Nós: De onte a hoxe

Sacerdote e presbítero, Gómez Ledo exerceu como filósofo, tradutor e poetaNaceu en Chantada o 31 de xullo de 1893, fillo do militar Avelino Gómez de Castro Sánchez e mais de Mercedes Ledo Gutiérrez. En 1907, da man de Javier Vales Faílde, marcha a Madrid e ingresa no seminario de San Dámaso. Licénciase na Universidade Pontificia de Santiago de Compostela, no seminario de San Martiño Pinario, onde é alumno de Ángel Amor Ruibal, de quen foi gran discípulo. En 1922 foi nomeado coadxunto da parroquia de Santa María de Alcalá de Henares, en 1923 colector e capelán da Concepción da Nosa Señora de Madrid, e en 1928 vigairo coadxutor de Bellas Vistas, pertencente á parroquia da Nosa Señora dos Anxos, instituída en 1892 neste barrio de nova creación. En maio de 1931 perde parte da súa biblioteca no incendio provocado da igrexa da Nosa Señora dos Anxos. Refuxiouse na casa dunha familia de Centulle, e despois foi nomeado coadxutor desa parroquia e, máis tarde, tenente maior da freguesía da Nosa Señora de Covadonga, cuxo templo fora inaugurado en 1915. Tras o alzamento nacional recolleuse na casa de María Villamarín, tía dun seu curmán. Tivo algún traballo civil e logo foi encarcerado, e o 20 de agosto de 1938 pasou a servir como auxiliar sanitario no Batallón Auxiliar de Fortificación da Comandancia de Enxeñeiros, requirido por un amigo médico. En 1940 foi nomeado sacerdote da parroquia de Santo Agostiño, creada tras a creación entre 1933 e 1936 da colonia de El Viso. Entre 1946 e 1950, baixo o seu sacerdocio, construíuse a igrexa parroquial, deseñada polo arquitecto clasicista Luis Moya Blanco na rúa de Joaquín Costa. Foi secretario na xunta organizadora do Ano Santo de 1954, presidida polo bispo de Madrid Leopoldo Eijo Garay. En 1971 foi nomeado monseñor polo papa Paulo VI, a proposta dos seus fregueses. Permaneceu nesta parroquia durante trinta e dous anos até a súa xubilación en 1972. Regresou á súa casa de Chantada, e alí adicouse a recoller toponimia e lendas tradicionais do val do río Asma. Finou na súa vila natal o 29 de xuño de 1977. Legou a dous sobriños parte da súa biblioteca, os libros que levara a Chantada, que á súa vez os doaron ao mosteiro de Oseira. Porén, outra boa parte dos seus fondos quedaron en Madrid na parroquia de Santo Agostiño. En 1952 foi nomeado membro correspondente da Real Academia Galega, a proposta de Maniel Casás Fernández, Leandro Carré Alvarellos, Ramón Villar Ponte e Francisco Vales Villamarín. O 3 de novembro de 1969 o Centro Galego de Madrid concedeulle a Cruz de Isabel a Católica. En 1993 celebráronse en Chantada diversos actos conmemorativos do centenario do seu nacemento. As súas primeiras publicacións son dos anos de seminarista. En 1915 participou no certame Ora et labora do Seminario de Sevilla cun estudo sobre Jaime Balmes, titulado «Balmes filósofo», e en 1916 foi premiado nun concurso do Seminario de Madrid co traballo El lenguaje del Quijote. El Quijotismo en el siglo XX, no terceiro centenario da morte de Cervantes. Colaborou na revista compostelá Ultreya, dirixida por Armando Cotarelo Valledor e activa entre 1919 e 1920, cun cadro costumista en galego, «Desafío», e varias coplas populares recollidas en Chantada. Cultivou desde novo a poesía, e consérvanse inéditos textos desta época. En 1926 publicou Romanceiro compostelán, un conxunto de vinte poemas inspirados en tradicións de Santiago o Maior, como “Cabaleiro de