Nós: De onte a hoxe

Teórico do nacionalismo galego, promotor das Irmandades da Fala, fundador da ORGA e un dos creadores do teatro galego de preguerraNaceu en Viveiro o 2 de outubro de 1881, nunha familia de clase media, monárquica e moi conservadora. Logo de estudar nos institutos de Lugo e Santiago de Compostela, realizou nesta vila os estudos de Farmacia. Comezou a escribir na prensa no semanario republicano Nueva Brisa, que fundou xunto con outros mozos en Viveiro en 1899. Logo de licenciarse en 1901 abriu unha botica en Foz, vila na que tamén escribiu en varias publicacións, entre elas a que fundou: El Automóvil, de carácter humorístico, da que se editou un só número en 1903, e ¡Guau... Guau!, de carácter satírico e creado en 1906 xunto con Antonio Noriega Varela e Camilo Cela Fernández. Nesa época entrou en contacto co galeguismo, publicando na Revista Gallega de Galo Salinas e colaborando co comité republicano que presidía en Mondoñedo Manuel Leiras Pulpeiro. Despois estivo unha época emigrado traballando como xornalista, primeiro dous anos en Madrid, de 1906 a 1908, e despois outros dous na Habana, onde entrou en contacto con Ramón Cabanillas. En 1910 instalouse na Coruña, e abriu unha botica no barrio de Monelos, ao tempo que seguiu escribindo en diversas publicacións. A comezos de 1916 recolleu o chamamento que Aurelio Ribalta fixera en defensa da lingua galega: comezou unha campaña para a creación dunha Liga de Amigos do Idioma Galego, e en marzo publicou o folleto Nacionalismo gallego (Apuntes para un libro). Nuestra afirmación regional, unha escolma dalgún dos seus artigos sobre a defensa, dignificación e fomento da lingua galega. Convocou unha xuntanza na sede da Real Academia Galega para o 18 de maio dese ano que culminou na constitución da primeira Irmandade dos Amigos da Fala. A ela asistiron entre outros o seu irmán Ramón, Manuel Lugrís Freire, Florencio Vaamonde, Uxío Carré Aldao, Luís Porteiro Garea e Francisco Tettamancy. Seis meses despois aparecía A Nosa Terra, voceiro das Irmandades, do que Antón Villar Ponte foi primeiro director. En 1923 incorporouse ao Seminario de Estudos Galegos. En 1919 foi un dos fundadores do Conservatorio Nacional da Arte Galega, creado para difundir a dramática do país, así como renovar a súa calidade estética e formal. Animou a Ramón Cabanillas para que o cambadés escribise A man da Santiña, comedia amorosa ambientada nun pazo con personaxes fidalgos. Antón Villar Ponte e Ramón Cabanillas colaborarían na realización da obra O Mariscal, comezada en 1920 mais publicada en 1926 e estreada como peza lírica en 1929. Membro da Irmandade Nazonalista Galega, que fora formada en 1922 por Vicente Risco e Antón Losada Diéguez, tras a chegada da ditadura de Primo de Rivera aceptou ser concelleiro na Coruña. Ocupou o cargo o 7 de febreiro de 1924, pero renunciou o 18 de marzo dese mesmo ano tras as críticas das Irmandades da Fala da Coruña e pola súa oposición a devolverlle a xestión das institucións de beneficencia á igrexa católica. Malia o colaboracionismo inicial opúxose ao novo réxime, e foi arrestado en maio de 1926 e mais en xaneiro de 1927 por publicar artigos contrarios á ditadura. No marco do enfrontamento das dúas posturas no seo do galeguismo, entre a corrente culturalista de dereitas, que defendían Risco, Otero Pedrayo, Xoán Vicente Viqueira ou López Cuevillas, e a máis activista de esquerdas, con Manuel Lugrís Freire, Uxío Carré Aldao ou Víctor Casas, posicionouse co primeiro grupo. Non obstante, a súa visión do nacionalismo galego defendía o servizo ás persoas, que consideraba de forma individual e non como ente abstracto coma os culturalistas. Entendía que os sistemas sociais eran construtos culturais, o que batía co discurso historicista que defendían os nacionalismos do século XIX e comezos do XX. No outono de 1929 foi un dos fundadores da Organización Republicana Gallega Autónoma, que en marzo de 1930 pasou a