Nós: De onte a hoxe

Escritor e estudoso da lírica galega medieval, foi fundador do Seminario de Estudos Galegos e membro activo das Irmandades da FalaNaceu na Veiga, a carón do Eo, o 28 de decembro de 1879. Foi fillo de Emilio Cotarelo Mori, musicólogo, bibliógrafo, historiador literario e académico, e mais de Cándida Valledor Arango, de familia con pasado en Castropol. Estudou Filosofía e Letras na Universidade Central de Madrid. En 1904 acadou a cátedra de Lingua e Literatura Castelá na Universidade de Santiago de Compostela, coa memoria Una cantiga célebre del Rey Sabio. Fuentes y desarrollo de la leyenda de Sor Beatriz, principalmente en la literatura española. Foi profesor, entre outros, de Ramón Otero Pedrayo, e en 1907 leu o discurso de inauguración do curso escolar co texto «La leyenda de doña Estefanía la desdichada».
En Compostela participou da vida social e cultural. Foi un dos promotores da Exposición Rexional de 1909, organizada pola Sociedade de Amigos do País. Nese mesmo ano dirixiu a publicación El Centenario, conmemorativa da Guerra da Independencia. En 1919 creou a revista Ultreya, que dirixiría até a súa desaparición en 1920. Membro activo das Irmandades da Fala, participiou na fundación do Seminario de Estudos Galegos en Ortoño en 1923, institución á que lle deu o nome e da que sería o primeiro presidente. Deixou o cargo en 1925 ao marchar a Madrid como catedrático da Universidade Central, se ben seguiu en contacto cos mozos do Seminario.
Bo número dos seus textos publicados en Nós foron comunicacións feitas ao Seminario de Estudos Galegos. A súa primeira colaboración na revista é no número 21, de setembro de 1925, cun romance sobre un episodio do Antigo Testamento. No número 25 fala de Pedro Luis de Borja Llançol, arcebispo de Santiago de Compostela durante un breve período en 1507 pero que non chegou a tomar posesión. No número 31 (25 de xullo de 1926) presenta un vilancico inédito de 1818, e no número 59 (novembro de 1928) unha panxolina recollida nas Terras de Melide. Tamén no número 59 publica o artigo «Un galego na Frorida» sobre un soldado galego, apelidado Sanjurjo, que estaba ás ordes de Hernando de Soto en Florida en 1542. No número 48 (15 de decembro de 1927), na sección Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza, relaciona as pseudoetimoloxías populares para Boimil, O Boído e Boimorto. Na mesma sección, no número 67 (xullo de 1929) publica tres contos tradicionais. No número 81 (setembro de 1930) aparece o artigo «A mocedade do P. Feixóo (1676-1709)», sobre a primeira etapa da vida do ilustrado galego.
A continuación publica unha reportaxe en tres partes (números 82, 84 e 85) sobre o que chama Cancioneiro de Agulla: un conxunto de 101 cantigas de xastres e costureiras, comentadas, e seguidas duns cantos refráns e adiviñas relacionadas coa temática. O texto foi reeditado en 1984 pola editorial Galaxia co título Cancioneiro da agulla.
Xa no número 94 (outubro de 1931) presenta Mourenza, un lance teatral de ambientación mariñeira que sería estreado en Madrid en 1932. A súa última colaboración, no número 109 do 15 de xaneiro de 1933, é o traballo «Encol do nome de Martín Codax», no que defende que o apelido do xograr se correspondería co termo codas.
