María Barbeito

A Coruña, 1880 - A Coruña, 1970

Biografía

----

María Barbeito

A Coruña, 1880 - A Coruña, 1970

Autoria: Antón Costa Rico

DOI: 10.17075/adg.294

Unha precursora da educación actual

Esta destacada profesora, pedagoga e escritora foi unha das figuras femininas de máis destaque na Galicia urbana do primeiro tercio do século XX. Foi probábelmente a máis destacada pedagoga galega da época, tanto pola súa finura e alcance intelectual, como pola súa dimensión práctica. A profesora Aurora Marco valorouna desde os nosos días como unha “figura singular que hai que colocar á par de Concepción Arenal e de Emilia Pardo Bazán”.

Naceu na cidade d´A Coruña en l880 e nela mesmo morrería o 20 de novembro de 1970 con 90 anos. Despois de realizados os estudos de maxisterio comezou o seu exercicio profesional como mestra de párvulos en 1901, pasando en 1902 á escola da Guarda que con ela chegaría a ser un modélico centro graduado, que irradiou, con María Barbeito como a directora desde 1915, renovación pedagóxica ata a fin da IIª República.

María Barbeito tivo unha intensa actividade profesional e académica como profesora, como especialista na didáctica infantil que impartiu cursos para o profesorado, e como mestra-inspectora por nomeamento directo do Ministerio de Instrucción Pública en l933, un dos dez primeiros mestres-inspectores nomeados; foi publicista, non abondosa en textos, pero cunha fértil captación do espírito da época e dos significados da renovación pedagóxica e social do momento; foi conferenciante en beneficio dos dereitos dos nenos e das mulleres,en particular; animadora e impulsora de institucións de forte contido social, traductora de textos franceses, e unha muller sempre presente na vida social e cultural da cidade da Coruña.

Os seus fillos describírona como unha muller “dotada dunha intelixencia de primeira orde; dona dun espírito cultivado e dun ánimo xeneroso e intrépido;sensible ante a dor allea; exacta, rigorosa e esixente consigo mesma no traballo e no cumprimento das súas obrigas; entregada ao servizo do seu pobo e ao amor da súa familia; comprensiva e liberal; intransixente só na defensa da xustiza, recibindo por certo con valorosa e admirable dignidade a inxustiza con ela mesma cometida”.

No plano social, como muller progresista e cun marcado sentido da xustiza social, impulsou varias institucións como “El niño descalzo”, e o “Comedor y ropero de las escuelas da Guarda”. Participou na dirección das “Colonias escolares”, das “Cantinas escolares Concepción Arenal”, e da “Junta de Protección a la Infancia”. Presidiu a “Asociación Concepción Arenal para la protección y rehabilitación del preso”. En 1932 foi camada a Madrid para formar parte da Xunta Superior de Beneficencia. Estivo atenta ao funcionamento da Casa Cuna e do Tribunal Tutelar de Menores na súa cidade. Esa mesma preocupación social pola infancia estivo presente en parte do seu labor traductor de textos franceses, como a obra de Gilbert Cesbron Perros perdidos sin collar, obra de lectura dos estudantes de Pedagoxía na Universidade Pontificia de Salamanca nos anos setenta.

Foi constante defensora da emancipación e da educación sen discriminación das mulleres. Así o promoveu nas escolas da Guarda, como conferenciante en diversos foros, entre eles o da Agrupación Republicana Feminina da Coruña en l934, desde a súa pertenza ao Instituto de Estudios Gallegos, ou á hora de pronunciar en 1916 o discurso e inauguración do monumento a Emilia Pardo Bazán. Por unhas e outras razóns foi condecorada coas Ordes de Beneficencia e de Alfonso XII e coa Medalla de Ouro da Cruz Bermella .