Asís” ou “Lenda de Calromano”, amais da tradución do Salve Regina. Emprega versos clásicos, segundo Vicente Risco (nun comentario na Escolma de Poesía Galega de Francisco Fernández del Riego, 1955), con influencia da obra de Ramón Cabanillas, autor sobre quen deu varias conferencias. En 1954 o volume foi ampliado e reeditado co título de Poemas composteláns. En 1928 publicou Borreas, outro poemario de carácter rural, cun certo virxilianismo no estilo e a temática, con composicións como «A Nosa Señora de Pesqueiras» ou «A venta da vaquiña», mais tamén inclúe contido social en poemas como «Emigrazón». En 1952 escribiu un poema en homenaxe a Otero Pedrayo a modo de introdución da obra de teatro O desengano do prioiro. En 1953 publicou Cancioeiro da Nosa Señora do Faro, e en 1966 Terra nai. De 1973 é A Estrela de Belén, un conxunto de panxoliñas de Nadal. Comezou as súas colaboracións na revista Nós nos números 59, 61 e 62 (novembro de 1928 – febreiro de 1929), cunha serie de tres textos nos que narra unha viaxe a Italia. En formato epistolar relata a súa pilingrinaxe, percorrido en tren desde Madrid por Barcelona até Xénova e despois a Roma e Nápoles. Conta que bicou o anel do papa Pío XI, e fala con medo do poder que está a acadar o Duce Mussolini. En 1930 publicou As églogas do Virxilio (Editorial Nós), coincidindo co bimilenario da morte do autor. No nº 84 da revista Nós (Nadal de 1930) aparece a tradución ao galego de Eloxio da vida campesía, o poema final do segundo libro das Xeórxicas, xunto cun texto introdutorio no que fala dos criterios a usar na tradución, o literal e o perifrástico, defendendo o rigor da tradución literal e o respecto pola construción do verso a pesar de que se perda a rima. No nº 91 de Nós (xullo de 1931) aparece un extracto da tradución de De rerum natura de Lucrecio, e no nº 93 publícase unha versión en italiano de «La leggenda di Carlo Magno», poema seu incluído en Romanceiro Compostelán e traducido por Guido Battelli, autor que por entón ensinaba na Universidade de Coímbra. No nº 98 (febreiro de 1932) aparece a tradución ao galego da elexía III do Libro I dos Tristes, de Ovidio, e no nº 113 (maio de 1933) o comezo do libro I das de Virxilio, sobre a Agricultura. Escribiu tamén na revista pontevedresa Logos, entre 1931 e 1932, cunha serie de artigos sobre Exeria, a escritora e peregrina do século IV, e outro texto máis sobre Álvaro Pais, teólogo e bispo galego do século XIV. En 1931 publicou o texto Amor Ruibal. Boceto bio-bibliográfico, ampliado en 1964 como Amor Ruibal o la sabiduría con sencillez. Sobre este teólogo publicou numerosos artigos e deu varias conferencias. Escribiu tamén diversos textos de divulgación do pensamento católico, sempre dentro da corrente neoescolástica. Foi redactor de Resurrexit. Revista Nacional del Clero, onde publicou numerosos artigos. Seguindo coa tradución dos clásicos, en 1964 apareceu Os catro libros das Xeórxicas, e en 1973 Escolma de poetas líricos gregos e latinos voltos en lingoaxe galego, antoloxía con poemas de Safo, Anacreonte, Teócrito, Horacio e Virxilio, ambos os dous libros publicados polo Instituto Padre Sarmiento de Estudos Galegos. Traduciu tamén A Eneida pero non chegou a editarse. Tras o Concilio Vaticano II iniciouse a tradución á nosa lingua de textos sagrados. En 1974 Gómez Ledo publicou o Novo Testamento, traducido do latín e publicado por Bibliófilos Gallegos con limiar de Filgueira Valverde.

