Nós: De onte a hoxe

Escritor, editor e investigador, destacou como teórico e difusor do teatro galegoLeandro Carré Alvarellos foi un dos once fillos do matrimonio formado por Purificación Alvarellos Pena e mais o galeguista Eugenio Carré Aldao. Naceu o 30 de agosto de 1888 na Coruña e educouse nun ambiente fondamente preocupado pola cultura galega. O pai, mecenas e protector da Cova Céltica, procuraba transmitirlles aos fillos o seu compromiso coa Terra nos moitos relatos que inventaba para eles. Leandro, apaixonado desde neno polo teatro e o debuxo, asistiu desde cedo aos faladoiros que se organizaban na parte traseira da Libraría Regional do seu pai, onde se reunía a Cova Céltica e onde tivo a oportunidade de tratar os principais membros do cenáculo coruñés. As leccións prácticas e disertacións escoitadas ao grupo de rexionalistas completáronse cunha formación autodidacta rigorosa e variada. Sendo moi novo, abandonou os estudos regrados para comezar a traballar no negocio familiar, e cando a libraría quebrou, comezou a traballar na litografía La Artística. Entre 1911 e 1914 viviu no Porto como encargado desta empresa, e tivo a oportunidade de coñecer ben a lingua e a literatura do país veciño. Ao seu regreso á Coruña, foi un dos fundadores das Irmandades da Fala e colaborou no xornal A Nosa Terra desde o seu segundo número. Chegaría a dirixir o voceiro das Irmandades durante a Ditadura de Primo de Rivera.
As Irmandades déronlle a oportunidade de traballar pola difusión da súa gran paixón, o teatro galego: foron moitas as páxinas que dedicou a teorizar sobre o tema, pero ademais dinamizou o mundo teatral da época, escribiu ducias de obras, dirixiu compañías como Cantigas da Terra -para a que escribiu algunhas comedias dun acto e varias estampas de costumes-, e mesmo actuou en non poucas pezas. Do recoñecemento público á súa tarefa da boa mostra o feito de que chegase a dirixir o Conservatorio de Arte Galega, que el transformaría e renomearía como Escola Dramática Galega.
En 1924 fundou xunto a Ánxel Casal a editorial Lar, da que foi director-propietario e na que investiu parte importante dos seus aforros. Publicaron unha colección de corenta novelas curtas, das que catro son autoría do propio Carré: Naiciña (1925), A propia vida (1925), O home que deu vida a un morto (1926) e O xornal de Mavi (1927). Como dramaturgo asinou centos de pezas, entre elas as comedias Tolerías (1918), Para vivir ben de casados (1918), Enredos (1919) e O corazón dun pedáneo (1925) e os dramas, Rexurdimento (1918), O pecado alleo (1924) e Almas en pena (1957). Ingresou no Seminario de Estudos Galegos en novembro de 1925.
A primeira colaboración de Leandro Carré na revista Nós, «A regueifa», un conto de tipo popular e intención moralizante, atopámola no número 24, correspondente ao 15 de Nadal de 1925. No número 27, de 15 de marzo de 1926, apareceu o ensaio «Encol da novela galega», no que o autor defende documentalmente a necesidade de superar a ambientación rural da novela galega. No número 31, 25 de xullo de 1926, atopamos unha pequena peza dialogada titulada «Noite de trunfo», e no 33, 15 de setembro dese mesmo ano, insire un relato recollido en San Xián de Sergude, «A besta perdida», e unha pequena recensión na sección «Os homes, os feitos, as verbas», titulada «As obras póstumas de Eça de Queiroz». No derradeiro exemplar da senlleira publicación atopamos “O romance galego» no que fai un repaso á novelística galega e ás publicacións de Lar, Céltiga, Libredón, Terra a Nosa e Alborada.
O seu labor no estudo da nosa lingua é tamén notable. Publicou un Compendio de Gramática Galega (1918), e o primeiro Diccionario Galego-Castelán do século XX (1928) no que duplica o número de voces reunidas por Valladares no século anterior. En 1967 deu ao prelo unha Gramática Gallega.
A ruína da empresa, a ilusión da súa vida, obrigouno a aceptar un posto de xerente na sociedade Cafés y Bares S. A., o que implicaba a xerencia do Kiosko Alfonso, o Marineda e o Café Moderno. Máis tarde traballou como contador de Industrias Morgade, o que o levaría a aceptar un posto de traballo en Sober como rexente dunha telleira. Aceptou de bo grao, pois vía unha posibilidade de recoller datos para o seu dicionario, co que procuraba resolver unha das grandes preocupacións dos intelectuais nacionalistas da época.