No plano pedagóxico viuse influenciada por diversos aspectos do krauso-positivismo. As lecturas realizadas sobre a psicoloxía experimental e sobre as súas aplicacións ao campo educativo e o contacto con algúns dos mellores textos do incipiente movemento internacional da Escola Nova e Activa son ben observábeis na acción e nos escritos de María Barbeito, singularmente no seu Niños y Educadores de 1913.Sentiu de modo moi vivo a influencia da médica e pedagoga italiana María Montessori, a creadora dunha metodoloxía didáctica da educación infantil e dun material didáctico específico, manipulativo, sensorial e analítico ao servizo do desenvolvemento da intelixencia. Preocupouse, acorde coas novas tendencias, polo mobiliario, o equipamento e a organización graduada das Escolas da Guarda, exemplo e espello para outras escolas, como se mostrou no importante Congreso Pedagóxico celebrado na Coruña en 1926. Aboliu os sistemas memorísticos e introduciu as referencias didácticas e pedagóxicas procedentes das reflexións do filósofo pragmatista americano John Dewey, como tamén as do médico e psicopedagogo belga Decroly, coa súa didáctica asentada na metodoloxía dos centros de interese. Foi partidaria de flexibilizar a obrigatoriedade do ensino confesional. Estaba convencida de que había que abrir as portas das escolas á cultura galega e así propuxo dar os primeiros pasos co seu artigo “El bilingüismo y la escuela gallega”, que publicou no Boletín da Real Academia Galega, da que formaba parte desde 1908 (estando casada cun dos fillos de Andrés Martínez Salazar), en 1931. Introduciu nas Escolas da Guarda a observación antropolóxica e o uso de fichas para o estudo psíquico individualizado de cada alumno. E promoveu a coeducación.

Ante méritos tan consolidados a Junta de Ampliación de Estudios concedeulle unha bolsa para unha viaxe de estudos en grupo realizada en l935, que lle permitiu a María Barbeito recorrer e visitar un importante número de centros e institucións educativas de París, de Bruxelas, de La Haya, de Amsterdam, de Hamburgo, de Zurich, de Lucerna, de Berna, de Xenebra e de Milán, podendo establecer comunicación e intercambio con outros docentes e con algunhas recoñecidas figuras de primeira orde da pedagoxía europea, de todo o que tivo inmediata ocasión de informar ao profesorado da comarca da Coruña asistente as súas charlas nos Centros de Colaboración Pedagóxica, denantes de compoñer coas súas notas o libro Países y Escuelas, que non se editaría ata 1975. Aprécianse nas súas paxinas as conviccións pedagóxicas renovadoras da autora e tamén os seus puntos de vista favorábeis á democracia a á xustiza social. Como manifestación das prácticas pedagóxicas observadas en diversas escolas europeas propuxo logo mediante un escrito ás escolas que dela dependían un amplo abano de innovacións: relación epistolar entre nenos e escolas,diarios escolares, arquivos de traballos dos nenos,xardíns escolares,sesións de cine, confección de xornais de escola, museos escolares e representacións teatrais infantís, entre outras iniciativas.

Foi, sen dúbida, a súa limpa conciencia cidadá, a que non soportaron as novas autoridades políticas en 1936, expedientándoa e condenándoa ao ostracismo. Un tempo no que ela emprendeu a tradución de textos e a confección de diversos traballos, como o que dedicou ao estudo de Concepción Arenal, entre outras actividades.

Como citar: Costa Rico, Antón : María Barbeito. Recuperado o 05/04/2020 do Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega) http://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=294 DOI: 10.17075/adg.294]

María Barbeito

A Coruña, 1880 - A Coruña, 1970

Autoria: Aurora Marco

DOI: 10.17075/adg.294

Pioneira da renovación pedagóxica no primeiro terzo do século XX

Cando Federico García Lorca visitou Galicia por segunda vez, na primavera de 1932, expresou o desexo de coñecela: ata el chegara información do traballo e do prestixio adquirido por esta galega, unha das mulleres máis relevantes do primeiro terzo do século XX. Unha muller que axiña se converteu en referencia inescusable de todas e todos os que souberon apreciar a súa intensa e constante dedicación á educación e instrución, á renovación educativa, á defensa dos dereitos das mulleres, á xustiza, liberdade, progreso; cun gran sentido do social, que introduciu un concepto sociolóxico nas obras de beneficencia.

