José Fernández Vide

O gran compositor da cidade de Ourense Comezos musicais (1901-1924)
José Fernández Vide foi un compositor, director de coro e instrumentista galego, nado o 28 de outubro de 1893 en Ourense, no seo dunha familia humilde. Desde moi novo demostrou un profundo interese pola música, o que lle permitiu ingresar como neno do coro na Santa Igrexa Catedral de Ourense con tan só oito anos, onde comezou a súa formación musical, baixo a tutela do mestre de capela don Julián Ortiz Peña. Durante estes primeiros anos, Vide adquiriu os primeiros coñecementos musicais, ao tempo que se iniciou a estudar o violín da man de Juan Fernández Pérez “Xesta”, sentando así unhas bases sólidas para a súa futura carreira.
Foi igualmente crucial para o seu desenvolvemento musical a súa participación no Orfeón Unión Ourensá, unha destacada agrupación coral da cidade que Vide dirixiu por primeira vez, circunstancialmente, en 1912. Alí tivo a oportunidade de traballar xunto a outros músicos locais e de comezar a desenvolver a súas habilidades como compositor e director.
Ademais do seu labor no Orfeón, Vide involucrouse en diversas actividades musicais locais, colaborando con músicos e orquestras da comunidade. Estas experiencias permitíronlle adquirir unha visión ampla do panorama musical da súa época e brindáronlle oportunidades para compor e interpretar as súas propias obras. Algunhas destas composicións temperás reflicten o seu interese pola música tradicional galega, así como polas formas clásicas europeas. Neste sentido destaca a suite para orquestra Un día na aldea (1918), así como a serie de valses Ilusiones (1916).
Os anos en Cuba (1924-1932)
En 1924, Vide foi seleccionado como director do Orfeón do Centro Galego da Habana, tras o impasse que tivo lugar tras a morte do célebre José Castro, “Chané”, en 1917. Este nomeamento pode considerarse un gran logro na súa carreira —probablemente avalado pola proximidade de Vide aos círculos galeguistas ourensáns—, pois o Centro Galego da Habana era unha das sociedades galegas máis importantes das situadas fóra de España. A súa chegada a Cuba marcou o inicio dunha etapa frutífera e exitosa na súa vida profesional.
Na Habana, o Mestre Vide destacou pola súa habilidade para dirixir e organizar concertos que recibiron excelentes críticas. A súa capacidade para integrar elementos da música cubana nas súas composicións e arranxos foi amplamente apreciada. Durante a súa estancia en Cuba, compuxo unha serie de obras galegas, que incluían pasodobres, muiñeiras, zarzuelas e criollas, nas que fusionou as súas raíces galegas coa rica tradición musical cubana, aínda que a súa presenza na illa se estendeu a diferentes auditorios, non véndose limitada a actos relacionados co Centro Galego.
Algunhas das súas composicións máis notables deste período inclúen Morriña (1925) e Saudade(1930), que se converteron en pezas emblemáticas do repertorio do Orfeón do Centro Galego. A este período pertencen, igualmente, as dúas zarzuelas galegas elaboradas polo autor, Miñatos de vran, escrita sobre libreto de Enrique Zas (reelaborado por Ramón Otero Pedrayo para a súa posta en escena en Ourense en 1959) e Proba d’amor, sobre libreto de Francisco A. de Nóvoa, ambas estreadas no Teatro Nacional da Habana en 1928. O seu traballo en Cuba non só consolidou a súa reputación coma un músico versátil e talentoso, mais tamén deixou un impacto duradeiro na comunidade musical cubana.
Durante a súa estancia en Cuba, enfrontouse, por outra banda, a desafíos persoais, que incluían a distancia coa súa familia e a súa terra natal. Así e todo, a súa paixón pola música e a dedicación ao traballo permitíronlle superar estes obstáculos e deixar unha marca indeleble na escena musical cubana.
Regreso a Ourense (1932-1950)
En 1932, José Fernández Vide regresou a Ourense, onde afrontou unha etapa de grande actividade, compositiva e docente, contribuíndo significativamente á vida musical da súa cidade natal pese ás dificultades evidentes do período. Nestes anos compuxo varias obras que foron ben recibidas, entre elas a balada galega para voz e piano Desengano(1934) e Auria bella(1935), para piano, que lle valeron numerosos recoñecementos.
