f Castelao | Álbum de Galicia | Consello da Cultura Galega

Castelao

Rianxo, A Coruña, 1886 - Bos Aires, Arxentina, 1950

Biografía

----

Castelao

Rianxo, A Coruña, 1886 - Bos Aires, Arxentina, 1950

Autoria: Xosé Ramón Fandiño

DOI: 10.17075/adg.3400

Líder e auténtico símbolo do nacionalismo galego

Na mañá do día 30 de xaneiro de 1886 naceu en Rianxo o artista, político e escritor Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, un dos personaxes máis emblemáticos da historia contemporánea de Galicia. Era o primeiro fillo do mariñeiro Mariano Rodríguez Dios e de Xoaquina Castelao Gemme. Aos tres meses de nacer Daniel, o pai emigrou a Arxentina e, pasados dez anos, fillo e nai reuníronse con el en Santa Rosa de Toay. Na Pampa naceron as súas dúas irmás, Xosefina e Tareixa, e ao cabo de catro anos, nai e fillos regresan a Galicia mentres o pai permaneceu algún tempo máis para liquidar os seus negocios.

Cunha posición económica moi mellorada a familia instálase en Rianxo e en 1903 Daniel obtén o título de bacharel no Instituto de Santiago. Máis por contentar ao pai ca por auténtica vocación matricúlase na Facultade de Medicina. En Compostela integrouse nos círculos da bohemia universitaria e adquiriu grande popularidade como caricaturista. Nos últimos anos da carreira obtivo unha medalla de ouro na 1ª Exposición Regional Gallega de 1909, participou nas mostras de humoristas da sala Iturrioz de Madrid e realizou as cubertas de libros e revistas.

En 1910 establécese en Rianxo para exercer a medicina e participar na loita contra o cacique Viturro. Promoveu o semanario satírico El Barbero Municipal, adhírese á Liga Agraria de Acción Gallega de Basilio Álvarez, pronuncia en Vigo a conferencia Algo acerca de la caricatura e colabora en moi diversas publicacións galegas e non galegas. En 1912 casa coa estradense Virxinia Pereira e realiza as primeiras exposicións individuais. Dous anos despois nace o seu fillo, Alfonso Xesús de Braga, e sofre un grave desprendemento de retina que o deixa case cego durante unha temporada. Ante a ameaza de que se reproducise decide arrinconar o título de médico e optar por un traballo estable polo que en 1916 oposita a funcionario do Instituto Xeográfico e Estatístico con praza en Pontevedra. Castelao integrouse no ambiente pontevedrés e colabora na creación da Coral Polifónica e do Museo de Pontevedra. Tamén se comprometeu coas iniciativas nacionalistas do momento: Irmandades da Fala, revista Nós, Seminario de Estudos Galegos e Real Academia Galega... En 1921, cunha pensión da Junta de Ampliación de Estudios viaxou por Francia, os Países Baixos e Alemaña para estudar a augaforte, a gravura e a litografía. As impresións da viaxe foinas publicando na revista Nós nas seccións “Do meu diario” e “Cubismo”.

No verán de 1927 reaparécelle o risco de cegueira e viaxa a Francia para consultarse co Dr. Lagrange. Para maior desgraza, en xaneiro de 1928, con tan só 14 anos de idade, morre o seu único fillo, o que o sumiu nun fondo abatemento. Para saír do afundimento solicitou unha nova axuda da Junta de Ampliación de Estudios para ir a Bretaña en 1929 a estudar os cruceiros daquelas terras.

A etapa de maior activismo político de Castelao iníciase coa instauración da II República en España. Así, en xuño de 1931 saíu elixido deputado pola provincia de Pontevedra nas Cortes Constituíntes na candidatura republicana e con Otero Pedrayo, Suárez Picallo e Villar Ponte integrouse no grupo parlamentario da ORGA. En decembro dese mesmo ano participou na fundación do Partido Galeguista e como membro do seu Consello executivo dedicouse a impulsar o proceso estatuario e a abandeirar as reivindicacións lingüísticas de Galicia no anteproxecto de Constitución.

