Genoveva Vázquez Calviño

A parteira da LimiaUn dos oficios máis antigos da humanidade, o de parteira, comadroa ou, en grego, obstetrix, vén sendo desenvolvido por mulleres que se especializan en proporcionar apoio, coidados e consellos durante o embarazo, parto e puerperio onde non chega a asistencia médica. Genoveva Vázquez Calviño, coñecida e respectada polo seu labor como parteira en zonas rurais da provincia de Ourense, é un exemplo da importancia do traballo de mulleres que, coma ela, estiveron fóra dos circuítos oficiais da medicina.
O coñecemento empírico
Genoveva Vázquez foi autodidacta e viu reforzado o seu coñecemento por unha longa e sólida experiencia. A súa asistencia foi demandada por persoas de diferentes clases sociais no decurso de cinco décadas. A primeira atención nun parto foi para si mesma cando naceu a súa filla Vera no mesmo día do pasamento da súa nai, Adelaida. Malia a humilde orixe, na casa tiña libros de medicina que consultaba para a súa formación, e cadernos onde adoitaba anotar aspectos que lle parecían relevantes das súas experiencias como parteira. Compartiu esta función asistencial co coidado dunha extensa familia na que conviviu coa súa avoa materna e mais co seu home, Julio Vázquez Álvarez, e coa descendencia formada por sete fillas e dous fillos: Julio, Asunción, Vera, Milagros, María del Carmen, Manuela, Ramón, Eugenia e Adelaida. Co paso do tempo tamén con algunhas netas e netos.
Manuela Vázquez, filla, conta que non había hora, nin lugar de Xinzo de Limia que Genoveva non visitase axiña para axudar nun parto. Non había clase social, raza, nin ricos ou pobres, pois todos acudían a ela. Traer novas persoas ao mundo semellaba ser a súa secreta paixón. O neto, Julio Gestoso, lembra que as chamadas eran frecuentes, case sempre de noite, e moitas veces para ir ata lugares afastados. Ao regreso referíase ao acontecido con discreción, resumindo nun sucinto non se puxo moi ben, cando fora mal. Se a criatura chegara axiña contaba como a lavara, secara e lle atara o cordón umbilical. Desempeñaba este labor co instrumental que levaba nun maletín con tesoiras, pinzas, luvas e tubos con fío para atar os embigos. As persoas que a coñeceron destacan a súa discreción, pois nunca comentaba as circunstancias nas que daba unha asistencia pola que non aceptaba pagamento.
Grazas a ela salváronse moitas vidas. Cando atendía un parto por primeira vez, visitaba posteriormente á nai que acababa de parir para ensinarlle os coidados necesarios para as crianzas. Non tiña horario e atendía en calquera momento que fose chamada, de día ou de noite. Crente cristiá, encomendábase para pedir axuda cando saía da casa e, cando o nacemento resultaba ben para a nai e para a criatura, rezaba tamén para agradecer.
Genoveva Vázquez morreu aos setenta e catro anos e recibiu sepultura en 1971 no cemiterio novo de Xinzo de Limia.
Recoñecemento a un saber universal
No Museo do Médico Rural, en Maceda, dedicóuselle no ano 2022 un espazo ás parteiras como posuidoras dun saber empírico transmitido entre mulleres. Tratábase de facelas visibles e valoralas como referente colectivo dunha actividade vencellada aos coidados desde os albores da humanidade e incorporada progresivamente a unha especialidade médica. A presenza de Genoveva Vázquez Calviño nesta institución foi unha reclamación da poboación da Limia que, desde a Escola Rural de Saúde, pedía o seu recoñecemento como unha figura a incorporar á historia da medicina daquela contorna. A referencia que consta no Museo é un cartaz cunha foto de Genoveva, acompañada do texto «As parteiras», dos doutores Roberto Fernández Álvarez e José Manuel Lage Parente que pasamos a transcribir:
A parteira é unha figura común a moitas culturas, onde reciben distintas denominacións con afinidade etimolóxica. Maia era a denominación grega, que dá lugar a máter e matrona. A midwife anglosaxoa: mid-wife: coa-muller ou coa-nai, a carón da nai) correspóndese coa comadre (coa-nai) que devén en comadroa. Oficio que desempeñaban, en primeiro lugar, as mulleres máis próximas á familia: as avoas ou as madriñas (outra acepción de comadre). En galego tamén existe a denominación de partureira e úsanse os verbos partear e parturar.
Na nosa cultura o parto, como todo proceso corpóreo extraordinario (incluídas as enfermidades) segue un protocolo ou xerarquía de axudas. En primeira instancia está a parturición en solitario, sen axuda de ninguén, que non era unha excepción no medio rural. Na segunda liña de axuda estaría o que podemos denominar a parteira doméstica: a muller máis experimentada da familia ou ben unha veciña xeitosa. Na terceira liña de actuación está a parteira experta.