En 1920 Cotarelo fora elixido membro numerario da Real Academia Galega, tras a morte de Salvador Golpe, mais non chegou a ocupar o cargo. Cando en 1926 se crearon na Real Academia Española as seccións catalana, gallega y vascuence, Cotarelo Valledor e mais Ramón Cabanillas foron escollidos en representación da Real Academia Galega. Tomou posesión o 7 de abril de 1929 co discurso Payo Gómez Chariño, almirante y poeta, respondido por Gabriel Maura. O decreto de creación das seccións foi derogado en 1930, pero conservou a condición de académico. Durante a súa etapa como docente en Madrid, en 1935 Cotarelo Valledor dirixiu a tese de doutoramento de Filgueira Valverde sobre a Cantiga CIII das Cantigas de Santa María. Tivo unha fonda amizade co polígrafo pontevedrés, xurdida no propio SEG. Cando en 1984 se lle adicou o Días das Letras Galegas a Armando Cotarelo Valledor, Filgueira Valverde coordinou varias publicacións na súa memoria e escribiu a súa biografía.
Como Secretario da Real Academia Española, foi nomeado procurador na terceira lexislatura das Cortes Españolas durante o franquismo, en 1949. En 1942 fora designado membro da Real Academia Española da Historia, e o seu discurso de ingreso tratou sobre «Las Jornadas del Cardenal don Rodrigo de Castro».
Como historiador da literatura, amais da obra de autores medievais como Chariño, Martín Codax, Eans Mariño e Joan de Cangas, estudou tamén os ilustrados Feijóo e Sarmiento, e editou a obra Ruínas de Rosalía de Castro. Dentro da literatura castelá, estudou a obra de Cervantes, Quevedo e Góngora. Publicou artigos sobre campos moi diversos, desde a lírica medieval á astronomía pasando pola heráldica ou a numismática. Na Exposición Rexional de 1909 realizou varios traballos de epigrafía.
Ademais da súa faceta investigadora, tamén tivo numerosa produción literaria. Escribiu obras de carácter ruralista, de ambiente mariñeiro, comedia de fondo sentimental e mesmo a traxedia histórica Hostia, sobre a morte de Prisciliano en Tréveris. Boa parte das súas pezas teatrais foron estreadas polo cadro dramático da Universidade de Santiago de Compostela, e dirixidas polo propio autor. Na estrea de Lubicán os papeis protagonistas foron representados por Fermín Bouza-Brey e Olimpia Valencia, e a obra foi ilustrada por Camilo Díaz Baliño.
Casou coa compostelá María Botana Sieiro, e foron pais de Pilar (nai do politólogo Ramón Cotarelo García e do xurista Juan Cotarelo García), Armanda, Concepción, Alicia e Teresa Cotarelo Botana. OBRAS Teatro Trebón (drama rural, 1922) Sinxebra (comedia sentimental, 1923) Lubicán (drama rural, 1924) Hostia (traxedia histórica, 1926) Beiramar (drama mariñeiro, 1931) Mourenza (drama mariñeiro, 1931) Ultreya (libreto de ópera, 1935) Érase una vez un rey... (1992) Narrativa Palladys Tyrones (1919; segunda parte da triloxía Memorias de un escolar de antaño 1808-1809. En castelán) La enseña radía (1921; primeira parte da triloxía Memorias de un escolar de antaño 1808-1809. En castelán) El Pazo (1923; novela bilingüe) Contos de Nadal colleitos do pobo (1927; relatos) Ensaio Biografía del doctor D. Francisco Codera (1898) La belleza femenina en las obras de Cervantes (1905) Don Melendo García de Valdés, XX Obispo de Osma (1210-1225) (1908) El teatro de Cervantes. Estudio crítico (1915; Premio Alba da RAE en 1912) Vida militar, política y literaria de Alfonso III el Magno (1916) Argonautas gallegos. 1519-1522 (1920) Cancionero de Payo Gómez Chariño (Madrid, 1934) El Seminario de Educación de la Vega de Ribadeo, hoy Vegadeo, y su Fundador, D. Jacinto Valledor y Presno, Obispo de Osma (1950) «La poesía del mar en el Cancionero de la Vaticana» (1970); Grial, 30 (outubro-decembro), 463-477. Bibliografía Filgueira Valverde, X. (1984): Armando Cotarelo Valledor (1879-1950). A Coruña: Publicacións da Real Academia Galega. Filgueira Valverde, X. (1984): A presencia de Armando Cotarelo Valledor en Galicia. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia.