organizar a Federación Republicana Gallega. Foi elixido deputado pola provincia da Coruña nas eleccións xerais de xuño de 1931. En 1934 pasou a militar no Partido Galeguista, e volveu obter o escano de deputado nas eleccións de febreiro de 1936, na candidatura da Fronte Popular. Porén, unha perforación gástrica causou o seu falecemento o 4 de marzo de 1936 e non chegou a prometer o cargo nin a vivir o referendo do estatuto de autonomía. O 24 de xullo de 1934 ingresara na Real Academia Galega como membro de número, a proposta de Eladio Rodríguez González, Féliz Estrada Catoyra e Francisco Ponte Blanco, para ocupar a cadeira que ficara libre tras o falecemento do bispo tudense Manuel Lago González. O seu discurso de ingreso, O sentimento liberal na Galiza, foi definido por Ramón Otero Pedrayo na súa resposta como o esquema da súa conceición da Galiza. Colaboracións en Nós A súa primeira colaboración en Nós é no número 4, de xaneiro de 1921, cun texto sobre a paisaxe e a pintura galega. No nº 14 (nadal de 1922) publicou o artigo «A terceira dimensión da vida», no que explica as ideas de Alfred Korzybski. Nestes dous artigos empata de forma absoluta co ideario primixenio de Nós: relacionar a cultura galega coas novas ideas culturais e filosóficas que se estaban a desenvolver en Europa. Segue esta temática co artigo «A fontenla viva da nosa cultura», publicado no nº 38 (febreiro de 1927). O seu cuarto artigo de opinión é «O problema da lingua», que aparece no nº 50 (febreiro de 1928), onde recunca no ideario das Irmandades da Fala a prol da normalización lingüística. Antón Villar Ponte publicou en Nós dúas pezas de creación literaria. No número 17, de marzo de 1923, aparece «A cantiga do fento», un texto en prosa dedicado a Vicente Risco de certo espiritualismo, con referencias a Francisco de Asís, mais tamén con fondas imaxes que rozan o hilozoísmo, coa natureza volvéndose figura activa a través das xestas, queirugas, toxos, milcroques, papoulas e piñeiros. No número 64 (abril 1929) aparece o conto «O asilo azul», dedicado a Otero Pedrayo, unha historia triste sobre un mendigo que morre abandonado coma un animal, sen que ninguén lle dea xa non só caridade, senón sequera o máis mínimo consolo. Cultiva tamén a crítica literaria con dúas recensións. A primeira delas no nº 39 (marzo de 1927), do libro Las ciudades islámicas de Daniel Martínez Ferrando, autor valenciano a quen Villar Ponte prologara en 1922 o seu libro A través de Galicia. A segunda aparece no nº 58 de Nós (outubro de 1928), e nela trata a novela de Vicente Risco O porco de p, editada tres meses antes. Na recensión loa a figura do autor, mais tamén destaca da obra que nela «realismo, idealismo e humorismo andan collidos da man».

• Referencias
  • OBRA
    • Ensaio
      • Nacionalismo gallego. Nuestra afirmación regional (1916)
      • Os nosos valores (1920)
      • Do cosmopolitismo, do universalismo e da mansedume galega(1921)
      • O sentimento liberal na Galiza (1977, discurso de ingreso na RAG en 1934)
    • Teatro
      • A patria do labrego (1905)
      • Entre dous abismos (1920)
      • Almas mortas (1922)
      • O Mariscal (1926, con Ramón Cabanillas)
      • Teatro galego: tríptigo (1928)
      • Os evanxeos da risa absoluta: anunciación do antiquixote. Folk-drama da sinxeleza campesina (1934)
      • Nouturnio de medo e morte (1935)
      • A festa da malla (1997)
  • BIBLIOGRAFÍA
    • Ínsua, Emilio (2006): Antón Vilar Ponte e a Academia Galega. Contributos para a historia crítica dunha institución centenaria. Vigo: Cumio.
    • Monterroso Devesa, José-María (1977): «Vida e obra», en Antón Vilar Ponte. Día das letras galegas. A Coruña: Agrupación Cultural O Facho.
    • Piñeiro, Ramón (1974): «Antón Villar Ponte», en Olladas no futuro. Vigo: Galaxia.
    • Soutelo Vázquez, Raúl (2001): «A pegada dos irmáns Vilar Ponte no nacionalismo galego de antes da guerra», Anuario Brigantino, nº 24, pp. 261-281.