Durante a guerra perdeu un fillo en Asturias e sufriu prisión durante cinco meses. Á saída do cárcere, o estigma de republicano e nacionalista dificultoulle enormemente a busca de emprego; co tempo e a axuda dos amigos aceptou varios e continuou exercendo como escritor, publicista e investigador. Colaborou baixo pseudónimo coa prensa exiliada. Como académico ingresou en maio de 1945 cun discurso titulado El idioma gallego en la Edad Media, e aceptou boa parte do pesado labor cotián da institución naqueles difíciles anos. Colaborou coa BBC de Londres e Radio Nacional de España. Home discreto e serio, cando faleceu na Coruña o 14 de febreiro de 1976 dispuxo que o seu enterro non fose obxecto de homenaxes públicas.

Narrativa Contos e diálogos. A Coruña: [s.n.], 1918. Amor malfadado. A Coruña: [s.n.], 1923. Naiciña. A Coruña: Lar, 1925. A propia vida. A Coruña: [Imprenta Moret], 1925. O home que deu vida a un morto. A Coruña: Lar, 1926. O xornal de Mavi. A Coruña: Lar, 1927. Nos picoutos de Antolín, novela galega. Braga: Livraría Cruz, 1955. Contos de pantasmas. Vigo: Castrelos, 1972.
Teatro Pra vivir ben de casados, pasatempo nun acto. A Coruña: Lar, 1910. Enredos. A Coruña: El Noroeste, 1919. Noite de ruada. . A Coruña: Tipografía P. Galega, 1918. A venganza, cuadro tráxico nun acto. A Coruña: [s.n.], 1923. O pecado alleo, drama en tres actos. A Coruña: Imprenta Zincke Hermanos, 1924. O corazón d´un pedáneo, comedia nun acto. A Coruña: Lar, 1925. Almas en pena. Drama nun acto. Braga: [s.n.], 1927.

Tenaz xornalista e incansable divulgador do ideario nacionalistaO irmán menor de Antón, naceu en Viveiro case dez anos despois ca el, o 10 de xullo de 1890. Tras estudar no Colegio Insigne da súa vila natal e aprobar en Lugo o bacharelato por libre, matriculouse no curso preparatorio de Filosofía e Letras en Compostela e unha vez superado este, entre 1912 e 1916, licenciouse na Facultade de Madrid, onde foi alumno de Menéndez Pidal e Asín Palacio. Nestes anos comeza a escribir nos xornais, actividade á que se dedicará o resto da súa vida.
De regreso a Galicia idea con Antón as Irmandades da Fala, a cuxo acto fundacional, no local da Academia Galega, asiste o 18 de maio, figurando desde ese mesmo día como asociado. De lle facermos caso ao seu irmán, aínda que sempre ocupou un segundo plano, a idea sería de feito del. Galeguista, republicano e demócrata comprometido, a partir dese momento dedícase con convencemento a propagar as demandas galeguistas e o ideario das Irmandades. A finais de 1917 viaxa a Barcelona para selar un pacto coa Lliga Catalanista de Cambó de cara ás eleccións de febreiro de 1918. Tras o fracaso electoral asina, en novembro do 18, o Manifesto da Asemblea de Lugo onde se emprega por primeira vez o termo nacionalismo.
Desde esta posición de compromiso sen físgoas, participa en mitins e actos públicos e colabora asiduamente nas páxinas do voceiro das irmandades, A Nosa Terra, onde defende apaixonadamente o nacionalismo, o monolingüísmo e a importancia da unión dos pobos irmáns, Galicia e Portugal. En outubro de 1920 ambos irmáns colaboran na aparición da revista Nós, onde Ramón publicará apenas tres traballos: «Lembranza. Elexía do bon irlandés» aparecido en 1921, «Berros do Alén» (nº 9) e «Unhas liñas históricas. O epílogo da traxedia mindoniense» (nº 100). Os dous primeiros son breves textos poéticos de corte romántico, que enxalzan o pobo irlandés, a súa historia e o seu carácter. O terceiro, pouco máis longo que os anteriores, céntrase na figura de Constanza de Castro, unha das fillas de Pardo de Cela, que tentou vingar a morte de seu pai.