Nacida o 2 de marzo de 1880 na Coruña, educouse nun ambiente familiar culto e liberal. O seu pai, o escritor Avelino Barbeito Hermosilla, admirador de Concepción Arenal, recibía regularmente La Voz de la Caridad, e neste xornal María Barbeito descubriu as primeiras letras e tamén a socióloga ferrolá: "invoco lo que pudiera llamarse mi rancio abolengo de admiración a la gran mujer, inoculada ya en parte por herencia". Cursou estudos primarios na Anexa da Escola Normal e a carreira de Maxisterio no mesmo centro. Obtivo o título de Mestra Superior aos 16 anos. Número un nas oposicións en 1901, elixiu destino na Escola Nacional da Guarda, centro que dirixiu desde 1915 a 1936 e no que aplicou unha nova filosofía educativa que o converteu en referencia obrigada para o maxisterio galego. Naquela escola puxo en marcha numerosas iniciativas de carácter pedagóxico, complementadas con cursos, conferencias, artigos, libros, intercambio con profesionais da educación, visitas a outros centros, etc. Alcanzou enorme prestixio polos seus métodos renovadores: implantou en Galiza por primeira vez o método Montessori, cando só se fixera del unha aplicación no resto do Estado, e introduciu tamén o método Decroly. En 1933 accedeu por concurso de méritos entre o profesorado español ao cargo de Inspectora, cargo mal acollido polo Corpo de Inspección, que o recorreu sen éxito, porque non aceptaba con agrado que unha mestra o ocupase. No desempeño desta actividade potenciou os contactos con outros mestres e mestras, creou un Centro de Colaboración para intercambiar ideas, unha Biblioteca de Consulta para Maestros e compuxo un Plan de Lectura Global para as escolas da súa zona.

Profesional e humana, concedía grande importancia ás relacións persoais: o diálogo, a cordialidade, o compañeirismo, o respecto, presidiron o seu traballo na comunidade educativa porque, segundo afirmou, "la escuela nueva se basa en el respeto, en el derecho de gentes, en la fraternidad, en la igualdad". Consciente de que para continuar co seu labor de reforma educativa era vital a comunicación científica e pedagóxica con profesorado doutros países, en 1935 emprendeu unha viaxe polas escolas de Francia, Bélxica, Holanda, Suíza e Italia, pensionada pola Junta de Ampliación de Estudios, cuxos resultados plasmou en Países y escuelas (1975). Quería informarse de como ensinaban a nenos e nenas coa finalidade de trasladar ao profesorado da Coruña novos conceptos e nova metodoloxía.

Paralelamente ao traballo docente realizou un importante labor social. Un dos problemas máis reiterados nas súas publicacións é o da relación entre a saúde física e mental das criaturas. En sintonía co método decrolyano, que concede atención especial ás necesidades básicas de nenos e nenas (alimento e abrigo, defensa, traballo solidario, descanso e xogo), tratou de atender ao seu benestar social, na seguridade de que a mellora nas condicións de vida redundaría no seu desenvolvemento mental; ideas que expuxo en diversos textos e levou á práctica nas institucións asistenciais auspiciadas por ela como El Niño Descalzo (1906) e o Comedor y Ropero Da Guarda (1921). Participou na dirección das Colonias Escolares para Niños Pretuberculosos e en: Cantinas Escolares Concepción Arenal, Junta de Protección de la Infancia, Gota de Leche, Casa Cuna, Tribunal Tutelar de Menores, e foi a primeira e única presidenta da Asociación Concepción Arenal para la Protección y Rehabilitación del Preso, fundada en 1931.

Foi, así mesmo, unha firme defensora dos dereitos das mulleres e traballou pola súa emancipación social, cultural e profesional. Dos traballos dedicados a esta temática salienta La Mujer, antes, ahora y después, unha conferencia impresa en 1934, pronunciada na Agrupación Republicana Femenina da Coruña, que presidía naquela altura Amparo López Jean; lúcido ensaio de enorme interese, cuxos postulados aínda se poden subscribir na actualidade, no que analiza a evolución da educación feminina e estabelece a capacidade das mulleres para o gozo de todos os dereitos sen distincións. Nesta mesma liña, difundiu a obra da penalista ferrolá Concepción Arenal, á que dedicou o artigo "Mi tributo" (Centro Obrero de Ferrol, xaneiro de 1933).

