Nós: De onte a hoxe

Unha das figuras máis destacadas da Xeración Nós, considerado un dos teóricos do nacionalismo galegoEstudou Dereito por libre na Universidade de Santiago de Compostela, licenciándose en 1906. Acadou a praza de funcionario na delegación de Facenda de Ourense, e no faladoiro de Marcelo Macías coincidiu con outros intelectuais como Xulio Alonso Cuevillas (tío de Florentino López Cuevillas) ou Arturo Vázquez Núñez. Levábase tamén desde a infancia con Ramón Otero Pedrayo pois naceran no mesmo edificio con tres anos e medio de diferenza. Seguidor das vangardas literarias e filosóficas, a través dos decadentistas ingleses e franceses chegou ao ocultismo e o orientalismo, e estudou tamén o budismo e o teosofismo. En 1910 comezou a escribir no xornal local El Miño, onde empregaba pseudónimos como Rujú Sahib ou Polichinela. En 1913 comezou os estudos de Maxisterio en Madrid, onde foi alumno de José Ortega y Gasset e tratou a Ramón Gómez de la Senra e Luis Hoyos Sáinz. En 1916 regresou a Ourense xa como catedrático de Historia da Escola Normal, e por entón regresara ao catolicismo.
En 1917 fundou co avogado Arturo Noguerol e con López Cuevillas a revista literaria mensual La Centuria, subtitulada Revista neosófica, publicada en castelán (agás un poema de Noriega Varela) e que durou sete números. Nese mesmo ano ingresou nas Irmandades da Fala, da man de Antón Losada Diéguez, e comezou a publicar no voceiro A Nosa Terra e mesmo a participar en mitins, así como na Primeira Asemblea Nacionalista. Nese ano publicou o artigo “Teoría do nacionalismo galego”, que desenvolverá no libro do mesmo título editado en 1920.
En xuño de 1920 asistiu a unha xuntanza en Pontevedra con Castelao, Ramón Cabanillas e Antón Losada Diéguez co obxecto de crear unha revista monolingüe sobre a cultura galega. Castelao propuxo que se chamase Nós, sendo Risco o director literario e Castelao o director artístico. Acordouse que se editase na imprenta ourensá de La Región, e Arturo Noguerol encargouse de constituír unha sociedade mercantil para facer viable o financiamento. No outono de 1921 o Grupo Nós constituíuse como sociedade.
Tras a Cuarta Asemblea Nacionalista, de 1922, Risco abandonou as Irmandades da Fala e creou a Irmandade Nazonalista Galega. Nun primeiro momento colaborou coa ditadura de Primo de Rivera, iniciada en setembro de 1923, pensando que sería unha oportunidade para desmontar o sistema caciquil, e aceptou un posto de deputado provincial por Ourense co obxecto de crear unha mancomunidade, como en Cataluña. En xaneiro de 1923 a Irmandade Nazonalista retomou a edición da publicación brigantina Rexurdimento, e despois tivo como voceiro oficioso o xornal Galicia, de Valentín Paz Andrade. A Irmandade Nazonalista cesou a súa actividade cara a 1926, e en 1929 Risco regresou ás Irmandades da Fala e a escribir n’A Nosa Terra.
Foi membro do Seminario de Estudos Galegos, do que dirixiu a sección de etnografía e folclore, dúas disciplinas ás que lles prestou atención ao longo de toda a súa vida.
Un dos obxectivos de Nós era dar pulo á literatura galega. Risco cultivou a narrativa desde o relato Do caso que ll’aconteceu ó doutor Alveiros (1919), pezas curtas publicadas en Céltiga e Lar como A trabe de ouro e a trabe de alquitrán, a novela O porco de pé (1928), ou relatos que viron a luz na revista Nós, como “Dedalus en Compostela”. Tamén publicou unha peza de teatro, O bufón d'El-Rei. Drama en catro pasos (1928).