En 1921 asume a dirección do diario O Correo Gallego, instálase en Ferrol e funda co seu grande amigo Xaime Quintanilla a Irmandade da Fala desta cidade. Desde as páxinas do xornal que dirixe continúa defendendo as ideas nacionalistas, o que fai que poucos meses despois sexa obrigado a dimitir. O frutífero contacto co grupo ferrolán lévao a aceptar a xerencia de Céltiga, a primeira editorial nacionalista, precursora de Lar e Nós, na que axuda a publicar quince volumes, entre eles Almas mortas de seu irmán Antón. A finais dese ano publica o texto Doctrina nazoalista, con limiar de José Puig Cadafalch, presidente da mancomunidade catalá. Nas súas páxinas, e a diferenza de Vicente Risco na súa Teoría do nacionalismo galego (1920), o autor sitúa no folclore e na lingua os alicerces da nación galega. Castelao recoñece no seu Sempre en Galiza a influencia que esta obra tivo nel.
Na Asemblea de Monforte de 1922 mantense, como o seu irmán, ao lado de Risco, e colabora na creación da Irmandade Nacionalista Galega. Pouco despois crea en Viveiro un grupo nacionalista baixo a delegación da ING. Na Asamblea da Coruña do 23 responsabilízase das relacións con Cuba, e ese mesmo ano actúa como delegado en Viveiro do Comité Executivo da Confederación Agraria Galega. Coa ditadura de Primo de Rivera refúxiase na acción cultural e na reflexión teórica, e neses anos escribe O sentimento nazonalista e o internazonalismo, co que ingresa no Seminario de Estudos Galegos en 1927. O texto publicouse un par de anos despois, por entregas, en A NosaTerra.
De 1927 é tamén Historia sintética de Galicia, obra coa que Ánxel Casal bota a andar a editorial Nós. Trátase dun manual pedagóxico con prólogo de Vicente Risco, que procura resaltar os valores do pobo galego dentro dun ideario nacionalista. Inclúe un sucinto percorrido pola nosa historia desde a prehistoria ata a fundación das Irmandades, onde salienta o papel de A nosa afirmación rexional, do seu irmán Antón, que, para Ramón Villar Ponte, marca o paso do galeguismo ao nacionalismo.
Xornalista contumaz, nos anos vindeiros colabora en xornais como El Sol e La Voz de Madrid, e en Galicia, A Fouce e El Pueblo Gallego. Desencantado dos desencontros entre os nacionalistas, abraza a causa do republicanismo e no 29, seguindo as indicacións de Antón, participa na fundación da ORGA. Ao proclamarse a Segunda República acepta durante uns meses a alcaldía de Viveiro, cargo que ocupa ata outubro de 1931, pero axiña se afasta da ORGA e apoia con decisión a reorganización do nacionalismo galego. En 1932 afíliase ao Partido Galeguista de Viveiro e no 34 participa na fundación da Federación de Mocedades Galeguistas, o que lle dá a oportunidade de relacionarse cos máis novos. Entrementres, publícase a súa terceira obra importante, tamén en Nós, o ensaio, Breviario da Autonomía (1933), no que divulga a posición do PG respecto da necesidade de aprobar o estatuto de autonomía e as vantaxes que isto traerá para o pobo galego. O volume, con portada de Xurxo Lorenzo, está dedicado a Pedrayo, Castelao e Risco, tres faros xurdiamente luminosos do roteiro que a Galiza anda a percorrere en procura da sua liberdade.
Aínda que non ve con bos ollos o pacto do PG con Izquierda Republicana e o ingreso na Fronte Popular, mantense fiel á idea de que todos os nacionalistas deben permanecer unidos, non secunda Dereita Galeguista e participa activamente na campaña pro estatuto. En 1935, a editorial Nós publica a obra dramática Dous folk-dramas de W.B. Yeats, que inclúe dúas pequenas pezas, «Catuxa de Houliham» e «O país da saúdade» traducidas do inglés por Plácido Castro e os irmáns Villar Ponte, cunha intención claramente proselitista. Tras o pasamento de Antón en marzo de 1936, participa na fundación da Asociación de Escritores de Galicia. O seu catolicismo librouno durante a guerra, refuxiouse en Viveiro onde participa nos faladoiros dos membros de Acción Católica e destacados falanxistas locais, como Leal Insua ou Noriega Varela.