Autora da primeira novela en galego asinada por unha muller e pioneira en Nós e na RAG Francisca Herrera Garrido naceu na Coruña o 6 de marzo de 1869 no seo dunha familia de clase media acomodada. Foi a menor dos cinco fillos que tiveron Josefa Garrido Matos e Manuel Herrera Hernández. Recibiu unha educación conservadora e fondamente relixiosa, axustándose á propia das señoritas da época. Comezou a ler cedo, e sendo adolescente, con apenas doce anos, coñeceu a obra de Rosalía de Castro que a marcaría como escritora.
O pasamento do seu prometido pouco antes da voda e o da súa nai en agosto de 1909 explican que se trasladase a Madrid para vivir cunha das súas irmás, Enriqueta, viúva desde 1908. A partir dese momento, as dúas pasan os veráns e as vacacións de Nadal en Galicia, entre A Coruña e Oleiros. Será aquí onde Francisca Herrera escribirá o groso da súa obra. O seu primeiro poemario, Sorrisas e bágoas, apareceu en Madrid en 1913, cando tiña corenta e catro anos. Trátase dun tomo de 249 páxinas que reúne 51 composicións poéticas todas elas en galego. Pouco despois, en xaneiro de 1914, a poeta preséntase ante a sociedade coruñesa nun recital organizado na sociedade Reunión de Artesanos na que sería presentada cun eloxioso discurso pronunciado por Manuel Casás.
En 1915 aparece a súa segunda obra poética, Almas de muller… ¡Volallas n’a luz!, cun pequeno prólogo en castelán de Manuel Murguía quen destaca o feito do volume tratar da vida afectiva das mulleres do campo galego. Catro anos despois, en 1919, aparece Frores d’o noso paxareco, o seu último libro de versos, publicado no suplemento «¡Terra a nosa!» do xornal El Noroeste.
Un ano despois publícase a que a crítica considera a súa grande obra, a novela Néveda (1920), a primeira narración extensa asinada por unha muller nas nosas letras. No número inicial da revista Nós, na sección «Os homes, os feitos, as verbas», atopamos unha pequena recensión da novela, supoñemos que da autoría de Risco, na que se fai fincapé na riqueza lingüística do texto e na súa modernidade. No sétimo número da publicación, na mesma sección, será Philéas Lebesgue quen se ocupe dela nunha breve nota intitulada «En col de Néveda».
Francisca Herrera Garrido é a primeira muller en participar na revista Nós e a única que repite colaboración, xa que atopamos a súa sinatura nun total de tres ocasións, algo insólito na revista. En agosto de 1921, no sexto número, asina un longo ensaio titulado «A muller galega», onde defende apaixonadamente o amor maternal e a relixiosidade das galegas. Xusto catro anos despois, o 15 de agosto de 1925, aparece a noveliña «A neta da naipeira», un relato de corte costumista protagonizado por unha viúva e as súas cinco fillas, e o Día de Galicia do 31 publícase o poema «A nosa nai Galiza».
En 1922, na editorial Céltiga, Herrera Garrido publica A y-alma de Mingos e tres anos despois, en Lar, Martes d’antroido. Ese mesmo ano, 1925, prologa unha edición de Cantares Gallegos, e El Diario español de Bos Aires premia o seu traballo «Rosalía de Castro. Su obra poética».
En marzo de 1936, pouco antes do inicio da Guerra Civil, preocupadas pola situación, a escritora, de case setenta anos, e mais a súa irmá abandonan definitivamente Madrid e refúxianse en Galicia. Perden nestes anos a maioría das súas posesións e recursos económicos e viven grazas á axuda de amigos e familiares. A partir deste momento, Herrera Garrido, conservadora e católica, pon a súa pluma ao servizo da causa franquista. Xesús Alonso Montero comentou con acerto unha carta a Philéas Lebesgue datada o 16 de abril de 1937 onde a coruñesa describe a súa situación e as súas crenzas. Laudatio do franquismo e execratio da República e da Fronte Popular, en palabras do comentador. Que se saiba, nunca volveu publicar en galego. As colaboracións en prensa son, a partir de entón, maioritariamente en verso, en castelán e comprometidas coa causa franquista.