Ao non acadar representación parlamentaria polo PG nas eleccións de 1933, Castelao puido retomar o seu traballo literario e pronunciou o discurso de ingreso na Real Academia Galega que versou sobre As cruces de pedra na Galiza. En 1934 ten lugar a III Asemblea do PG que nomea a Castelao secretario político, a Bóveda de organización e a Gómez Román secretario xeral. En 1935, trala volta do desterro de Badaxoz imposto polo goberno Lerroux, asiste en Santiago á IV Asemblea do Partido, que se ratifica na preferencia polas alianzas cos partidos republicanos de esquerda, o que provoca o esgazamento da ala dereita do galeguismo, con Vicente Risco como ideólogo. Así, o PG acode ás eleccións de febreiro de 1936 na plataforma da Fronte Popular. Os galeguistas lograron tres deputados: Castelao por Pontevedra, e Ramón Suárez Picallo e Antón Vilar Ponte pola Coruña e reactivaron os preparativos para o plebiscito do Estatuto, que se celebrou o 28 de xuño de 1936. Aprobado o Estatuto, formou parte da Comisión encargada de presentalo no Congreso dos Deputados. Despois das entrevistas con Martínez Barrio e con Manuel Azaña, Castelao non regresou a Galicia e así puido salvar a súa vida da criminal represión desatada trala sublevación militar.

Durante a guerra civil residiu en Madrid, Valencia e Barcelona, participou na creación das Milicias Galegas, colaborou nas revistas Nueva Galicia e Nova Galiza, logrou que as Cortes republicanas aprobasen en Monserrat o Estatuto galego e despregou un incansable labor en defensa da República. Foi comisionado polo Goberno para participar en viaxes de propaganda á Unión Soviética, aos Estados Unidos e Cuba. Aos EEUU chegou nunha viaxe sen retorno o 26 de xullo de 1938 e, acompañado da súa esposa, cruzounos desde Michigan a Florida e dende Nova York a California nunha intensa campaña de mitins e de recadación de fondos para a República. Na súa equipaxe, atravesaron con el o Atlántico os orixinais de Galicia Mártir, Atila en Galicia, que expuxo con Milicianos e co álbum Nós na Delphic Studios da Quinta Avenida. Desta etapa neoiorquina son as augadas con negros bailando polas rúas e tamén se ocupou da redacción do segundo libro de Sempre en Galiza e de Os vellos non deben de namorarse. Malia todo, a experiencia de Castelao neste país foi moi amarga: “xa sabía por Rubén Darío que nos Estados Unidos os paxaros non cantan e as frores non teñen arrecendo; pero eu non sabía que fose tan verdade”.

En xuño de 1940 foi recibido en Bos Aires como líder político do galeguismo e artista admirado. En 1941 estreou no Teatro Mayo a peza teatral Os vellos non deben de namorarse e asinou en Montevideo o pacto Galeuzca. En abril de 1943 asistiu a unha xuntanza das forzas do exilio republicano que se cerrou coa intervención de Castelao nun mitin ante máis de 50.000 persoas no Estadio Centenario de Montevideo. En xullo de 1944 sae do prelo o libro Sempre en Galiza, considerado a biblia do galeguismo, e en novembro promove a formación do Consello de Galiza coa idea de agrupar aos deputados galegos expatriados como unha especie de goberno no exilio. En 1945 asiste en México á xuntanza das Cortes republicanas españolas, que ao ano seguinte o designaron ministro do Goberno da República no exilio. O 25 de xullo de 1948 pronunciou no Teatro Arxentino o seu discurso Alba de Groria, peza cume da súa oratoria. A partir de aí un cancro de pulmón manifestouse con toda crueldade. Non soportou a operación practicada no Sanatorio do Centro Galego e o 7 de xaneiro de 1950, “do mal dos bos e xenerosos, de amor á Terra”, morreu o indiscutido líder e auténtico símbolo do nacionalismo galego. Foi enterrado no mausoleo do Centro Galego na Chacarita, pero en 1984, por decisión do Parlamento de Galicia os restos de Castelao foron trasladados ao Panteón de Galegos Ilustres, na compostelá igrexa do convento de Bonaval. En 1964 a Real Academia Galega dedicáralle o Día das Letras Galegas.