A Guerra Civil Española tamén afectou a esta etapa da súa vida. Vide mantívose afastado da política e centrouse no seu traballo musical, aínda que as circunstancias limitaban as oportunidades de actuación e composición. Tras a guerra, continuou impartindo clases particulares de música e traballando como pianista, xunto a unha orquestrina fundada por el, en cafés-concerto e en todo tipo de eventos, demostrando unha capacidade para adaptarse ás adversidades.
En 1939 foi chamado de novo para dirixir o Orfeón Unión Ourensá, onde, aínda que brevemente, puido aplicar a vasta experiencia adquirida en Cuba. A súa dedicación á ensinanza e á práctica artística musical permitiulle formar e guiar a unha nova xeración de músicos en Ourense.
Malia as dificultades da posguerra, Vide mantivo o seu compromiso coa música e coa súa comunidade. A súa capacidade para resistir aos tempos difíciles e continuar o seu traballo creativo é a testemuña da súa resiliencia e dedicación.
Anos de éxito (1951-1956)
A década de 1950 marcou unha etapa de renacemento e éxito para o músico. En 1951, asumiu a dirección artística do Orfeón Unión Ourensá, onde implementou unha serie de cambios significativos, que revitalizaron a agrupación. Baixo o seu liderado, o coro de homes transformouse nun coro mixto, o que permitiu ampliar e diversificar o seu repertorio.
En 1952, Vide foi galardoado coa Medalla de Bronce do Mérito Social Penitenciario en gratitude pola súa colaboración coa obra penitenciaria nacional. Este recoñecemento reflectiu non só o seu talento musical, senón tamén o seu compromiso social e comunitario.
Durante estes anos, continuou a escribir e dirixir con grande éxito. Algunhas das súas obras máis destacadas deste período están inspiradas en temática sacra e están relacionadas de forma evidente cos numerosos espazos eclesiásticos nos que Vide actuou nestes anos; por exemplo os Gozos a San Francisco de Asís (1951) ou a panxoliña galega Camiñando pra Belén (1956). Ademais, o seu labor como docente continuou a ser unha parte integral da súa carreira —foi nomeado profesor interino de Música do Instituto Feminino en 1954—, influenciando a numerosos xoves músicos e contribuíndo ao desenvolvemento da escena musical local.
O éxito desta etapa fíxose tamén patente na crecente popularidade das súas composicións, que eran interpretadas non só en Ourense, senón noutras partes de Galicia e España. Vide tamén aproveitou esta etapa para participar en festivais e competicións musicais, onde as súas obras foron premiadas en varias ocasións. Estes recoñecementos validaron o seu talento e esforzo, así como aumentaron o seu prestixio.
Últimos anos (1956-1981)
Nos últimos anos da súa vida, José Fernández Vide seguiu activo, aínda que cunha menor intensidade debido a problemas de saúde, que non lle impediron non obstante acrecentar o seu legado. En 1956 cesou definitivamente como director do Orfeón Unión Ourensá.
Durante este período tamén se dedicou á revisión dalgunhas das súas obras (entre as que destaca a xa mencionada zarzuela Miñatos de vran), asegurándose deste xeito que o seu legado perdurase. A súa influencia na música galega fíxose cada vez máis evidente e o seu estilo único e a súa dedicación ás raíces culturais galegas foron amplamente celebrados.
Vide faleceu en 1981, deixando atrás un legado perdurable na música galega. A súa vida e obra demostran unha profunda conexión coas súas raíces culturais e unha capacidade notable para adaptarse e prosperar en diferentes contextos. A través das súas composicións e do seu labor educativo, Vide contribuíu de maneira substancial ao enriquecemento do patrimonio musical de Galicia e das comunidades galegas no estranxeiro.
Nos seus últimos anos, o Mestre Vide enfocouse en transmitir o seu coñecemento e experiencia ás novas xeracións. O seu papel como mentor e educador foi fundamental para moitos xoves músicos que atoparon nel unha fonte de inspiración e aprendizaxe. Malia os problemas de saúde, a súa paixón pola música nunca diminuíu, e continuou compoñendo e ensinando ata os seus últimos días.