Infatigable investigador, pioneiro da arqueoloxía galega e excelente conferencianteNaceu na Coruña o 24 de xaneiro de 1886 e morreu nesa mesma cidade o 14 de marzo de 1961. Era fillo do organista da colexiata de Santa María do Campo, e desde moi neno mostrou inclinación polos libros e o estudo. Lector infatigable, adquiriu de forma autodidacta parte importante do seu sólido saber. Cursou o bacharelato e Maxisterio Elemental no instituto coruñés e máis tarde, en 1904, tamén na Coruña, obtivo o grao de perito-profesor mercantil. Docente por vocación, comezou cedo a impartir aulas en escolas privadas e academias, tarefa á que dedicaría boa parte da súa vida. Con 17 anos era profesor particular de segundo ensino e durante máis de 25 anos impartiu aulas no Colexio Dequidt. Máis tarde exerceu a docencia na Escola Superior de Comercio e na Universidade compostelá. Durante a mocidade, estreitamente vinculado á súa cidade natal, asiste con regularidade aos faladoiros da Cova Céltica. O contacto co grupo rexionalista que se reunía na trastenda da libraría de Carré Aldao permitiulle tratar con familiaridade figuras como Manuel Murguía, Martínez Salazar e Salvador Golpe. Isto, unido á súa sabedoría e interese polas cousas galegas, levouno a ingresar con tan só dezanove anos como membro adxunto da Real Academia Galega o mesmo ano da súa fundación, 1905. Tres anos despois aceptou un posto como correspondente e en 1927 ingresou como académico de número a proposta de Andrés Martínez Salazar, Jaime Ozores de Prado (Marqués de San Martín) e Eladio Rodríguez González, cun discurso titulado La arquitectura cristiana prerrománica en Galicia (siglos V al XI). Necesidad de conocer este período de nuestra arquitectura. Trabajos de investigación realizados y estilos definidos. La Galicia de la Alta Edad Media. Antecedentes históricos. Entre 1942 e 1951 foi, ademais, tesoureiro da institución. Con vinte anos pronunciou a súa primeira conferencia no "Patronato Católico de Obreros de San José", impresa ese mesmo ano. Foi, ao longo de toda a vida, un conferenciante experto e hábil que lograba atraer a atención do seu público e instruílo en temas diversos de forma amena. En setembro de 1906 secunda a iniciativa de Alberto Insúa e participa na fundación da Universidad Popular, na que traballará sen descanso. Ao ano seguinte atopámolo dinamizando a Sección Ateneística do Circo de Artesanos. Ese mesmo ano, 1907, inaugura unha serie de artigos de contido histórico e arqueolóxico en Galicia. Revista Quincenal Ilustrada. Son textos extremadamente ben documentados que consolidan pronto a súa fama de mozo sabio; o pórtico da Gloria, a ermida do Cebreiro, a igrexa de Sobrado dos Monxes, o mosteiro de Monfero e outros moitos monumentos galegos mereceron a súa atención e beneficiáronse da súa sabedoría. Camiñante infatigable, o mozo Ángel del Castillo percorreu a pé boa parte de Galicia, acompañado sempre da súa cámara fotográfica e duns cadernos onde tomaba notas e realizaba coidadosos debuxos dos monumentos e obxectos que captaban o seu interese. Co tempo, visitou, estudou e catalogou centos de monumentos, converténdose nun dos arqueólogos e historiadores máis prestixiosos da nosa terra. En 1914 casou con María Mosquera Pardo; apenas un ano despois, en maio de 1915, naceu o seu primeiro fillo, que morrería aos poucos días e a quen a nai non había sobrevivir moito tempo. En marzo de 1921 casou de novo con Obdulia García Cerdido, con quen tería cinco fillos. Ingresou no Seminario de Estudos Galegos tres anos despois, no verán do 24, cun discurso titulado Munio Peláez, conde de Monterroso. Ao ano seguinte, no número 12 da colección Lar, apareceu o seu único libro en galego, A dona das torres. Lenda galega relatada por Ánxel del Castillo López. O primeiro artigo na revista Nós atopámolo no número 18, correspondente ao 1 de xullo de 1923; trátase dun erudito e documentado escrito sobre os restos visigóticos da igrexa de San Martiño de Ourense, aparecido na «Seición arqueolóxica» da revista. O seguinte e derradeiro traballo en Nós titúlase «Santa María de Cambre», apareceu no número 31 da revista, o 25 de xullo de 1926; de novo un coidado e documentado traballo sobre unha igrexa, neste caso coruñesa, que inclúe tanto fotografías como debuxos. Consolidada a súa fama de investigador serio e rigoroso, en 1919 foi nomeado delegado rexio de Belas Artes na Coruña e en 1922 accede á dirección do Museo da Coruña. Nesta mesma época, converteuse en numerario da Real Academia de Bellas Artes da Coruña (1921), entidade que presidiu dese o ano 1955. Foi, ademais, correspondente da Real Academia de Bellas Artes de San Fernando (1919) e da de Historia (1924) e de moitas outras entidades máis; presidente do Coro Cantigas da Terra (1922) e da Comisión Provincial de Monumentos (1930). Iniciou os estudos en Filosofía e Letras, sección de Estudos Históricos, na Universidade Compostelá, onde se licenciou en 1926, en tan só sete meses, e obtivo o premio extraordinario da licenciatura. Pouco despois aprobou, en Valladolid, as materias necesarias para completar os estudos de Arquivos e Bibliotecas. En 1929 colabora no Patronato Nacional de Turismo e en 1930 obtén a praza de arquiveiro municipal do Concello. Republicano confeso, foi gobernador civil de Pontevedra entre 1932 e 1934. A maior parte da súa obra, de carácter ensaístico e temática histórica ou artística, atopase espallada en coidados artigos aparecidos en ducias de publicacións; a cantidade e a calidade dos mesmos demostran que dedicou a súa vida á defensa, catalogación e estudo do noso patrimonio histórico e artístico.
Obra

La arquitectura contemporánea en Galicia (Lugo, 1906) Los castros gallegos. Protohistoria (A Coruña, 1908) Por las montañas de Galicia. Las casas del Cebrero (A Coruña, 1918) Hachas de bronce de talón (A Coruña, 1927) Dos iglesias prerrománicas: Santa Eufemia de Ambia y Santa María de Mixós (A Coruña, 1928) Notas históricas y monumentos máis importantes de La Coruña (A Coruña, 1948) El Pórtico de la Gloria (Santiago de Compostela, 1949) La Coruña, ciudad en la que nadie es forastero (A Coruña, 1960) Inventario de la riqueza monumental y artística de Galicia (A Coruña, 1972)

Cañada, Silverio (ed.) (1976): Gran Enciclopedia Gallega, T. V., Vitoria, Heraclio Fournier. Chamoso Lamas, Manuel (1968): «Letras de duelo. Don Ángel del Castillo López», Boletín da Real Academia Galega, n.º 345-350, p. 142-145.

Membro destacado do Seminario de Estudos Galegos, foi un dos máis fecundos colaboradores da revista NósNaceu en Ponteareas o 31 de marzo de 1901, fillo do xornalista de Vilagarcía de Arousa Luís Bouza Trillo e mais de Orencia Brey Lores, que rexentaba a droguería familiar. Asistiu á escola en Vilagarcía, onde residían, e en 1911 matriculouse no Instituto de Pontevedra para facer o Bacharelato, se ben o último curso rematouno en Ourense, onde estableceu contacto con Losada Diéguez. En 1918 comeza os estudos de Dereito na Universidade de Santiago de Compostela, aínda que estaba máis atraído por Filosofía e Letras.
Publica o seu primeiro artigo, «El teatro de antaño en Santiago», en 1919 na revista Ultreya, dirixida por Armando Cotarelo Valledor, de quen foi alumno e discípulo. Formou parte da tuna e fundou a Asociación Oficial de Estudiantes. Tamén da man de Cotarelo Valledor participou como actor -facendo de crego- na estrea das obras Trebón, con decorados de Camilo Díaz Baliño, e mais Lubicán.
En outubro de 1923 foi un dos fundadores do Seminario de Estudos Galegos. A partir de 1926 o Seminario iniciou as súas Misións, e Bouza Brey, pese a estar en Madrid, colaborou coas seccións de Prehistoria e Arqueoloxía. Realizou numerosas investigacións xunto a López Cuevillas, con quen foi en 1928 ao Porto onda Pedro Vitorino. A relación cos etnógrafos de Portugal foi ben fecunda. En 1931 realizou unha viaxe ao país veciño cunha bolsa do Centro de Estudios Históricos, e en 1935 asistiu no Porto á Semana Cultural Galega.
