entre outros. Licenciado con Premio Extraordinario, imparte sen soldo, entre o outono de 1921 e a primavera de 1922, a materia de Historia de España Antiga na mesma facultade onde estudara. En marzo dese mesmo ano, redacta para o Diario Regional de Valladolid, unha serie de artigos sobre a guerra de Marrocos na que participa como oficial voluntario.
A finais de 1922 instálase en Madrid coa vontade de doutorarse. Comeza entón un período de grande actividade pública que o levará a relacionarse co máis selecto da aristocracia española e mesmo con parte da familia real. Católico convencido, monárquico e ben relacionado asume, en 1928, a dirección da Biblioteca de Estudios Gallegos que acaba de poñer a andar a Compañía Ibero-Americana de Publicaciones. Inspirándose na Biblioteca Gallega de Martínez Salazar, imprentarán traballos ben documentados, en español, sobre Galicia e a súa realidade. As Irmandades da Fala apoian a colección acabada de crear e De las Casas reforza ou retoma o contacto cos intelectuais galeguistas; Cuevillas, Risco e Otero, entre eles. A primeira obra que publica a citada biblioteca será Antología de la lírica gallega do propio De las Casas; a seguir, aparecerán Paisajes y problemas geográficos de Galicia, de Otero Pedrayo, La literatura medioeval en Galicia de José Mouriño, Aportaciones a la historia de Galicia de Marcelo Macías e Índice de utopías gallegas, de Correa Calderón.
Os anos na capital cadran tamén cun intenso traballo a prol da lingua e da cultura portuguesas e coas primeiras colaboracións na prensa galeguista. En agosto de 1925 aparece «Penedos» o seu primeiro poema en A Nosa Terra e, en decembro dese mesmo ano, «Chorai, chorai o pe d´a Dolorosa» na revista Nós; na que colaborará até 1933 con achegas de diferente temática, tanto en prosa como en verso. Na altura aparecen tamén as súas primeiras novelas curtas en galego; O xardín do castelo de Vidre (1926) e Ladaíña (1927), ambas na colección Lar, con portada de Camilo Díaz Baliño.
Pouco despois, en 1928, aproba as oposicións que o converten en catedrático de Xeografía e Historia. O seu primeiro destino, no instituto de Fregenal de la Sierra (Badaxoz), onde exercerá durante dous cursos (1928-1930), daralle a oportunidade de poñer a andar o xerme do que máis adiante será un proxecto educativo baseado na experimentación e na interacción coa contorna.
O 5 de maio de 1929 ingresa no Seminario de Estudos Galegos e, nesa mesma época, abandeira en Ourense a campaña que procura a creación dun museo etnográfico, dun museo de arte moderna e dunha gran biblioteca. A súa integración no galeguismo político será paulatina pero tallante. A esta circunstancia contribuirá, non pouco, o seu traslado, en outono de 1930, ao instituto de Noia. O ano da súa incorporación laboral en Galicia, nace Alaúda, iniciativa editorial que parece continuar o labor de Galaxia, creada en Ourense en 1926 polo seu irmán Augusto M.ª e por Fernández Mazas. O novo selo editorial publica un total de seis volumes, dous de Otero Pedrayo –Morte e resurrección e O mesón dos ermos- e catro do propio Álvaro de las Casas. Entre eles, Sulco e vento (1931) o seu primeiro poemario en galego que reúne unha trintena de composicións, e Xornadas de Bastián Albor, especie de diario dun fidalgo, ambientado nos meses que preceden á II República.
O seu labor literario na nosa lingua complétase cunha colección de pezas teatrais, redactadas con vontade propagandística para dar a coñecer a ideoloxía galeguista. A este grupo debemos adscribir A morte de lord Stuler (1929), un drama poético ambientado na Galicia do século XIV, Pancho de Rábade (1930) que aborda o tema da saudade e a desgaleguización, Matria (1935) poema patriótico en dous actos, Rechouchío (1936) e a comedia didáctica, Mitin (1936).