O recoñecemento póstumo da súa obra ten sido significativo. Diversas institucións musicais e culturais renderon homenaxe ao seu legado, organizando concertos e eventos na súa memoria. Ademais, varias das súas composicións foron redescubertas e publicadas en forma de edición crítica, favorecendo así que a influencia deste autor perdure no tempo.
A vida de José Fernández Vide é unha testemuña do poder da música para transcender fronteiras e unificar ás persoas. A súa dedicación, talento e resiliencia convertérono nunha figura destacada da música galega e un exemplo para futuras xeracións de músicos. O seu legado segue vivo nas obras que deixou e na influencia que tivo na comunidade musical, tanto en Galicia como en Cuba.
Bibliografía

Fernández Vide, José (2003-2004): Obra completa (en 4 volumes). Edición de Javier Jurado. Ourense: Deputación Provincial. Fernández Vide, José (2011): Violetas: valses, para dúas guitarras. Edición de Javier Jurado. Baiona: Dos Acordes. Fernández Vide, José (2024): Un día na aldea, para piano. Edición de Javier Jurado. Baiona: Dos Acordes. Jurado Luque, Javier (2005): «O Mestre Vide: un compositor galego», Etno-Folk: Revista Galega de Etnomusicoloxía, 1, 93-118. Jurado Luque, Javier (2010): «A lenda de Montelongo: A zarzuela galega como manifestación cultural multidisciplinar na conformación do nacionalismo galego». Tese de doutoramento. Universidade da Coruña. Jurado Luque, Javier (2011): «A zarzuela galega e as Irmandades da Fala», Grial: revista galega de cultura, 192, 145-155. Jurado Luque, Javier (2012): «Miñatos de vran. Zarzuela galega de Fernández Vide sobre libreto de Otero Pedrayo», Grial: revista galega de cultura, 195, 143-150. Jurado Luque, Javier (2022): «Identidad y contexto en la zarzuela galega. El caso de “Miñatos de Vran” de José Fernández Vide». En Marín López, Javier; Mazuela Anguita, Ascensión y Pastor Comín, Juan José: Musicología en transición. Madrid: Sociedad Española de Musicología; 353-374. Jurado Luque, Javier (2022): José Fernández Vide (1893-1981): Estudio, catalogación y edición de su obra. Tese de doutoramento. Universidad de La Rioja. Jurado Luque, Javier (2022): «El papel de la prensa cubana, y de la española en Cuba, en la promoción de las agrupaciones del Centro Gallego (1928-1932)». En Vargas Liñán, María Belén; Rodríguez López, Mauricio e Fernández Amador Liñán, Mónica: Hacia una historia de la crítica musical en España: Congreso internacional X Muspres. Almería: Universidad; 34-35. Jurado Luque, Javier (2022): «La estudiantina del Centro Gallego de La Habana bajo la dirección de José Fernández Vide (1924-1932)». En V Congreso arlac/ims. X Aniversario de la Fundación de arlac/ims. Universidad Internacional de Andalucía. Jurado Luque, Javier (2024): «Música e identidad a través de la suite gallega Un día n’aldea (1918), de José Fernández Vide (1893-1981)». En García Peinado, Diego y Ogas Jofré, Julio: Análisis musical y musicología: Juego de espejos. Oviedo: Servicio de Publicaciones de la Universidad; 35-54. Jurado Luque, Javier (pendente de publicación): «El tópico de “lo español” en la obra de José Fernández Vide (Ourense, 1893-1981)». En Congreso Internacional «Tópicos en la música hispana: siglos XVIII-XXI». Valladolid: Universidad. Jurado Luque, Javier (pendente de publicación): «Edición del repertorio histórico para banda: el caso de A Montañesa (1924), de José Fernández Vide (1893-1981)». En Congreso Internacional de la Comisión de Bandas de la SEdeM. Villanueva Abelairas, Carlos (2004): «José Fernández Vide (1893-1981): tópicos identitarios en la figura y la obra de un músico de la emigración», Trans: Revista Transcultural de Música, 8. Villanueva Abelairas, Carlos (2021): «Música gallega en los salones de Orense y de La Habana: José Fernández Vide (1893-1981)». En Pérez Zalduondo, Gemma; Martínez del Fresno, Beatriz: Música y danza entre España y América (1930-1960). Diplomacia, intercambios y transferencias. Madrid: Fondo de Cultura Económica; 319-348.