Un tríptico medieval, Santo Tomás, Danta y el arte ojival. Pontevedra, 1921 Sois de Cristo. Madrid, 1925 Borreas. Madrid, Asilo Porta-Coeli, 1927 As églogas do Virxilio. A Coruña, Nós, 1930 Ángel Amor Ruibal, boceto biográfico. Tetuán, 1931 ¿Hay que ser apóstoles?. Madrid, Imprenta Luz y Vida, 1935 Tú y tu parroquia. Madrid, 1942 Templos serenos. Madrid, 1943 Amor Ruibal, o la sabiduría con sencillez. Madrid, 1946 Cancioneiro do nosa Señora do Faro. Madrid, Imprenta Avilista, 1953 Poemas Compostelans. Madrid, Imprenta Avilista, 1954 Terra nai. Madrid, 1966 Escolma de poetas gregos et latinos voltos en linguxe gallego. Santiago de Compostela, [CSIC, Instituto Padre Sarmiento de Estudios Galegos], 1973 O novo testamento, versión íntegra do grego. Santiago de Compostela, Bibliófilos Gallegos, 1974 (col. Biblioteca de Galicia, vol. XIII), p. 682 El lenguaje del Quijote y El Quijotismo del siglo xx. Madrid, [s. d.] “Balmes filósofo”, en Ora et labora, [s. d.]; colaboracións en Resurrexit, [s. d.]
Bibliografía

Noia, Camiño: «Avelino Gómez Ledo» en Portal de Historia de la Traducción en España (http://phte.upf.edu/dhte/gallego/gomez-ledo-avelino/. Última consulta 17/02/2021) Yáñez Neira, Damián: «Avelino Gómez Ledo», en Diccionario Biográfico Español, Real Academia de la Historia. (http://dbe.rah.es/biografias/74816/avelino-gomez-ledo. Última consulta 17/02/2021) Varela Rodríguez, M.ª O.; Eyré Val, X. M.; Vélez Latorre, X. M. (1996): Avelino Gómez Ledo no seu centenario. Lugo, Deputación Provincial.

Profesor, historiador, etnógrafo e antropólogo, impulsou a creación do Museo do Pobo Galego, que dirixiu ata o seu falecemento Antonio Fraguas Fraguas naceu na Insuela, en Loureiro (Cotobade), o 28 de decembro de 1905. Comezou os estudos na escola pública da súa parroquia, e en 1918 pasou a unha escola de pago en Famelga (Aguasantas). Por entón os seus pais pensaron en emigrar co neno ao Brasil, onde xa estivera o pai, canteiro, mais o mestre de Famelga convenceunos para que o rapaz estudase Maxisterio. En xuño de 1919 fai os exames de acceso ao Instituto de Pontevedra, lugar que marcará non só a súa formación académica, senón tamén vital. Nos seis cursos que pasou nese centro tivo entre outros profesores a Antón Losada Diéguez, Castelao, Ramón Sobrino Buhigas, Daniel Fraga Aguilar e Alfredo de la Iglesia. Foi compañeiro de aulas de Sebastián González García-Paz, con quen fundou a Sociedade da Lingua, co obxecto de facer un dicionario do noso idioma. Sendo aínda estudante no instituto, en 1923 participou nun mitin na súa parroquia natal en defensa da candidatura ás eleccións xerais de Manuel Portela Valldares e do cotobadés Joaquín Núñez de Couto, profesor en Ourense. En setembro de 1924 comezou na Universidade de Santiago de Compostela, onde se licencia en xuño de 1928. No curso seguinte xa exerce como profesor no instituto de Santiago de Compostela, o actual IES Arcebispo Xelmírez I. Despois pasou a ser profesor auxiliar na universidade por traslado de Luísa Cuesta Gutiérrez, e en 1933 comezou a dar clase no instituto da Estrada. Foi proposto como socio do Seminario de Estudos Galegos en outubro de 1927. Fixo o seu traballo de investigación de ingreso no castro de Soutolongo, en Lalín, e ingresou no SEG o 5 de novembro de 1928. Semanas despois pasou a ocupar o cargo de bibliotecario da institución, e en novembro de 1932 pasou a facerse cargo da sección de Bibliografía, ao tempo que traballaba na catalogación e clasificación das bibliotecas Arcebispo Lago González e mais América na universidade, ás ordes de José María de Bustamante. A súa primeira colaboración en Nós é no nº 77 (maio de 1930), co extenso artigo «O Entroido nas terras do Sul de Cotobade», preparado para o SEG. No nº 87 (marzo de 1931) reprodúcese o texto «O culto ós mortos», conferencia pronunciada no Ateneo de Vigo. «Do folk-lore de Armeses-Listanco» (nº 96, decembro de 1931), é un texto de carácter