O 23 de febreiro de 1929 ingresou na Real Academia Galega, a proposta de Manuel Martínez Murguía, Eladio Rodríguez González e Manuel Lugrís Freire, co discurso Un caso de licantropía, que foi respondido por Ramón Cabanillas.
En 1930 realizou un curso de etnografía na Universidade de Berlín. Nos catro meses alí vividos, narrados nas crónicas enviadas a Nós e posteriormente recollidas en Mittleuropa (1934), deveu cara a unha ideoloxía máis conservadora e católica.
En 1931 foi un dos fundadores do Partido Nazonalista Republicán de Ourense, polo que saíu elixido Ramón Otero Pedrayo como deputado nas eleccións a Cortes Constituíntes celebradas o 28 de xuño. En outubro dese mesmo ano participou no manifesto de afirmación católica asinado por un grupo de galeguistas protestando polo que entendían como unha persecución do réxime republicano contra a igrexa.
En outubro de 1935 foi elixido membro do executivo na III asemblea do Partido Galeguista, se ben daquela xa había fortes desavinzas. Tras a adhesión do Partido Galeguista á Fronte Popular en 1936 Risco integrouse en Dereita Galeguista, que se constituíra en maio de 1935. Con todo, participou de forma activa na campaña polo Estatuto de Autonomía de Galicia.
Tras o alzamento nacional, en 1938 publicou diversos artigos en La Región en apoio ao bando sublevado. Entre 1940 e 1948 residiu a Pamplona e Madrid, e publicou diversos estudos etnográficos en lingua castelá. Regresou a Ourense, volveu publicar algún traballo en galego e traduciu á nosa lingua a novela La familia de Pascual Duarte de Camilo José Cela, se ben seguiu escribindo en castelán o resto da súa produción literaria, chegando a ser finalista do Premio Nadal en 1952 coa novela La puerta de paja. En 1961, animado por amigos como Otero Pedrayo e Fernández del Riego, publicou coa editorial Galaxia o volume Leria, unha escolma de traballos filosóficos, críticos e literarios redactados entre 1920 e 1955.
Finou en Ourense en 1963, e foi soterrado no cemiterio de Vilanova, en Allariz.

• Referencias
  • OBRA
    • Obra en galego
      • Narrativa
        • Do caso que ll’aconteceu ó doutor Alveiros (1919)
        • O lobo da xente (1925)
        • A velliña vella (1925)
        • A trabe de ouro e a trabe de alquitrán (1925)
        • A Coutada (1926)
        • Os europeos en Abrantes. Epopeia en prosa (1927)
        • O porco de pé (1928)
        • Dedalus en Compostela (1929)
        • O señor feudal (1930)
      • Teatro
        • O bufón d'El-Rei. Drama en catro pasos (1928)
      • Ensaio
        • Teoría do nazonalismo galego (1918)
        • Nós, os inadaptados (1933)
        • Mitteleuropa. Impresiós d'unha viaxe (1934)
        • Leria (1961)
        • Doutrina e ritual da Moi Nobre Orde Galega do Santo Grial (1997)
      • Etnografía
        • Etnografía e folkore de Melide (1933)
    • Obra en castelán
      • Narrativa
        • El enviado (1911)
        • La puerta de paja (1953)
      • Ensaio
        • El problema político de Galicia (1930)
        • Psicología del librepensador (1937)
        • Satanás, biografía del diablo (1947)
  • BIBLIOGRAFÍA
    • Casares Mouriño, Carlos (1981): Vicente Risco. Vigo: Galaxia.
    • Lugrís Pérez, Ramón (1963): Vicente Risco na cultura galega. Vigo: Galaxia.
    • Risco, Antón (1978): Pensamento de Vicente Risco. Lugo: Alvarellos.
    • VV.AA. (2013): Quen é Vicente Risco? Allariz: Fundación Vicente Risco.