A actividade nos anos que seguen será intensa. Participa no xantar da Barxa, forma parte da primeira directiva da Asociación de Escritores Galegos (1930), asina, en Compostela, o manifesto nacionalista e republicano «Ezquerda galeguista fálalle ó país» (14-VI-1931) e ingresa no Partido Galeguista no mesmo ano da súa fundación (decembro de 1931). A militancia non dura. Apenas un par de anos despois, dáse de baixa pois considera que a organización é pouco arredista e crea Vanguarda Nazonalista Galega (1933). O 3 de marzo do 33, convidado pola FUE, pronuncia no paraninfo da Universidade de Santiago o polémico discurso «Verbas aos mozos galegos. O momento universitario» que lle valerá un expediente administrativo que será, finalmente, sobresido.
Pouco antes, en febreiro de 1932, fundara en Noia a organización xuvenil galeguista Ultreya. Un proxecto para formar mozos galeguistas que non tardaría en espallarse por toda Galicia. Apenas unhas semanas despois da súa fundación, formaban parte da organización uns 800 rapaces de entre 12 e 18 anos. Comezan entón as excursións por toda Galicia coa vontade de dar a coñecer e estudar a realidade da terra. De entre estas “xeiras”, probablemente a mais sonada fose o cruceiro polas Rías Baixas que os ultreyas realizaron entre o 1 e o 14 de xullo de 1932, do que se dá oportuna conta na revista Nós.
En 1934, Álvaro de las Casas funda e dirixe Alento. Boletín de Estudos Políticos que desaparecería apenas un ano despois, en xuño de 1935, tras publicar un total de doce números, e colabora en El Pueblo Gallego e en Ser. Semanario gallego de izquierdas que dirixía Suárez Picallo.
O alzamento de 1936 sorpréndeo en Noia e deseguido marcha a Portugal onde ten amigos que o protexen. Destituído como docente o 11 de agosto dese mesmo ano, a mediados de outubro participa en Porto nun acto anticomunista. Poucos días despois entrevístano na prensa e lembra, entre eloxios, a figura de José Antonio Primo de Rivera, mudando radicalmente o ideario defendido entre 1931 e 1935. En outubro de 1936 reedita, sensiblemente modificado e ampliado, Sulco e vento. Antes de rematar a Guerra trasládase a Bos Aires onde fundará con Mariano Medina del Río a editorial EMECÉ -eme de Medina e ce de Casas-. Dedica a súa vida a cursos, conferencias e viaxes. En xaneiro de 1950 pronuncia a súa derradeira conferencia, titulada «Esencia, presencia e potencia de España» e ditada en Brasil, país desde o que regresará a España. Faleceu en Barcelona, onde o recibira o seu irmán Augusto María, ao pouco de chegar, o 8 de marzo de 1950.
Obra en galego

Ensaio Verbas aos Mozos Galegos (1933) A Illa de Ons (1935)
Poesía Sulco e vento (1931) Escolma de cantigas (1934)
Prosa Ladaíña (1927) Xornadas de Sebastián Albor (1931) Na labareda dos trópicos (1939)
Teatro O Xardín do Castelo de Vidre (1926) A Morte de Lord Sataüler (1929) Pancho de Rábade. Vía Crucis en Seis Estaciós (1930) Tres conversas: O Tolo da Lastra, A Gavilla, Dente de Ouro (1930) O Outro (1930) Mátria (1935) Teatro dos Nenos (1936) Rechouchío (1936) Mitin (1936)

Alonso Montero, Xesús (2003): «Sobre o escritor Álvaro de las Casas: o seu estraño exilio no 36 e a silenciada segunda edición do libro de poemas Sulco e vento (1931; 1936)», Madrid, Madrygal, n.º 6, pp. 7-20. Cuquejo Enríquez, María (2004): «Limiar», en Sulco e Vento. A Coruña: Xunta de Galicia, Consellería de Educación e Ordenación Universitaria. Diéguez Cequiel, Uxío B. (2003): Álvaro de las Casas. Biografía e documentos. Vigo: Galaxia. Otero Pedrayo, Ramón (1997): O libro dos amigos. Vigo: Galaxia; pp.203-206.