O 4 de marzo de 1945, a Real Academia Galega elíxea membro numeraria, converténdose na primeira muller en acceder a un cargo deste tipo. Ilusionada, redacta decontado o seu discurso sobre Rosalía de Castro e os Poetas de raza, texto que nunca chegaría a ler pois morre na Coruña o 4 de novembro de 1950, poucos meses despois de que Antonio Couceiro Freijomil, encargado de dar resposta ao seu discurso de ingreso, entregase o seu texto na Academia.
Obra

En verso Sorrisas e bágoas (Madrid, 1913) Almas de muller... ¡Volallas n’a luz! (A Coruña, 1915) con prólogo de Manuel Murguía Frores d’o noso paxareco (A Coruña, 1919) En prosa Néveda (A Coruña, 1920) A y-alma de Mingos (Ferrol, 1922) Martes d’antroido (Ferrol, 1925) En castelán (de tema galego) Pepiña (Madrid, 1922 Réproba (Madrid, 1926) Familia de lobos. La novela del obrero (Madrid, 1928) Inédito Desnudo de Almas Por qué no entró el alma en la venta
Bibliografía

Blanco García, C.: «O antisufraxismo e a condición femenina en A muller galega de F. Herrera Garrido», Grial, 92 (1986). Casares, C.: «Vida e obra de F. Herrera». En F. Herrera. Vida e obra. Escolma de textos. A Coruña: Real Academia Galega, 1987. Díaz del Río, E.: «Francisca Herrera Garrido en el Museo de Pontevedra», El Museo de Pontevedra, LVIII (2004). Noia, M.ª C.: «Introducción». En Herrera Garrido, F.: Néveda. Vigo: Xerais, 1990. Ríos Panisse, C.: «Néveda, primeiro acerto lingüístico e estilístico na novela galega»,Grial, 90 (1985).

Arturo Noguerol Buján foi avogado, e un dos primeiros en posicionarse a prol do galeguismo de entre os homes que constituirían a Xeración Nós Naceu o 6 de maio de 1892 no número 1 da rúa Alba, actual rúa do cardeal Quiroga Palacios. Fillo de Arturo Noguerol, de Bouzas (Boimorto, concello de Vilamarín), que foi concelleiro en Ourense, e de Asunción Buján, ourensá con ascendencia en Tamallancos e Proente (A Merca). Estudou o bacharelato no Instituto do Posío entre 1904 e 1910, onde estudaron tamén Otero Pedrayo, Florentino López Cuevillas e Manuel Martínez Risco, e foi alumno de Marcelo Macías. Tras rematar a carreira de Dereito en Salamanca, onde se licenciou en 1915, abriu o seu propio despacho de avogado no número 10 da rúa do Padre Feixóo, casa construída pola familia e que sería a sede da administración e a xerencia da revista Nós. Amigo dos agraristas Bricio Serantes Echegaray, Antonio Buján e Basilio Álvarez, foi un dos asinantes do Manifesto de Ourense, e apoiou as campañas levadas a cabo por Acción Galega entre 1910 e 1914. Xunto a Vicente Risco e Cuevillas fundou en 1917 a revista mensual en castelán La Centuria, onde publicou catro artigos: “O delicto e a pena nas poesías de Curros Enríquez”, sobre a literatura galega; o texto “El boycott”, sobre o mundo laboral, tema ao que volverá en “A reducción de xornada”, que só viu publicada a primeira parte debido ao peche da revista; e “La patria”, que serviría como base para a creación da Irmandá Rexionalista de Ourense, da man de Antón Losada Diéguez. En 1918 publicou “Parolas sobre a propiedá” no xornal La Región. Escribiu tamén seis artigos na revista A Nosa Terra, voceiro das Irmandades da Fala, dous na publicación satírica La Billarda, outros dous no xornal agrarista La Zarpa, e dous na segunda etapa d’O Tío Marcos d’a Portela. Nun destes, do 21 de abril de 1917 titulado “Sociedades agrarias e política”, fixo unha dura crítica de