etnográfico que inclúe descrición do patrimonio, ditos populares e un cancioneiro. A nai de Antonio Fraguas era de Listanco, onde coñecera o seu home, canteiro da Insuela, cando este fora traballar alí. En maio de 1932 participou nun mitin en Maside xunto con Otero Pedrayo, Castelao, Víctor Casas e mais Eleuterio González Salgado. No nº 108 (decembro de 1932) publica o artigo «As lêndas da Fonte Pormás», situada na Castañeda (Arzúa), lugar ben preto das Terras de Melide que investigou o Seminario de Estudos Galegos. Ademais, no nº 95 (novembro de 1931) comenta tres textos de autores portugueses: o estudo Traje á Vianesa de Cláudio Basto, o artigo O Cerôto de Fernando de Castro Pires de Lima, e sobre o relatorio «Aspecto sanitário da emigração no Minho», de José Gomes de Almeida Crespo. En 1931 asinou o Manifesto de Ezquerda Galeguista. Dous anos despois interveu en varias ocasións nun programa cultural radiofónico na emisora Unión Radio Galicia. En 1932 dirixiu o museo etnográfico do Seminario de Estudos Galegos, con sede en Fonseca, para o cal colaborara na recollida de pezas. Durante a súa estancia na Estrada, a partir de 1933, participou da vida política como secretario xeral do Partido Galeguista da vila. Esta militancia levouno a ser represaliado tras o alzamento nacional. Suspendido de emprego e soldo, viuse ademais obrigado a borrar con sosa cáustica unha pintada a prol do Estatuto de Autonomía de 1936. Instálase na súa aldea natal, á que continuaba ligado malia vivir en Santiago de Compostela. De feito, o 12 de xullo de 1936 saíra o primeiro -e único- número de La Voz de Cotobad, periódico quincenal que dirixiu o propio Fraguas. Estivo medio fuxido, indo ao monte durante o día. En 1938 monta xunto ao crego Ramón Davila García unha academia en Santiago de Compostela, e é reposto na docencia en 1942, logo de cumprir a suspensión e conseguir avais de boa conduta. Pasou a facerse cargo da biblioteca do Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos, constituído en 1944 logo do desmantelamento polo réxime franquista do Seminario de Estudos Galegos. En 1948 doutórase na Universidade de Madrid, cunha tese sobre o Colexio de Fonseca. Foi nomeado membro de número da Real Academia Galega en 1951, ocupando a cadeira do finado Castelao. O seu discurso, Roseiras e paxariños nas cantigas dun serán (As coplas que se cantaban nas ruadas de Loureiro de Cotobade), foi respondido polo seu amigo Ramón Otero Pedrayo. Tras varios anos como profesor auxiliar na universidade compostelá, en 1950 aproba a oposición e acada a cátedra de Xeografía e Historia do instituto masculino de Lugo, onde vive anos de felicidade ao sentirse de novo libre. Na cidade das murallas colaborou co Museo Provincial e mais co Museo Diocesano e Catedralicio. En 1959 regresou a Santiago de Compostela para dar clase no IES Rosalía de Castro , onde exercerá até a súa xubilación o 28 de decembro de 1975, ao tempo que continúa de profesor auxiliar na universidade. En 1963 pasou a ser director do Museo de Santiago, que tiña a súa sede no convento de San Domingos de Bonaval, cargo do que dimitiu en 1985. Dirixiu tamén o Museo do Pobo Galego desde a creación do mesmo en 1977 até o seu falecemento. En 1994 legou a este museo a súa biblioteca persoal, de 12 937 libros e folletos, e 399 cabeceiras de publicacións periódicas. Faleceu o 5 de novembro de 1999, e foi soterrado en Boisaca. Tivo numerosos recoñecementos, como o Pedrón de Ouro en 1984, o Premio Trasalba en 1985 e o Premio Otero Pedrayo en 1992. En 1989 foi nomeado fillo adoptivo do concello de Santiago de Compostela, e en 1992 foi nomeado o segundo Cronista Xeral de Galicia, tras o falecemento de Emilio González López. Ao longo da súa vida publicou, ademais de varios libros, máis de 1300 artigos de temática diversa, que apareceron en xornais, revistas, publicacións especializadas, catálogos, pregóns e programas de festa. Nos seus escritos tratou a etnografía, historia, arqueoloxía, xeografía, arte e cultura popular, e foi tamén colaborador na redacción da Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada. OBRA O culto ós mortos (1931) Geografía de Galicia (1953) Historia del Colegio de Fonseca (1956) La Galicia insólita (1973) Lugo (1974) Manuel Murguía (1979) Aportacións ó cancioneiro de Cotobade (1985) El traje gallego (1985) Aquilino Iglesia Alvariño: vida e obra (1986) Romarías e santuarios (1988)