Como citar: Fandiño, Xosé Ramón : Castelao. Recuperado o 31/10/2020 do Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega) http://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=3400

Castelao

Rianxo, A Coruña, 1886 - Bos Aires, Arxentina, 1950

Da Galiza emigrada á Galiza exiliada

Na vida de Castelao, tan polifacética, non podía faltar a emigración e o exilio. De feito, a súa infancia viuse marcada pola emigración e os últimos anos transcorreron no exilio bonaerense, esa sorte de Galiza ideal.

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao naceu en Rianxo o 30 de xaneiro de 1886. Fillo de Mariano Rodríguez Dios e de Joaquina Castro Genme. No mesmo ano do seu nacemento o pai emigrou á Arxentina, quedando o neno ao coidado da nai e dos avos maternos. En 1895, na compaña de súa nai, Castelao emigrou á Arxentina para se reunir con seu pai, instalado cun almacén de comercio (pulpería) na Pampa. Esta primeira estadía arxentina duraría de 1895 a 1900. A presenza da emigración na infancia de Castelao reflectiuse na súa obra, un exemplo son os relatos “O segredo” e “O inglés” incluído no seu libro Retrincos (1934).

Tras regresar a Galicia, entre 1900 e 1903 cursou o Bacharelato e o preparatorio de Medicina en Santiago de Compostela. Entre 1903 e 1909 estudou a carreira de Medicina. Por esta época comezou a súa actividade artística, vencellado sobre todo á caricatura. En 1908 e 1909 participou no II e III Salón de Humoristas en Madrid. Castelao deseñou as cubertas dos primeiros números de Vida Gallega, publicación que comezou a se editar en 1909. Tamén deseñou algunhas capas de libros, caso de Princesa del amor hermoso de Sofía Casanova. En 1909 presentou un óleo na "Exposición Regional Gallega" que foi premiado cunha medalla de ouro.

En 1910 instalouse en Madrid co obxectivo de realizar o doutoramento, labor que non realizaría. Na capital do Estado continuou ilustrando libros e colaborando en varias publicaciós. En 1911, de volta en Rianxo, comezou a editar o xornal El Barbero Municipal, órgano do bando conservador-maurista que en Rianxo encabezaba seu pai. Outros inspiradores desta periódico foron Eduardo Dieste e Ramón Rey Baltar. En 1912 casou con Virginia Pereira, natural da Estrada. Tamén en 1912 vencéllase ao movemento agrarista Acción Gallega liderado por Basilio Álvarez. Do mesmo xeito, neste mesmo ano realizou a súa primeira exposición individual en Ourense, á que seguiría outra mostra no Salón Iturrioz de Madrid. En 1913 ditou a súa primeira conferencia sobre a caricatura no balneario de Mondariz.

O vencello de Castelao co mundo da emigración manteríase a través da súa colaboración coa prensa de Bos Aires, colaborou con La Semana Universal (1912) e con Suevia (1916). En 1917, xa instalado en Pontevedra, adhírese ás Irmandades da Fala e comeza a colaborar con A Nosa Terra. Castelao participou nas sucesivas asembleas nacionalistas. En 1918 aprobou en Madrid unhas oposicións ao corpo técnico do Instituto Geográfico e Estadístico. Nese mesmo ano comezou a colaborar con El Sol de Madrid. En 1920 inaugurou na Coruña a primeira exposición do Album Nós. En 1921, pensionao pola Junta de Ampliación de Estudios, realizou unha viaxe por Francia, Bélxica e Alemaña.