Como se sinalou, en 1925 marchou a Madrid para preparar a carreira xudicial. Alí consulta decote o arquivo da Real Academia Española, e frecuenta a casa de Valle-Inclán. En 1929 foi destinado a Viella, e durante a súa estancia realizou investigacións etnográficas sobre o Val de Arán. Con todo, en 1930 pediu o traslado ao xulgado da Estrada.
En 1933 casou con Emilia Álvarez, logo de ela rematar a carreira de Farmacia. Foron de lúa de mel a Bretaña, aproveitando outra bolsa de estudos del, para analizar a etnografía daquel país. Desde que coñeceu a Emilia frecuentou a vila de Cortegada, onde o seu sogro rexentaba o balneario. Tamén en 1933 ve a luz o seu libro Nao senlleira, enmarcada no xénero que se deu en chamar neotrobadorismo, do que Bouza Brey foi xunto con Álvaro Cunqueiro o autor máis senlleiro. En 1945 recibiu o primeiro premio nos Xogos Florais de Santiago, co poema «Louvores ó señor Sant-Yago», e en 1955 publicou Seitura, editado en Braga pola Livraria Cruz.
En 1937 foi suspendido do seu posto tras ser denunciado. Antes, na Estrada, salvara diversas persoas de seren paseadas, ao mandar encarceralas cando sabía que estaban na lista de buscados polos represores. Foi rehabilitado en 1939, e destinado a Lleida como xuíz xurídico-militar.
O 27 de xullo de 1941 ingresou como membro de número na Real Academia Galega, coa lectura do discurso La mitología del agua en el noroeste hispánico, respondido por Manuel Casás Fernández. Ao ano seguinte recibiu a Cruz de Afonso X O Sabio.
En 1942 conseguiu ser destinado a Santiago de Compostela. Colaborou na constitución do Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento en 1944, encargándose da sección de Arqueoloxía, e en 1945 acadou a praza de maxistrado. Foi destinado a Lugo, e en 1946 logrou o traslado a Pontevedra. En 1948 recibiu a Cruz de San Raimundo de Peñafort, mais foi denunciado, e solicitou o traslado a Lleida. Despois estivo traballando en Oviedo. En 1951 fixo unha estadía en Bos Aires, e estableceu contacto coa colectividade da emigración e o exilio. En 1952 doutorouse en Historia, pola Universidade de Madrid, co estudo «Estaciones paleolíticas del Bajo Miño», investigación que levara a cabo xunto a Xosé María Álvarez Blázquez.
En 1952 foi cesado do seu posto de maxistrado, e instalouse en Santiago de Compostela, onde retomou o contacto con Otero Pedrayo, o seu grande amigo. A economía familiar resistiu grazas á farmacia da súa muller na rúa do Vilar, e en 1956 abriu despacho de avogado en Santiago de Compostela, se ben non o atendía demasiado. Nos seguintes anos seguiu levando a cabo investigacións (participou nas escavacións arqueolóxicas realizadas na catedral) e formou parte da vida cultural da cidade. Colaborou coa revista Compostellanum, da Sección de Estudos Xacobeos, e recibiu unha bolsa da Fundación Barrié de la Maza para facer un traballo sobre Rosalía de Castro.
Fermín Bouza Brey foi un dos colaboradores máis prolíficos de Nós. O seu primeiro texto nesta publicación apareceu en agosto de 1922, no número 12 da revista, o poema «Pra facer un feitizo». Comezaba así unha fecunda colaboración, xa fose con artigos de seu ou a catro mans con Castelao e Florentino López Cuevillas. Realizou recollida de cancioneiros, traballos de prehistoria e folclore, ademais de seguir coa creación literaria, como o poema en homenaxe a Manuel Antonio no seu cabodano. Tamén apareceron na revista varias das pezas que formaron o poemario Nao senlleira, aparecido en 1933.
Obra O romance de Don Galaor (teatro; inédita) Cabalgadas en Salnés (1925, narrativa) Nao senlleira (1933, poesía) Seitura (1955, poesía)

Bibliografía Bouza Brey, Fermín (1981): Obra literaria completa. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. González Martínez, X. e Pérez, C. (coord.) (2011): Fermín Bouza Brey. Xuíz e Galeguista. Pontevedra: Deputación Provincial. Rodríguez López, A. (coord.) (1992): Fermín Bouza Brey. Unha fotobiografía. Vigo: Edicións Xerais de Galicia .