Primeiro concelleiro nacionalista de Ourense, comprometido e apaixonado defensor da lingua galega e dos dereitos do pobo galego Eleuterio González Salgado, máis coñecido como Leuter, naceu en Ourense o 18 de abril de 1899 e faleceu na mesma cidade case oito décadas despois, o 29 de marzo de 1977. Era fillo do matrimonio integrado por Claudio González e Manuela Salgado Fernández que rexentaba un forno de pan nunha céntrica praza da cidade. O rapaz, inquedo e curioso, con predisposición para o estudo e vocación docente, matriculouse na Escola Normal de Ourense onde moi pronto se converteu nun dos alumnos predilectos de Vicente Risco. Pouco antes de rematar o período de formación, en 1920, ingresa como socio na acabada de crear Mocedá Galeguista d´Ourense xunto a Antonio Cid Fernández e Francisco Lamas Barreiro. Do compromiso e actividade daqueles anos de mocidade é síntoma o feito de que figure como redactor da revista Nós a partir do segundo número da publicación, aparecido o 30 de novembro de 1920. Ata onde sabemos, dedícase fundamentalmente ás seccións «Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galicia» e «Os homes, os feitos e as letras» onde redacta pequenas noticias bibliográficas; a maior parte das cales apareceron sen asinar e nas contadas ocasións en que as asina decántase polas siglas L.G.S. No terceiro número de Nós atopamos un texto referido a «Études sur Eugéne Monfort» e o 15 de nadal de 1925, no número 24, «Escumas e brétemas. Versos gallegos por Lisardo R. Barreiro». Obtivo o título de mestre en 1921 e impartiu aulas nas escolas de Quereño (Rubiá) e en dous colexios privados da súa cidade natal, o León XIII, propiedade dos irmáns Núñez de Couto, e o Centro de Estudios Concepción Arenal. Seguindo a Vicente Risco, ingresou nas Irmandades da Fala e, en 1926, no Seminario de Estudos Galegos, na Sección de Prehistoria, que dirixía outro membro do cenáculo ourensán, López Cuevillas. En xuño de 1929 atopámolo participando na primeira campaña do Seminario pola Terra de Melide. Naquela altura, escavou xunto a Cuevillas e Antonio Fraguas diversos xacementos, entre eles o Forno dos Mouros e a Pena do Raposo. Coa chegada da República, iníciase para o noso biografado un período de febril actividade. En febreiro, atopámolo como secretario da Irmandade Galeguista que presidía Vicente Risco en Ourense e ben pouco tempo despois, en abril, no Partido Nazonalista Repubricán, xunto ao propio Risco, Otero Pedrayo, Cuevillas e López Trasancos. O 15 de abril, apoia, cos seus compañeiros do PNRO, o documento «O nacionalismo galego e o momento autual. Decraración de fe repubricana dos nazonalistas galegos» no que os asinantes se pronuncian a favor da república federal como réxime máis adecuado para satisfacer as arelas de Galicia. A comezos de maio dese mesmo ano, entra a formar parte da Comisión Xestora da Deputación de Ourense, con Luís Fábrega como presidente. Dentro do intenso labor que el e Fábregas desenvolven na Deputación cómpre salientar a fundación da Caixa de Aforros Provincial de Ourense, proxecto no que traballaba unha comisión municipal desde os últimos anos da ditadura de Primo de Rivera pero que só agora se aproba, apadriñado pola institución. Os seus estatutos quedaron listos en 1932 e a primeira sé da Caixa de Aforros inaugurouse o 20 de maio de 1933, con Leuter González Salgado no primeiro consello de Administración. En decembro, González Salgado asiste en Pontevedra á asemblea fundacional do Partido Galeguista e pese a ser dos asistentes máis novos, séntase na mesa presidencial, ao