Historia do Proxecto: Papés d'emprenta condenada
Nun rabioso artigo comunicado de 1813 o absolutista Manuel Freire Castrillón chamou “papés d’emprenta condenada” a Os rogos d’un gallego, a famosa denuncia da Inquisición de Manuel Pardo de Andrade. É de aquí de onde tomamos o título deste proxecto, co que queremos aludir á grande importancia que nos inicios do século XIX alcanzaron a prensa e os papeis impresos en xeral como medios transmisores de ideas, noticias e sentimentos, que así e todo neste tempo seguiron difundíndose tamén a miúdo por vía manuscrita.
Orixe e contexto: a recuperación do "Prerrexurdimento"
A iniciativa naceu no seo do Consello da Cultura Galega (CCG) coa vontade de botar luz sobre un período tradicionalmente escurecido na historia da nosa literatura: as décadas que transcorren entre 1797 e 1846.
A xénese do proxecto remóntase á segunda metade da década dos 2000, cristalizando no ano 2008 coa publicación do primeiro volume. Nese momento, o obxectivo prioritario era reunir, editar e analizar un corpus disperso de textos en galego que, lonxe de seren anecdóticos, demostraban unha vitalidade lingüística inusitada vinculada á emerxencia da prensa e á conflitividade política do momento. O proxecto xurdiu para demostrar que entre os Séculos Escuros e o Rexurdimento non houbo un baleiro, senón unha efervescencia de papés —follas soltas, diálogos satíricos, proclamas— que serviron de vehículo para o debate ideolóxico entre absolutistas e liberais.
Fitos cronolóxicos e desenvolvemento
O proxecto desenvolveuse ao longo de máis de quince anos a través de tres fitos editoriais e científicos fundamentais:
1. O inicio (2008)
A publicación de A escrita galega entre 1797 e 1846 (Volume I) sentou as bases. Aquí fixouse o corpus coñecido ata o momento, con novas achegas grazas ao labor de pescuda, e estableceuse o marco histórico.
2. O debate científico (2009-2012)
Un momento clave para a consolidación do proxecto foi o simposio Lingua galega e comunicación nos inicios da Idade Contemporánea, celebrado en Santiago de Compostela en novembro de 2009 como froito da colaboración entre o CCG e o Instituto da Lingua Galega (ILG). Este encontro permitiu afinar as liñas de investigación e deu lugar ao Volume II (2012), que recolleu estudos lingüísticos, literarios e históricos que explicaban o contexto social deses textos e incorporou novos achados.
3. A culminación do corpus (2024)
O ciclo pechouse coa aparición do Volume III, Novos textos, reflexións finais, que incorporou pezas descubertas ou ignoradas ata o momento e ofreceu unha síntese definitiva sobre este período histórico.
4. A accesibilidade dixital (2025)
A dispoñibilidade dos textos, os orixinais e as edicións en formato dixital, con diferentes ferramentas de análise e visualización.
Equipo investigador e promotores
O proxecto arrincou da man de Xosé López, coordinador da Sección de Comunicación do CCG, quen dirixiu o proxecto na súa primeira etapa en coordinación con Henrique Monteagudo e co apoio dunha comisión científica que facilitou a edición e localización dos materiais.
Papés d'emprenta condenada foi un traballo colectivo e interdisciplinar. Na súa primeira etapa (2008), contou coa colaboración fundamental do historiador Xosé Ramón Barreiro Fernández, encargado das notas histórico-biográficas que permitiron contextualizar os escritos, coa edición de textos de Ramón Mariño Paz e coa coordinación de edición de Rosa Aneiros Díaz, quen tamén se responsabilizou na pescuda en arquivos, localizando os textos coñecidos e descubrindo os descoñecidos.
A partir do segundo dos volumes en 2012, Ramón Mariño Paz asumiu a dirección do proxecto, e posteriormente tamén se incorporou o investigador Damián Suárez Vázquez. O seu traballo, en estreita colaboración con Mariño Paz, foi decisivo para o rescate, edición e estudo de novos textos galegos premodernos que permanecían esquecidos en arquivos e bibliotecas.
Obxectivos fundamentais
A misión principal de Papés d'emprenta condenada foi dobre: filolóxica e histórica. Desde o punto de vista lingüístico, buscou fixar fielmente os textos, analizar a lingua galega nun momento de transición e dialectalización, e estudar o seu uso como ferramenta de comunicación de masas (propaganda política, sátira social). Desde a perspectiva histórica, o obxectivo foi documentar como o galego participou activamente na construción da nova orde política e socioeconómica derivada da crise do Antigo Réxime, a Guerra da Independencia e o Trienio Liberal.
En definitiva, o proxecto conseguiu documentar e poñer á disposición da sociedade a "prehistoria" do xornalismo, da literatura galega contemporánea e dos inicios do proceso de estandarización do galego escrito moderno.