En 1922 publicou na colección Céltiga a súa novala curta Un ollo de vidro. Memorias dun esquelete. En 1926 publicou a primeiro libro de Cousas. En 1929, novamente pensionado pola Junta de Ampliación de Estudios, viaxou a Bretaña. Coa proclamación da II República en 1931, Castelao foi elixido deputado nas candidaturas da Federación Republicana Gallega. En 1934 publicou a sua novela Os dous de sempre. Neste ano ingresou na Real Academia Galega. O goberno de dereitas destérrao a Badaxoz. En 1936 foi novamente elixido deputado dentro das candidaturas da Fronte Popular. A sublevación militar sorpréndeo en Madrid, a onde acudira para facer entrega do Estatuto galego ás Cortes. En 1937 publicou en Valencia os álbumes de guerra Galicia Mártir e Atila en Galicia. En 1938 realizou unha viaxe de propaganda á URSS, viaxando máis tarde a Estados Unidos e Cuba. Durante a súa presenza na illa caribeña, Castelao participou activamente nas eleccións do Centro Gallego da Habana. Así, a súa participación foi decisiva para que a candidatura republicana de Hermandad Gallega se impuxese sobre a candidatra valedora dos sublevados franquistas. En Nova York publicou o seu álbum Milicianos.

A derrota republicana condenouno ao exilio, asentándose en Nova York. En 1950 acadou viaxar a Bos Aires. En 1941 estreou na capital arxentina a súa peza teatral Os vellos non deben de namorarse. En novembro de 1944 constitúse en Montevideo o Consello de Galiza, que tivo a Castelao como primeiro presidente. En 1945 participou na reunión das Cortes da República en México. En 1946 Castelao foi nomeado ministro do Goberno encabezado por José Giral, do cal sairía ao ano seguinte por mor dos enfrontamentos entre as faccións republicanas.

Algunhas das obras publicadas por Castelao en Bos Aires foron: Cincuenta hombres por dos pesos (Bos Aires: Emecé, 1940); Sempre en Galiza (Bos Aires: Edicións As Burgas, 1944) ou As cruces de pedra na Galiza (Bos Aires, Nós, 1949). Por outra parte, Castelao continuou en Bos Aires co seu labor de ilustrador de libros. Faleceu en Bos Aires o 7 de xaneiro de 1950.

Como citar: Castelao. Recuperado o 31/10/2020 do Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega) http://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=3400

Obra de Castelao

«O segredo»

Texto do relato «O segredo» incluído por Castelao no seu libro Retrincos (1934).

«O negriño Panchito»

Relato incluído por Castelao no seu libro Cousas (1929).

«O pai de Migueliño»

Relato incluído por Castelao no seu libro Cousas (1929).

«Eu non quería morrer alá, ¿sabe, miña nai?»

Esta estampa de Castelao, publicada no seu libro Cousas da vida e unha das mellores imaxes do fracaso que supuxo para moitos galegos a emigración.

Os dous de sempre

Na única nóvela de Castelao, Os dous de sempre, o tema da emigración non podía estar ausente. Como mostra reproducimos o texto do capítulo XXXV, que amosa como un dos protagonistas, Pedro, marcha á emigración.

Opinión de Castelao sobre a emigración

Fragmento de Sempre en Galiza no que Castelao dá a súa visión da emigración.