lado do presidente, Manuel Banet Fontenla, Manuel Lugrís Freire, Alexandre Bóveda e Plácido R. Castro. Sobre toda esta actividade, cómpre salientar que nas eleccións municipais de abril de 1931 converteuse nun dos tres concelleiros que obtiveron os nacionalistas en Ourense, xunto a Vicente Risco e o médico Arturo López Trasancos. Como concelleiro, o primeiro de ideoloxía nacionalista en Galicia, e como tenente alcalde, empregou, en plenos e reunións, invariablemente, o galego, o que xerou agres polémicas e múltiples protestas, especialmente entre os socialistas, que defenderon na prensa da época que o castelán era a única lingua oficial. Tamén se desenvolverán en galego todas e cada unha das intervencións públicas que pronuncia nestes anos. Como membro do Partido Galeguista, en mitins e actos públicos, ou defendendo o ferrocarril entre Zamora e A Coruña e Ferrol e Xixón, outra das grandes batallas que dá naquel entón como secretario do comité proferrocarril. A súa intensa actividade pública deixa pouca pegada escrita, aínda así, colabora esporadicamente nas páxinas de El Pueblo Gallego, La Zarpa e A Nosa Terra, Heraldo Orensano e o Heraldo de Galicia. Entre 1934 e 1936, o seu compromiso social levouno a aceptar a presidencia da Cruz Vermella da súa cidade natal, onde o sorprendeu a Guerra Civil. Incoóuselle un expediente de responsabilidades políticas e viuse obrigado a exercer a docencia fóra da súa cidade, entre 1938 e 1945 na escola de Vilamarín. En 1945 abandonou a docencia e aceptou un posto en TRANSFESA, unha coñecida empresa dedicada aos transportes por ferrocarril. Nos anos 50, participou na creación da Editorial Galaxia, do Partido Socialista Galego e colaborou nos programas galegos da BBC. Apenas un ano antes do seu pasamento, en 1976, participou na posta en marcha da Fundación Otero Pedrayo, velando polos intereses de quen sempre fóra seu “irmán”, Ramón Otero Pedrayo.

Autora da primeira novela en galego asinada por unha muller e pioneira en Nós e na RAG Francisca Herrera Garrido naceu na Coruña o 6 de marzo de 1869 no seo dunha familia de clase media acomodada. Foi a menor dos cinco fillos que tiveron Josefa Garrido Matos e Manuel Herrera Hernández. Recibiu unha educación conservadora e fondamente relixiosa, axustándose á propia das señoritas da época. Comezou a ler cedo, e sendo adolescente, con apenas doce anos, coñeceu a obra de Rosalía de Castro que a marcaría como escritora.
O pasamento do seu prometido pouco antes da voda e o da súa nai en agosto de 1909 explican que se trasladase a Madrid para vivir cunha das súas irmás, Enriqueta, viúva desde 1908. A partir dese momento, as dúas pasan os veráns e as vacacións de Nadal en Galicia, entre A Coruña e Oleiros. Será aquí onde Francisca Herrera escribirá o groso da súa obra. O seu primeiro poemario, Sorrisas e bágoas, apareceu en Madrid en 1913, cando tiña corenta e catro anos. Trátase dun tomo de 249 páxinas que reúne 51 composicións poéticas todas elas en galego. Pouco despois, en xaneiro de 1914, a poeta preséntase ante a sociedade coruñesa nun recital organizado na sociedade Reunión de Artesanos na que sería presentada cun eloxioso discurso pronunciado por Manuel Casás.
En 1915 aparece a súa segunda obra poética, Almas de muller… ¡Volallas n’a luz!, cun pequeno prólogo en castelán de Manuel Murguía quen destaca o feito do volume tratar da vida afectiva das mulleres do campo galego. Catro anos despois, en 1919, aparece Frores d’o noso paxareco, o seu último libro de versos, publicado no suplemento «¡Terra a nosa!» do xornal El Noroeste.