Significouse como publicista (desde 1906 a 1936) e colaborou en numerosas revistas e xornais con artigos de contido pedagóxico e social: Revista Gallega, Adelante, El Nuevo Magisterio, Galicia, La Unión Escolar, El Magisterio de Galicia, Marineda, Boletín del Dispensario Antituberculoso, Galicia, Revista del Centro Gallego de Montevideo, Boletín de la Real Academia Gallega, La Voz de Galicia, El Regional, La Idea Moderna, El Eco de Orense, El Norte de Galicia, El Orzán, El Pueblo Gallego, El Ideal Gallego.

A sublevación de 1936 cortou a súa brillante traxectoria profesional. Á inxustiza do proceso que puxo fin á súa carreira docente respondeu con admirable dignidade. Acusada de diversos cargos "ser de ideas políticas de avanzado esquerdismo republicano; decidida partidaria da coeducación; facer labor antirrelixioso e perseguir as escolas confesionais, descoidar a formación moral das súas alumnas, entre outros", a Comisión Depuradora do Maxisterio resolveu, en novembro de 1937, a separación definitiva do servizo e, en 1941, procedeuse á súa xubilación forzosa. Comezou entón para ela unha nova etapa, centrada na actividade como escritora: sistematizou o pensamento de Concepción Arenal en Breviario humano: antología de pensamientos (1949) e traduciu libros do francés, algúns con estudos preliminares como La Condesa de Noailles (1962), que acompañaba a tradución de Le livre de ma vie. A maior parte destas traducións ficaron inéditas. Foi membro correspondente da Real Academia Galega, formou parte da sección pedagóxica do Instituto de Estudios Gallegos, estaba en posesión da Cruz de Beneficencia de Primera Clase e foi distinguida coa Cruz de Alfonso XII.

María Barbeito morreu o 20 de novembro de 1970. Foi, en palabras de Amparo López Jean, "una de las más eminentes mujeres gallegas de la época actual y una de las glorias más indiscutibles del profesorado español". O historial da súa actuación e servizos, o talento, a paixón educadora, a humanidade, a integridade e o amor á xustiza e á liberdade sitúana á par doutras galegas ilustres como María Luz Morales, Emilia Pardo Bazán ou Concepción Arenal. Como esta última, a quen admirou desde nena, pensaba que "las cosas justas que empiezan por desearse acaban por conseguirse".

Como citar: Marco, Aurora : María Barbeito. Recuperado o 05/04/2020 do Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega) http://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=294 DOI: 10.17075/adg.294]

Obra de María Barbeito

La mujer antes, ahora y despues

Texto de La Mujer, antes, ahora y después. Conferencia pronunciada por María Barbeito o 19 de maio de 1934 ante a Agrupación Republicana Femenina de la Coruña.

Obra sobre María Barbeito

Palabras previas de la Presidenta de la Agrupación Republicana Femenina de la Coruña

Amparo López Jean, Presidenta de la Agrupación Republicana Femenina de la Coruña, presenta a conferencia de María Barebeito : La Mujer antes, ahora y después con estas palabras

Artigo de S. M. sobre María Barbeito
Fonte: Revista del Centro Gallego de Montevideo, vol. 7, nº 109 (1926), pp. 20-21

Bibliografía

- MARCO, A., “María Barbeito: diálogo y centros de interés en las aulas”, en RETRATOS de maestras. De la segunda república hasta nuestros días, Madrid, Cuadernos de Pedagogía, 2005, p. 43-47.
- PEREIRA MARTÍNEZ, C., Mulleres e República, separata do Anuario Brigantino, Betanzos, nº 21 (1998), p. 274-275 e 282-290.
- COSTA RICO, A., A reforma da educación (1906-1936), Sada, 1996, Ed.do Castro.
- MARCO, A., Las precursoras, A Coruña,1993, La Voz de Galicia.
- MARCO, A., “A polémica feminista na Galiza: María Vinyals e María Barbeito”, en MARCO, A. (coord.), Simposio Muller e Cultura, Santiago de Compostela, Servicio de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Santiago, 1993, p. 87-101.
- MORALES CABANA, T., Aproximación a la obra pedagógica y social de María Barbeito y Cerviño: (1880/1970), dir. Herminio Barreiro Rodríguez, 1986 (exemplar mecanografado na Biblioteca Xeral da Universidade de Santiago).