Manuel Martínez-Risco

Físico galego formado a carón dun Premio Nobel Procedía dunha familia ourensá de posición acomodada de raizame liberal. Era sobriño de Marcelo Macías, curmán de Vicente Risco e irmán de Sebastián, quen logo fora presidente da Real Academia Galega. Na súa educación tivo moita influencia seu tío Manuel Sales y Ferré, catedrático de Socioloxía en Madrid e institucionista, quen estaba casado cunha irmá da súa nai. Logo de facer o bacharelato no Instituto de Ourense, onde estaba seu tío Marcelo de director, foi a estudar Ciencias Físicas á Universidade Central de Madrid. Alá foi discípulo do afamado físico Blas Cabrera. En 1908 licenciouse con Premio Extraordinario.

O mozo Manolo, tal e como se facía chamar, foi o primeiro galego en obter unha bolsa das que outorgaba a recén nacida JAE, en 1909, empuxado polo seu mestre Cabrera, co fin de dar pulo aos febles estudos de Física que daquela había en España. Con tan só 21 anos desprazaríase ao Natuurkundig Laboratorium da Universidade de Amsterdam, cabo de Pieter Zeeman, acabado de laurear co Premio Nobel (1902). Nesta institución permaneceu case dous anos, logo de obter unha prórroga, estudando Óptica-física (interferómetros/tripletes: espectrografía e espectrometría).

Axiña de volta, incorporaríase á rede primaria de formación da JAE como profesor encargado de impartir cursos de ampliación, ao tempo de ser profesor auxiliar na Facultade de Ciencias de Madrid. Logo presentou a súa tese de doutoramento (1911) sobre a base experimental da súa estadía en Holanda: “Asimetría de los tripletes de Zeemann”, publicada na Revista de la Academia de Ciencias e en Anales de la Sociedad Española de Física y Química. No curso 1912-13 daba Prácticas de Espectrometría e Espectrografía, xunto a Ángel del Campo; neste curso tiveran como alumno ao que logo sería profesor en Santiago, Vicente García Rodeja. En 1914 sacou a cátedra de Acústica e Óptica da Universidade de Zaragoza, á que se incorporaría ao ano seguinte. Na capital aragonesa, en compañía doutros científicos, fundou a Academia de Ciencias de Zaragoza. Mais non pararía neste destino moito tempo, pois en 1918 retornou á Facultade de Ciencias de Madrid, por traslado.
O grao de confianza que tiñan en Martínez Risco era tal que, en ausencia de Cabrera, quedaba de Director do Laboratorio de Investigaciones Físicas, centro promovido pola JAE. Este lugar foi durante moito tempo o seu principal centro de traballo.

Na capital madrileña, tamén estivo agregado un tempo no Observatorio Astronómico, onde fixo algúns traballos de certa relevancia. Home comprometido coa época, finalizando a Ditadura de Primo de Rivera asinou manifestos contra o réxime, en compañía de outros docentes galegos en Madrid como Nóvoa Santos e Varela Radío. Se consideraba autonomista: “Galleguista en España y españolista en Galicia, galleguista no separatista”. Participou en todos os procesos estatutarios que se levaron a cabo a prol da Autonomía para Galicia. Proclamada a II República obtivo acta de deputado pola circunscrición de Ourense, en xuño de 1931, incluído nas listas da “azañista” Acción Republicana. Tamén foi Presidente da Sección de Ciencias do Ateneo de Madrid, onde probablemente coñeceu a Azaña. Logo militou nas diferentes opcións políticas deste popular político, pois, de novo, acadaría acta de deputado en 1936, esta vez por Izquierda Republicana, tamén por Ourense. Nesta última formación chegou a formar parte do seu Consello Nacional. Naqueles anos presidiu o Patronato de Óptica do Ministerio de Marina.

Logo da sublevación facciosa asinou o manifesto: “Los intelectuales españoles contra el criminal levantamiento militar”. Durante a guerra desenvolveu un gran papel na localización de armas por medio de infrasons. Como tantos, foi desposuído da súa cátedra e dos seus bens, despois da guerra.

Exiliado en París, logo de traballar en varios oficios, realizou investigacións salientables no CNRS, centro no que sería nomeado Maitre de Recherches, adscrito ao laboratorio de Física atómica e molecular dirixido por Jean Perrin. Continuaría traballando sobre as propiedades das ondas luminosas, materia sobre a que deixou numerosas publicacións en revistas científicas francesas. Segundo Sánchez Ron, Manuel Martínez Risco deu máis de si como científico desde o seu exilio parisino que desde a súa cátedra madrileña. Mantivo contactos co exilio americano por medio da Unión de Profesores Universitarios Españoles en el Extranjero. Tamén reproduciu varios artigos para a revista Ciencia, voceiro dos científicos exiliados, logo de ser editados primeiramente en Francia.
Permaneceu en París ata a súa morte, en 1954, acompañado da súa dona Fernanda Pérez Colemán. Non tiveron fillos. Logo duns anos, os seus restos mortais foron trasladados ao cemiterio de San Francisco en Ourense. Co gallo dunha homenaxe rendida pola Académie des Sciences en 1976, editouse un libro, bilingüe, onde ven recollida toda a súa obra científica (Ed. PUF): Manuel Martínez Risco. Obras científicas.