Xosé Velo Mosquera

A vida como un incendio a 37 graosXosé Velo Mosquera foi un notábel político, escritor galeguista e activista antifranquista, nacido o 21 de abril de 1916 e falecido o 30 de xaneiro de 1972. É o cuarto fillo de Lino Velo (76 anos), un abastado comerciante que chegou a ser alcalde de Celanova, e de Manuela Mosquera (32 anos), a filla do secretario do xulgado, que ficou viúva en 1926, cando Pepe Velo tiña dez anos.
Rematada abruptamente a infancia coa morte do pai, aquel mozo vello cursa nos escolapios os seus primeiros estudos e faise amigo de Celso Emilio Ferreiro, co que funda o Cartafol de Poesía, o Semanario Adiante e as Mocedades Galeguistas de Celanova, chegando a ser membro do primeiro Consello Nacional da Federación de Mocedades Galeguistas e mesmo secretario xeral desta organización en 1935, como destacado representante da corrente arredista.
En outubro de 1935, con 19 anos, Velo casa con Xovita Pérez González, unha compañeira galeguista e filla dun taberneiro da vila, sendo testemuña do enlace Celso Emilio entre outras outras amizades. Os namorados pasan a noite de vodas en Xunqueira de Ambía, á beira do río Arnoia, preto de Celanova. O nome desta vila será, anos despois, o alcume de Velo, cando se descubra que Carlos Junqueira de Ambía era o sobrenome do misterioso líder do Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación (DRIL), o promotor e principal ideólogo e promotor da operación para a toma do barco portugués Santa María, en 1961, para denunciar internacionalmente a existenciua das anacrónicas ditaduras ibéricas.
A guerra e a posguerra: 1936-1948 Velo cursa Filosofía e Letras en Santiago, sen chegar a obter o título. O 28 de xuño de 1936 nace o seu primeiro fillo, Lino. Tras o alzamento militar, o 21 de xullo é detido en Celanova, negándose a entregar as fichas dos militantes das Mocidades Galeguistas da vila, e incorpórase ao exército sublevado, tentando pasarse ao bando republicano en dúas ocasións, sen éxito.
Volve á casa en 1938 mais a súa nai convénceo para ir a Guinea, ficando en África case até a fin da guerra, cando enferma e regresa a Celanova coa idea de abrir unha academia. O feito de que unha familia ben relacionada co franquismo quixera montar outro centro de ensino privado, impediu que Velo puidese gañarse a vida na vila. En 1939 nace a súa segunda filla, Manuela, e tres anos despois morre a súa nai.
Velo trasládase coa familia a Vigo, a cidade na que nace o seu fillo máis novo, Víctor, en 1944. Abre unha academia co seu curmán Castor Velo (irmán do cineasta Carlos Velo) pero dous anos depois é detido nunha gran redada contra a guerrilla antifranquista, xunto co seu amigo Mariano Otero Castelao (curmán de Castelao), con quen pasa uns meses no cárcere, en Vigo e Coruña, onde foron brutalmente torturados.
Durante unha breve saída en liberdade condicional, os dous compañeiros foxen e despois de estaren agochados durante uns meses en Celanova e na aldea próxima de Moreira, na casa duns amigos, en 1948 por fin conseguen pasar clandestinamente a Portugal, por Mugueimes e Tourem, camiño do primeiro exilio en Venezuela, grazas ás redes de solidariedade antifranquista que operaban na raia seca.
En Portugal son acollidos por Luís López, un amigo da familia que daquela tiña o English Bar, un coñecido restaurante de Estoril. Velo e Castelao foron detidos pola policía política de Salazar e estiveron no cárcere de Caxias até que, grazas á mediación do Unitarian Service e o apoio de Rómulo Gallegos, a quen Velo coñecera durante as estadías de verán do venezolano en Beluso (Bueu), conseguen finalmente un pasaporte de emerxencia para viaxar, primeiro a Nova York, onde fixeron escala, e logo xa a Venezuela.
O exilio en Venezuela: 1948-1961 O 9 de outubro de 1948 aterra Velo no aeroporto de Caracas e anota no seu diario: nada traio comigo máis que unha maleta, cinco dólares e moitas esperanzas arruinadas, pero sobre todo a vocación milenaria de paz e liberdade que nos prohibe facernos vellos. Rómulo Gallegos ofrecéralle a Velo a cátedra de Filosofía e Letras da Universidade Central, pero antes de que tome posesión, o golpe militar de Pérez Jiménez derroca o goberno. Comeza a traballar como director dun prestixioso colexio privado, chamado Orto.
A finais de 1949, tras unha breve estadía en Estoril Xovita Pérez viaxa a Caracas cos seus tres fillos coa intención de reunirse co seu home, que naquela altura xa tiña comezado unha intensa vida política e social en Caracas, colaborando na loita contra a ditadura venezolana e, xa tras a caída de Pérez Jiménez, asumindo directamente responsabilidades para promover a unión dos colectivos de emigrantes galegos en Venezuela e, con tal fin, fundará en 1952 a Comisión Pro Unidade Galega.
En 1951 preside a Comisión Pro Centenario de Manuel Curros Enríquez. En 1954, como presidente do Lar Gallego en 1954, dirixe a emisión radifónica La Voz de Galicia. Como delegado desta institución, participa no I Congreso da Emigración que se celebra en Bos Aires en 1956, onde se converte na estrela revelación pola súa extraordinaria oratoria. No Lar Gallego creará, en 1959, a Academia Castelao.