Un ano despois publícase a que a crítica considera a súa grande obra, a novela Néveda (1920), a primeira narración extensa asinada por unha muller nas nosas letras. No número inicial da revista Nós, na sección «Os homes, os feitos, as verbas», atopamos unha pequena recensión da novela, supoñemos que da autoría de Risco, na que se fai fincapé na riqueza lingüística do texto e na súa modernidade. No sétimo número da publicación, na mesma sección, será Philéas Lebesgue quen se ocupe dela nunha breve nota intitulada «En col de Néveda».
Francisca Herrera Garrido é a primeira muller en participar na revista Nós e a única que repite colaboración, xa que atopamos a súa sinatura nun total de tres ocasións, algo insólito na revista. En agosto de 1921, no sexto número, asina un longo ensaio titulado «A muller galega», onde defende apaixonadamente o amor maternal e a relixiosidade das galegas. Xusto catro anos despois, o 15 de agosto de 1925, aparece a noveliña «A neta da naipeira», un relato de corte costumista protagonizado por unha viúva e as súas cinco fillas, e o Día de Galicia do 31 publícase o poema «A nosa nai Galiza».
En 1922, na editorial Céltiga, Herrera Garrido publica A y-alma de Mingos e tres anos despois, en Lar, Martes d’antroido. Ese mesmo ano, 1925, prologa unha edición de Cantares Gallegos, e El Diario español de Bos Aires premia o seu traballo «Rosalía de Castro. Su obra poética».
En marzo de 1936, pouco antes do inicio da Guerra Civil, preocupadas pola situación, a escritora, de case setenta anos, e mais a súa irmá abandonan definitivamente Madrid e refúxianse en Galicia. Perden nestes anos a maioría das súas posesións e recursos económicos e viven grazas á axuda de amigos e familiares. A partir deste momento, Herrera Garrido, conservadora e católica, pon a súa pluma ao servizo da causa franquista. Xesús Alonso Montero comentou con acerto unha carta a Philéas Lebesgue datada o 16 de abril de 1937 onde a coruñesa describe a súa situación e as súas crenzas. Laudatio do franquismo e execratio da República e da Fronte Popular, en palabras do comentador. Que se saiba, nunca volveu publicar en galego. As colaboracións en prensa son, a partir de entón, maioritariamente en verso, en castelán e comprometidas coa causa franquista.
O 4 de marzo de 1945, a Real Academia Galega elíxea membro numeraria, converténdose na primeira muller en acceder a un cargo deste tipo. Ilusionada, redacta decontado o seu discurso sobre Rosalía de Castro e os Poetas de raza, texto que nunca chegaría a ler pois morre na Coruña o 4 de novembro de 1950, poucos meses despois de que Antonio Couceiro Freijomil, encargado de dar resposta ao seu discurso de ingreso, entregase o seu texto na Academia.
Obra

En verso Sorrisas e bágoas (Madrid, 1913) Almas de muller... ¡Volallas n’a luz! (A Coruña, 1915) con prólogo de Manuel Murguía Frores d’o noso paxareco (A Coruña, 1919) En prosa Néveda (A Coruña, 1920) A y-alma de Mingos (Ferrol, 1922) Martes d’antroido (Ferrol, 1925) En castelán (de tema galego) Pepiña (Madrid, 1922 Réproba (Madrid, 1926) Familia de lobos. La novela del obrero (Madrid, 1928) Inédito Desnudo de Almas Por qué no entró el alma en la venta
Bibliografía

Blanco García, C.: «O antisufraxismo e a condición femenina en A muller galega de F. Herrera Garrido», Grial, 92 (1986). Casares, C.: «Vida e obra de F. Herrera». En F. Herrera. Vida e obra. Escolma de textos. A Coruña: Real Academia Galega, 1987. Díaz del Río, E.: «Francisca Herrera Garrido en el Museo de Pontevedra», El Museo de Pontevedra, LVIII (2004). Noia, M.ª C.: «Introducción». En Herrera Garrido, F.: Néveda. Vigo: Xerais, 1990. Ríos Panisse, C.: «Néveda, primeiro acerto lingüístico e estilístico na novela galega»,Grial, 90 (1985).