En 1942 trasládase coa súa muller, os seus fillos e os seus sobriños -os fillos de Antón, dos que se fai cargo tras á morte do pai-, á Coruña, onde sobrevive impartindo aulas en distintos colexios privados. Non abandona nunca o traballo intelectual, e en 1946 gaña o primeiro premio nos Xogos Florais de Betanzos co romance histórico Mandeu. Un ano despois, resulta elixido académico e en 1951 ingresa oficialmente na institución cun discurso, en galego, titulado «A xeración do 16», que responde Cabanillas. Nos anos 50 permanece á marxe do grupo Galaxia e segue colaborando na prensa galega e na de América, onde utiliza con frecuencia o pseudónimo Licenciado Pravio; antes da guerra, asinara en A Nosa Terra como Clodio Espasende. Nas emisións da BBC londiniense lense tamén traballos seus. En 1953 publica unha breve historia da Academia, titulada Días, hechos y hombres de la Real Academia Gallega.
Faleceu na Coruña o 14 de novembro de 1953, deixando inéditas varias obras.
Obra

En galego Doctrina nazoalista (1921) Historia sintética de Galicia (1927) Breviario da Autonomía (1933) A xeración do 16 (1977)
En castelán Días, hechos y hombres de la Real Academia Gallega (1953)
Tradución Dous folk-dramas de W.B. Yeats (Con Antón Villar Ponte e Plácido Castro) (1935)
Bibliografía

Beramendi, Justo G. (ed.) (1991): Obra política de Ramón Villar Ponte. Sada: Ediciós do Castro. Ínsua López, Emilio X. (2004): Antón e Ramón Villar Ponte: unha irmandade alén do sangue. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades. (Cadernos Ramón Piñeiro, VII) Vilavedra, Dolores (coord.) (1995): Diccionario da literatura galega. I: Autores. Vigo: Galaxia.

Un dos grandes autores das letras galegas e españolasÁlvaro Cunqueiro Mora-Montenegro cultivou a narrativa, a poesía e o teatro, ademais do xornalismo e a literatura gastronómica. Creador dun universo fantástico de seu, mesturou as influencias clásicas cun estilo anovador. Está considerado un dos grandes autores das letras galegas e mais da literatura española. É o autor da famosa cita “Mil primaveras máis para a lingua galega”, que figura no seu epitafio.
Naceu en Mondoñedo o 22 de decembro de 1911, fillo do boticario Joaquín Cunqueiro Montenegro e de Xosefa Mora Moirón, quen lle transmitiu a capacidade para inventar contos. Vivían ao pé da catedral mindoniense, e a familia legoulle coñecementos sobre botánica, zooloxía, farmacoloxía e natureza, aspectos ambos que tiveron unha forte pegada na súa obra.
Fixo o Bacharelato en Lugo, onde coincidiu cos autores Evaristo Correa Calderón e Ánxel Fole, e en 1927 foi vivir a Santiago de Compostela. Matriculouse na Facultade de Filosofía e Letras, coa idea de especializarse en Historia, mais abandonou os estudos e traballou como xornalista en El Pueblo Gallego. Frecuentou os faladoiros do Café Español, onde coincidiu con Paco del Riego, Domingo García-Sabell, Torrente Ballester, Carballo Calero ou Carlos Maside entre outros.
De volta en Mondoñedo promoveu a aparición de varias publicacións de carácter vangardista como Papel de color ou Galiza (1930-32), así como Editorial Un. Afiliouse ao Partido Galeguista e desenvolveu a súa obra poética coas obras Mar ao norde (1932, libro de iniciación, xa con pegada dos vangardismos), Cantiga nova que se chama Riveira (1933, neotrobadorista, con esquemas métricos tradicionais) e Poemas do si e non (1933, con certo carácter surrealista). Nesta época escribiu no semanario literario Vallibria, fundado por Xosé Trapero Pardo en 1930.
Colaborou en catro ocasións na revista Nós. No n.º 110 (febreiro 1933) publicou o poema «Fiestra», dedicado a Raimundo Aguiar. No n.º 121 (xaneiro de 1934) aparecen seis fragmentos de «O mundo i-outras vísperas». O n.º 130 (outubro 1934) recolle a súa tradución de dous poemas de Friedrich Hölderlin, «Adeus» e «Primaveira», xunto cunha introdución biográfica. E no nº 131-132 (nov.-dec. 1934) plublica «Primeira elexía», poema do que se di que forma parte do libro inédito Favorábel prisión de sono.