En Caracas segue colaborando con Radio Claridad para animar a loita antifranquista dende o exilio e promover a creación de Galeuzka, no ano 1959, coa idea de organizar accións contra as ditaduras ibéricas, chegando a ser nomeado director dos comités de acción desta nova organización política, verdadeiro xerme do DRIL.
Despois de entrar en contacto con Humberto Delgado e co antisalazarismo exiliado en Venezuela, entre 1959 e 1960, no seu apartamento de Caracas, fúndase o DRIL, formado por exiliados españois e portugueses. Liderado por Velo e contando con dous militares, o portugués Henrique Galvão e o galego José Fernández, comezan a organizar unha acción política, que xa Velo tiña ideado dende había meses e mesmo bautizado como Operación Compostela, aínda que finalmente se chamaría Operación Dulcinea.
Na madrugada do 22 xaneiro de 1961, os comandos do DRIL toman o Santa María, o barco portugués que facía a ruta entre La Guaira e Vigo, rebautizado polos revolucionarios como Santa Liberdade. Esta acción de axitación e propaganda fora deseñada orixinalmente para provocar movementos de liberación nas colonias de África e mesmo soñando coa caída das dúas ditaduras ibéricas.
Unha vez tomada a nave, conscientes dos poucos medios dispoñibles no barco para desembarcar en Guinea, e ao producirse accidentalmente un morto e un ferido durante o asalto, Velo fai mudar o plan inicial da operación para que fose considerada en todo momento como unha acción política, dende a perspectiva do dereito internacional, como se recolle en todo momento nos informes do Departamento de Estado de Estados Unidos, e non un acto de piratería, como teimaban en definilo as ditaduras española e portuguesa.
Despois de desembarcar ao ferido na illa de Santa Lucía, os seguintes doce días o Santa Liberdade acapara os titulares da prensa internacional, chegando mesmo a ser obxecto da primeira rolda de prensa de John F. Kennedy como presidente dos EUA. Ante unha enorme expectación e unha crecente corrente de simpatía por parte da opinión pública mundial, o 31 de xaneiro de 1961, Janio Quadros toma posesión como presidente de Brasil e envía unha mensaxe tranquilizadora ao barco ofrecéndolles asilo político aos membros do DRIL.
O exilio en Brasil: 1961-1972 O 2 de febreiro de 1961, día de Yemayá, a deusa do mar da tradición ioruba, o Santa Liberdade entra triunfante no porto brasileiro de Recife, despois de ter denunciado diante da comunidade e da opinión pública internacional a existencia das dúas ditaduras ibéricas e a connivencia das democracias occidentais con Franco e Salazar. O novo goberno brasileiro acolle aos comandos do DRIL como refuxiados políticos cunha extraordinaria recepción oficial. Pois durante aqueles doce días, os activistas galegos e portugueses conquistaran a simpatía de millóns de persoas en todo o mundo cunha acción política espectacular e efectiva, deseñada coidadosamente por Velo para ser considerada en todo momento unha acción política, como así ditaminou finalmente nos seus informes o Departamento de Defensa dos Estados Unidos.
Velo e o seu fillo máis novo, Víctor, que tamén participara na acción, con só 18 anos, pasaron uns días en Recife, nun cuartel que lles foi cedido polo goberno rexional de Pernambuco e, despois dun tempo en Campinas, establecéronse en São Paulo, onde foron axudados por Miguel Urbano Rodrigues, o xornalista portugués que foi o grande amigo do “Junqueira”, como aínda hoxe é coñecido e lembrado Velo no Brasil, acolléndoo na súa propia casa e axudándoo e a refacer a vida nesta nova etapa, volvendo a comezar de cero.
En 1962, Xovita Pérez reúnese co seu home, que xa levaba un tempo dando aulas nunha academia, mentres Víctor retomara os estudos de Física na universidade paulista. Os outros dous fillos, Lino e Manuela, fican en Venezuela, viaxando de cando en vez a Brasil. Animado pola súa dona, Velo funda a libraría Nós, no barrio de Paraíso, e a editora Galicia Ceibe, coa que publica unha tradución de Rosalía de Castro ao portugués e coa que tiña pensado tamén editar a súa propia obra, case toda inédita, cando unha doenza mal diagnosticada derivou nun cancro de pulmón letal.
Velo aínda tivo forzas para loitar contra a ditadura no Brasil, crear un xornal de barrio, Paraíso Sete Días, e mesmo comezar o guión dun proxecto audiovisual didáctico para a Fundación Ford, que ía ser unha serie documental sobre a historia da humanidade para o público infantil e xuvenil, titulada A rebelión dos sinais. Pepe Velo morre en São Paulo, rodeado da súa familia, o 30 de xaneiro de 1972, con 55 anos de idade, despois do incendio a 37 graos que foi a súa vida, segundo a súa propia definición poética.
O seu xacigo está baixo unha árbore do cemiterio de Gethsemaní, nunha ladeira ao solpor, no mesmo lugar onde Miguel Urbano oficiou unha multitudinaria cerimonia civil de despedida ao seu grande amigo, o humanista, o mestre, o poeta, o Don Quixote galaico contemporáneo, aquel libertador ibérico que sempre loitou polas causas xustas e que morreu sen poder regresar nunca á súa amada Celanova.