Arqueólogo e sacerdote, destacou como pioneiro nos estudos xacobeosNaceu na praza do Toural de Santiago de Compostela o 24 de decembro de 1884, fillo do almacenista Tomás Carro Carro e irmán do médico Santiago Carro García. En 1896 ingresou na Universidade Pontificia Compostelá, recibiu as ordes menores en xuño de 1908, foi nomeado diácono en decembro dese mesmo ano e presbítero en xuño de 1909. En xuño de 1913 nomeárono coadxuntor da parroquia de San Tomé de Ames, e en agosto de 1915 destinárono á colexiata de Santa María de Sar. Despois estivo como presbítero da igrexa de San Froitoso e da de Santa Susana. En 1923 asistiu como padriño de altar á primeira misa de Paulino Pedret Casado. Estudou Dereito Canónico con Leopoldo Eijo Garay.
No ano 1909 recibiu un premio do seminario de Sevilla polo relato «Un paseo en la playa (diálogo entre un seminarista y un lector de la mala prensa»). Colaborou coa Sociedade de Amigos do País, e en 1916 foi nomeado secretario da primeira xunta para a creación dunha sección de estudos de historia e arqueoloxía galega. Afeccionárase a estas materias nos seus tempos de seminarista, da man de Eladio Oviedo Arce. En 1923 deu unha conferencia no Circo de Artesanos sobre a ourivería romana en Galicia e mais sobre o tesouro do castro de Recouso. Despois colaborou con Xosé Filgueira Valverde na creación do museo catedralicio.
Serviu de enlace a historiadores que visitaban Galicia, como os medievalistas estadounidenses Arthur Kingsley Porter e Kenneth John Conant, quen se serviu da fundamental axuda de Carro para a elaboración da súa monografía sobre a Catedral de Santiago The Early Architectural History of the Cathedral of Santiago de Compostela (Harvard University Press, 1926); historiadores da arte como Manuel Gómez-Moreno, cos que mantivo frecuente correspondencia, ou mesmo o reitor da Universidade do Porto, Alfredo de Magalhães. En 1932 axudou a Walter Muir Whitehill na transcrición do Códice Calixtino.
En 1928 ingresou no Seminario de Estudos Galegos, do que dirixiu a sección de Arqueoloxía e Arte. Colaborou na publicación Terra de Melide, de 1936, coa sección «Arqueoloxía relixiosa de Melide», en colaboración con Emilio Camps e Xosé Ramón Fernández-Oxea (Ben-Cho-Shey).
Ao igual que outros membros da xeración Nós formouse noutros países de Europa. Así, con bolsas da Xunta de Ampliación de Estudos fixo estadías en museos de arte e arqueoloxía de Francia e Inglaterra e Alemaña entre 1928 e 1929. Ao seu regreso dunha viaxe por Italia promoveu a creación dunha oficina e padroado de turismo en Santiago de Compostela.
Na revista Nós publicou catro artigos, nos cales xa se deixa ver cal é o seu principal motivo de estudo: a catedral compostelá. Os artigos foron «Unhas estatuas do Pórtico da Groria» (n.º 55, xullo de 1928), «A imaxen pétrea do Apóstol Sant-Iago» (n.º 94, outubro de 1931), «Unha táboa do convento de Belvís» (n.º 101, maio de 1932) e «O botafumeiro da Catedral compostelán» (n.º 109, xaneiro de 1933). Ademais fixo tres recensións, das obras de Pedro Vitorino «Cerámica portuense» (n.º 95, 217), de Justo Pérez de Urbel «La iglesia románica de San Quirce» (n.º 95, 218) e de Eric Maclagan «Medieval alabasters from Naworth Castle» (n.º 108, 232). Nos Arquivos do Seminario de Estudos Galegos publicou tres artigos: «A data da inscripción da Porta das Praterías» (IV, 1932), «O tímpano da capela de D.ª Leonor» (V, 1930) e mais «O tesouro de Foxados» (VI, con Sebastián González).