Referencias bibliográficas

- Alberto Míguez, El pensamiento político de Castelao, Ruedo Ibérico, París, 1965.
- ALONSO FERNÁNDEZ, Bieito: O exilio de Castelao, Vigo: A Nosa Terra, 2000.
- ARMESTO, Victoria: Los hijos cautivos de Breogán: el rastro de Castelao en América, Sada: Ediciós do Castro, 1986.
- Henrique Monteagudo, Alfonso R. Castelao, Xunta de Galicia, Consellería de Cultura, Comunicación Social e Cultura, Santiago, 2000.
- Luís Seoane, Castelao artista, Alborada, Bos Aires, 1969.
- Luís Soto, Castelao, a UPG e outras memorias, Edicións Xerais de Galicia, Vigo, 1983.
- MEJÍA RUIZ, Carmen: “El exilio de Castelao en Norteamérica: textos y documentos”, en Madrygal, vol. 7 (2000), p. 79-92.
- NÚÑEZ SEIXAS, Xosé Manoel / CAGIAO VILA, Pilar: O Exilio galego de 1936, política, sociedade, itinerarios, Sada: Ediciós do Castro, 2007.
- NÚÑEZ SEIXAS, Xosé Manoel: “Emigración e exilio en Alfonso R. Castelao: da “moura fartura” á “Galiza ideal”, en Estudios Migratorios, núms. 15/16, xuño-decembro 2003, p. 9-48.
- Ramón Máiz (coordinador), Castelao, Sempre en Galiza. Edición crítica, Parlamento de Galicia, Universidade de Santiago de Compostela, 1992.
- Valentín Paz-Andrade, Castelao na luz e na sombra, Ediciós do Castro, Sada, 1982.
- VVAA., Catálogo 50 Aniversario. Castelao, Fundación Caixa Galicia, 2000.

Publicacións periódicas

Aviso Listado automático de documentación relacionada con Castelao nos fondos documentais en liña ofrecidos polo Consello da Cultura Galega.
Nós (1920-1936) .
Publicación impresa | Labor na publicación: DIRECCIóN ARTíSTICA;