Tras o alzamento nacional non foi represaliado. Grazas á influencia da súa familia conservadora, e en outubro de 1936 comezou a dar clases en Ortigueira nun colexio privado. Colaborou coa publicación falanxista Era Azul e militou en Falanxe Española, chegando a ser xefe de Prensa e Propaganda comarcal. En 1937, a instancias de Jesús Suevos, comezou a traballar como redactor na sección literaria de El Pueblo Gallego, e nesa etapa en Vigo deu clases de portugués no instituto da cidade. En novembro de 1938 trasladouse a Donostia á redacción de La Voz de España, e foi subdirector de Vértice, revista nacional de Falanxe. Estableceuse en Madrid en 1939, tras a toma da cidade polas tropas nacionais, e pasou a escribir no ABC.
En 1944 foille retirado o carné de xornalista, logo de non entregar uns textos sobre o Camiño de Santiago polos que xa cobrara, e regresou a Mondoñedo. Seguiu escribindo poesía, e en 1950 publicou Dona do corpo delgado, mais nesta época comezou a publicar de forma habitual obras de narrativa, como Merlín e familia (1955), As crónicas do Sochantre (1956), Escola de menciñeiros (1960) ou Si o vello Sinbad volvese ás illas... (1961), e tamén obras teatrais como Don Hamlet (1958).
En 1961 regresa ao xornalismo en Faro de Vigo, diario que dirixiu entre novembro de 1964 e xuño de 1970. Un ano antes exerceu como cronista oficial da vila de Mondoñedo. Polifacético, proseguiu a súa actividade literaria con guías turísticas e libros de gastronomía, destacando neste campo A cociña galega (1973).
Ingresou na Real Academia Galega o 21 de abril de 1963, a proposta de Ricardo Carballo Calero, Domingo García-Sabell, Aquilino Iglesia Alvariño e mais Ramón Otero Pedrayo. O discurso Algunhas imaxinacións sobre tesouros foi respondido por Francisco Fernández del Riego.
Acadou o Premio da Crítica española en 1959 pola tradución ao castelán d’As crónicas do sochantre e o Premio Nadal en 1968 por Un hombre que se parecía a Orestes. Como xornalista recibiu en 1966 o Premio Conde de Godó. En 1980 foille concedido o Pedrón de Ouro, do Padroado Rosalía de Castro, e foi nomeado doutor honoris causa pola Universidade de Santiago de Compostela.
Morreu en Vigo o 28 de febreiro de 1981. Foille adicado o Día das Letras Galegas en 1991. Obra en galego
Poesía Mar ao norde. Santiago: Nós, 1932. Poemas do si e non. Lugo: Edicións 1, 1933. Cantiga nova que se chama Riveira. Santiago de Compostela: Resol, 1933. Premio Gil Vicente. Dona do corpo delgado. Pontevedra: Colección Benito Soto, 1950. Herba aquí ou acolá. Vigo: Galaxia, 1980.
Narrativa Merlín e familia i outras historias. Vigo: Galaxia, 1955. As crónicas do Sochantre. Vigo: Galaxia, 195. Si o vello Sinbad volvese ás illas. Vigo: Galaxia, 1961. Xente de aquí e de acolá. Vigo: Galaxia, 1971. Os outros feirantes. Vigo: Galaxia, 1979.
Teatro O incerto señor don Hamlet, Príncipe de Dinamarca. Vigo: Galaxia, 1958. A noite vai coma un río. Vigo: Galaxia, 1974. Antes publicado en Grial, 1965). Rúa 26. Diálogo limiar. Santiago de Compostela: Laiovento, 1995.
Ensaio Tesouros novos e vellos. Vigo: Galaxia, 1964. A cociña galega. Vigo: Galaxia, 1973. Laude da camelia. Pontevedra: Deputación Provincial, 1981. Ollar Galicia. Barcelona: Destino, 1981.

Bibliografía Armesto Faginas, Xosé (1987): Cunqueiro, unha biografía. Vigo: Edicións Xerais. Besteiro, Xosé María (2021): Un hombre que se parecía a Cunqueiro. A Coruña: Ediciones del Viento. Nicolás, Ramón (ed.) (1994): Entrevistas a Cunqueiro. Vigo: Nigra Trea. Requeixo, Armando (2017): Álvaro Cunqueiro e Mondoñedo. Guía literaria. Mondoñedo: Concello. Rodríguez Vega, Rexina (1997): Álvaro Cunqueiro: unha poética da recreación. Santiago de Compostela: Laiovento.