Basilio Álvarez, acusándoo de mobilizarse só para satisfacer a súa ambición política. Foi un dos ideólogos económicos do grupo da Irmandade Rexionalista de Ourense. Opoñíase á industrialización de Galicia, apostando por unha revitalización do agro en réxime de cooperativa, mais participou nas reclamacións feitas ao goberno central reclamando a conexión ferroviaria coa meseta e a mellora das estradas provinciais, e a ampliación dos portos da Coruña, Vigo e Vilagarcía de Arousa. Deu varios mitins con Risco e Pedrayo defendendo a coalición dos galeguistas cos mauristas en 1918, en Boborás, Bentraces, Barbadás, A Merca, Celanova, Arnoia e Taboadela. Como avogado foi o encargado de constituír a sociedade mercantil que fixo viable o financiamento da revista Nós, fundada en 1920, así como da sociedade Grupo Nós, creada no outono de 1921 e da que foi director-xerente. Ao igual ca outros galeguistas como o propio Vicente Risco, nun principio defendeu a ditadura de Miguel Primo de Rivera. O 24 de febreiro de 1924 foi un dos asinantes do manifesto fundacional da Unión Patriótica de Ourense. Na revista Nós publicou ata dez colaboracións de diversa índole: textos económicos e agraristas, mais tamén unha descrición bucólica da vila de Rianxo e uns romances mariñeiros nos meses de marzo e abril de 1929 respectivamente. Un poema seu en galego, “Sabencia de muller”, permaneceu inédito até que o deu a coñecer Xesús Alonso Montero na revista de Celanova Follas Secas. No número 81 do 15 de setembro de 1930 publicou o derradeiro artigo, o texto “Notas políticas”. Afastado do seu Ourense natal e dos compañeiros de ideoloxía, desde entón retirouse da vida política e cultural. Traballou como secretario de administración local nos municipios de Pereiro de Aguiar (1923-1925), Avión (1925-1927), Rianxo (1927-1932) e Serantes (1932-1936), que foi concello de seu até a anexión por Ferrol o 21 de xaneiro de 1940. Detido por posesión de arma de fogo en outubro de 1934, durante a folga xeral revolucionaria convocada contra a entrada no goberno de tres ministros da Confederación Española de Derechas Autónomas, sería exonerado máis tarde. Tras o alzamento militar do 18 de xullo de 1936, acusado de propagar noticias tendenciosas, os sublevados prendérono e foi encarcerado no castelo de Santo Antón da Coruña. Unha vez procesado, o xuíz militar declarouno inocente e ordenou a súa liberación, se ben foi detido de novo de forma irregular por elementos paramilitares. Na tarde do 11 de setembro de 1936 foi trasladado en autobús con outras doce persoas, que serían executadas na noite seguinte a carón da estrada de Ferrol á Coruña e soterradas no cemiterio de Serantes. Casou con Eloisa Martínez Carballo o 21 de xaneiro de 1924, e foron pais de dous fillos nados en Ourense: Eloisa en 1924 e Pedro Arturo Noguerol Martínez en 1932. Otero Pedrayo incluíuno entre os persoeiros dos que fala no Libro dos amigos, publicado en 1953.

• Referencias
  • OBRA
    • Parolas sobre a propiedá (1918)
  • BIBLIOGRAFÍA
    • Román Alonso, Jesús-Fernando (2003): Arturo Noguerol Buján. Xornalista, arbitrista e financeiro do galeguismo. Santiago de Compostela: Ir Indo.
    • Román Alonso, Jesús-Fernando (2011): Ética e estética de Arturo Noguerol Buján. Ourense: Auria.
    • Soutelo Vázquez, Raúl (2006): “O compromiso social de Arturo Noguerol Buján”, Minius, revista da Universidade de Vigo, XV.