Artigos Castelao

Aviso Listado automático de documentación relacionada con Castelao nos fondos documentais en liña ofrecidos polo Consello da Cultura Galega.
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (2/1934) Antoloxía nacional. Os inteleituas finiseculares. Galicia [Bs As 1930]. 2ª época (349), 3.
Mencións: Ramón Cabanillas ; Vicente Risco ; Antonio Noriega Varela ; Ramón Otero Pedrayo ; Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (7/1949) Ars, Longa, Vila Brevis. Galicia [Bs As 1930]. (1083), 1.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (2/1950) Galicia, ante la figura símbolo de Castelao. Galicia [Bs As 1926]. (444), 19 .
Mencións: Ramón Baltar ; Ricardo Carballo Calero ; Xesús Carro ; Xosé Ramón e Fernández Oxea ; Manuel Gómez Román ; Antón Iglesias Vilarelle ; Florentino López Alonso-Cuevillas ; Carlos Maside ; Ramón Otero Pedrayo ; Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (7/1951) Castelao sempre. Nosa Terra, A. (474), 21.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (8/1951) Galicia cada treinta días (julio). República Argentina. Galicia [Bs As 1926]. (460), 13 .
Mencións: Manuel Curros Enríquez ; Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (11/1952) Aniversario de Castelao. Galicia [Caracas 1952-54]. 1ª época (3), 19 .
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (12/1952) Evocación de Castelao. Opinión Gallega. (137), 7.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (2/1953) Carta no aniversario de Castelao. Galicia [Caracas 1952-54]. 1ª época (5), 21.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (10/1953) 30 días de vida gallega: Glosa: El galleguismo del P. Sarmiento El mundo de los libros Miscelánea cultural Fiestas y romerías Información económica. Galicia [Caracas 1952-54]. 1ª época (8), 16 .
Mencións: Xosé María Álvarez Blázquez ; Fermín Bouza-Brey ; Xosé Ramón e Fernández Oxea ; Martín Sarmiento ; Ramón Otero Túñez ; Juan B. Puig ; Elena Quiroga ; Castelao ; Juan Rof ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (1/1954) A lección de Castelao. Opinión Gallega. (147), 6.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (2/1954) A lección de Castelao. Galicia [Caracas 1952-54]. 1ª época (9), 4.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (2/1954) Cruces de Pedra. Galicia [Caracas 1952-54]. 1ª época (9), 8.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (10/1954) Unha carta da terra. Adiante. (2), 4.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (8/1961) Noticiario Gallego. Galicia [Bs As 1926]. (520), 22 .
Mencións: Roberto Nóvoa ; Manuel Quiroga ; Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (10/1961) Noticiario Gallego. Galicia [Bs As 1926]. (521), 10 .
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (6/1962) Noticiario Gallego. Galicia [Bs As 1926]. (525), 6 .
Mencións: José Couselo Bouzas ; Álvaro Cunqueiro ; Valle-Inclán ; Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (10/1962) Noticiario Gallego. Galicia [Bs As 1926]. (527), 6 .
Mencións: Rosalía de Castro ; Juana de Ibarbourou ; Castelao ; Eladio Rodríguez González ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (7/1964) Castelao Sempre. Airiños. (17), 33.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (12/1964) Galicia cada sesenta días. Galicia [Bs As 1926]. (540), 10 .
Mencións: Jorge Guillén ; Salvador de Madariaga ; Ramón Otero Pedrayo ; Castelao ; José Taboada ; Miguel de Unamuno ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (8/1968) Castelao y su obra. Irmandade. (29), 25.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (6/1970) O sentimento da terra. Galicia [Bs As 1926]. (573), 23 .
Mencións: Vicente Risco ; Ramón Otero Pedrayo ; Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (1/1971) Galicia no espello. Lume Novo. (21), 4.
Mencións: Castelao ;
FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. (1975) Castelao e a súa obra. Galicia [Bs As 1926]. (604), 52.
Mencións: Castelao ;
CASTELAO. (6/1987) [Muller e home na mesa con champán]. Andaina. 1ª época (12), 11.
Ver ilustración Fonte da dixitalización: Colectivo Andaina de Mulleres;
Mencións:
CASTELAO. (6/1987) [Nenos]. Andaina. 1ª época (12), 9.
Ver ilustración Fonte da dixitalización: Colectivo Andaina de Mulleres;
Mencións:
CASTELAO. (6/1987) [Muller]. Andaina. 1ª época (12), 10.
Ver ilustración Fonte da dixitalización: Colectivo Andaina de Mulleres;
Mencións:
CASTELAO. (3/1989) Do Álbum Galiza mártir, de Castelao. Area. (05), 15.
Ver ilustración Fonte da dixitalización: Mulheres Nacionalistas Galegas;
Mencións:
CASTELAO. (10/1998) Denantes morta que aldraxada . Andaina. 2ª época 1ª xeira (22), 24.
Ver ilustración Fonte da dixitalización: Colectivo Andaina de Mulleres;
Mencións:
CASTELAO. AGUIRRE, M. (2010) ["Duelo". Poema autógrafo de Mirta Aguirre no seu exemplar de Galicia mártir de Castelao]. Festa da palabra silenciada. (26), 72.
Ver ilustración Fonte da dixitalización: Feministas Independentes Galegas;
Mencións:

Libros do ccg sobre Castelao

Aviso Listado automático de documentación relacionada con Castelao nos fondos documentais en liña ofrecidos polo Consello da Cultura Galega.
Alba de gloria.
2018 | Castelao, Autoría.
Libro
Cousas da vida no Faro de Vigo (1926-1933) [Cartoné].
2001 | Clodio González Pérez, Edición. Castelao, Autoría.
Libro
Cousas da vida no Faro de Vigo (1926-1933) [Rústica].
2001 | Clodio González Pérez, Edición. Castelao, Autoría.
Libro
Os dous de sempre.
2001 | Henrique Monteagudo, Edición. Castelao, Autoría.
Libro. Facsímile
Contos de Castelao nas voces de Santiago Prego, Avelino González e Cándido Pazó.
2000 | Castelao, Autoría. Santi Prego, Locución. Avelino González, Locución.
Libro-audio