Logo do golpe de Estado de 1936 procurou salvar material da editorial Nós e mais do Seminario de Estudos Galegos, como algunhas láminas con miniaturas do Códice Calixtino, que o SEG estaba a transcribir. En xaneiro de 1939 foi nomeado apoderado en Compostela do Servizo de Defensa do Patrimonio Artístico Nacional. Coa creación do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento en 1944, pasou a ser xefe de Estudos Composteláns e da Peregrinación nesta institución.
Colaborou en diversas revistas, como Compostellanum, as pontevedresas Logos e Spes ou a madrileña Arqueología y Arte, así como no Galician Programme da BBC. En 1951 publicou a Crónica de Santa María de Iria, como anexo V do Cuaderno de Estudios Gallegos, nunha coidada edición con prólogo, anotacións e glosario.
Ingresou na Real Academia Galega o 27 de xullo de 1941, a proposta de Manuel Casás Fernández, Ángel del Castillo López e Alejandro Barreiro Noya. Ese día tivo lugar no paraninfo da Universidade de Santiago a cerimonia de ingreso de dezanove académicos de número, mais no acto só se deu lectura ao discurso La mitología del agua en noroeste hispánico, lido por Fermín Bouza-Brey en nome de todos. Xa en xaneiro de 1925 fora nomeado membro correspondente da RAG. Foi tamén membro do Instituto Español de Estudios Medievales e membro correspondente da Real Academia de Historia e mais da Real Academia de Belas Artes de San Fernando desde 1961. En 1965 ingresou na Orde de Afonso X o Sabio, e en 1971 foi nomeado fillo predilecto de Santiago de Compostela.
Faleceu en Santiago de Compostela o 8 de decembro de 1973, e foi soterrado en Boisaca.
Bibliografía

Bibliografía primaria Monografías: Las catedrales gallegas. Buenos Aires; Ediciones Galicia, 1950. (Inclúe unha colección de láminas). Estudios jacobeos: arca marmórica, cripta, oratorio o confesión, sepulcro y cuerpo del Apóstol. Santiago de Compostela: Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos, 1954. A pelengrinaxe ao Xacobe de Galicia. Vigo: Galaxia, 1965.
Artigos en Cuadernos de Estudios Gallegos «Un nuevo relieve románico compostelano» (I, 1944) «Miniaturas de un cantoral de San Martín Pinario y su archivo» (VII, 1947) «El palacio y la torre de D. Berenguel en la cabecera de la Catedral de Santiago» (XI, 1948) «La escritura de concordia entre D. Diego Peláez, obispo de Santiago, y San Fagildo, abad del Monasterio de Antealtares» (XII, 1949) «La imagen sedente del Apóstol en la Catedral de Santiago» (XV, 1950)
Outros artigos «Un anillo signatario ibérico»; «La monumentalidad de Galicia»; «Un café en Santiago en 1812»; «El cuchillo del Apóstol Santiago en la Catedral»; «El Apóstol Santiago patrón de pescadores, marineros y navegantes»; «Las figuras de la Pasión de Cristo en la fachada de las Platerías»; «La construcción de la actual Basílica»; «Las esculturas empotradas de la Puerta Santa»; «El almenado de la Catedral de Santiago de Compostela»; «La Catedral de Santiago es también Basílica»; «De la dignidad del altar mayor de la Catedral de Santiago»; «La Cruz dos Farrapos»; «El cordón del Apóstol»; «El camino de Santiago»; «Efigies de Santiago ecuestre en Compostela».
Bibliografía secundaria Carro Otero, Jośe (1965): «Notas bibliográficas de D. Xesús Carro García», La Noche, (17 de abril), 12. Couceiro Freijomil, Antonio (1951): Diccionario bio-bibliográfico de escritores. Santiago de Compostela: Bibliófilos Gallegos, 1951; I, 234-235.