Esta muller acumula experiencia e certos coñecementos obstétricos. Atende moitos partos na contorna e en ocasións incluso chega a ser adestrada por médicos da bisbarra.
A parteira experta, pero non profesional (non cobra nin vive de partear), achégase no momento do traballo de parto e realiza unha serie de actividades máis ou menos estandarizadas. Se o proceso de demora invita á embarazada a camiñar ou subir escaleiras. Alenta e dá instrucións para os puxos. Ás veces masaxea o abdome da parturiente con mesturas de ruda e aceite ou empurrando ao feto cara ao canal do parto con forza: algo similar á chamada manobra de Kristeller, realizada nos paridoiros dos hospitais durante moitas décadas. Extrae ao bebé no momento do expulsivo e corta o cordón umbilical. Normalmente faino cunhas tesoiras de cociña desinfectadas en augardente ou alcol. Logo fai o lazo do cordón con fío de costura ou, en certos casos, chega a utilizar suturas específicas como a seda ou o catgut. Limpa ao neno con auga tibia e toallas limpas e ocúpase de facilitar a extracción da placenta, fretando o ventre en sentido descendente, de forma análoga á manobra de Credé utilizada na obstetricia científica. O traballo esencial da parteira remata cando a muller é librada, curioso término que a declara libre do feto e das secundinas, mais tamén librada de morrer no parto.
Poucas veces a parteira utiliza remedios máis expeditivos. Había algunhas que botaban man de bebedizos de ruda ou mesmo de cornello ou corvo (Claviceps purpurea). Ambas sustancias actuarían estimulando a motilidade uterina. Tamén, en caso de hemorraxias de sobreparto, procedían apertando sabas arredor do baixo ventre ou mediante outros métodos máis afastados do saber empírico.
En todo caso, unha das facultades máis destacables da parteira é a prudencia. Ela sabe cando se traspasan os límites dun parto normal e chega o momento de alertar ao médico. O doutor chegará co seu maletín obstétrico condenado a atender unicamente partos difíciles, pois os doados nunca chegan ás súas mans.
As comadroas con formación académica tardarán en chegar ao medio rural. A súa presenza non se xeneraliza ata o derradeiro terzo do século XX. Para entón, a maioría nenos nacen no hospital.

A secundarización dos roles femininos tradicionais
No antigo Exipto, rendíaselles culto ás parteiras como deusas da fertilidade e atribuíanselles os dons da curación e a sabedoría. Na Grecia clásica, críase que eran enviadas da deusa da caza e da fecundidade, Artemisa. Na Idade Media viuse reducido o seu papel pola visión negativa da Igrexa que consideraba o parto como un castigo divino e unha proba da fe. A análise de máis de dous mil anos de documentación e relatos sobre as parteiras é parte substantiva do coñecemento da evolución da especie humana. Presentes en calquera sociedade, en calquera momento de desenvolvemento, lémbrannos a nosa condición reprodutiva como mamíferos e sitúanos no cerne dos primeiros coidados.
A historia de Genoveva confirma a secundarización ou agachamento dos papeis desenvolvidos polas mulleres no decurso da historia, mais tamén da frecuencia da sororidade e da importancia de actividades básicas para a vida que non reportaban beneficios económicos para quen as desenvolvían, cun elevado nivel de xenerosidade e entrega para o ben común. Sitúanos, tamén, na evidencia de que cando os varóns se fan cargo deste traballo, deixa de estar agachado e de ter unha menor importancia para a consideración de quen o realiza, ata converterse nunha especialidade clave no ámbito prestixioso da medicina. Aínda na actualidade, entre os oito mil millóns de persoas que habitan a Terra, aproximadamente tres cuartas partes viven con niveis moi básicos, ou onde son inexistentes os servizos médicos e de saúde, cun sistema que segue a basearse na sabedoría que dá a experiencia e as propias capacidades das parteiras.
A vida de Genoveva ten moitas semellanzas coa de Petra Fernández Fernández, narrada por Elena Andina Díaz e José Siles González en «La historia de una partera en la España rural de mediados del siglo XX», que compaxinou o traballo no campo, na costura e no fogar co de parteira en Alvares de la Ribera, no Bierzo, entre 1960 e 1980, ata que as embarazadas puideron acudir á Residencia pública de Ponferrada.
Movemento a prol de Genoveva Vázquez Calviño
Genoveva Vázquez é un exemplo relevante é digno de estudo e recoñecemento, como caso específico, mais tamén coincidente con milleiros doutras mulleres perdidas para a historia. Como xa se indicou, no rescate da súa figura hai un punto de inflexión en 2022, cando o 13 de marzo se expón na Casa da Cultura de Xinzo de Limia a mostra Mulleres, símbolo do rural, organizada pola Escola Rural de Saúde da Limia, que salienta a figura da partureira do pobo canda outras once mulleres daquela bisbarra no programa Visibilizando a saúde das mulleres. En setembro do mesmo ano, no decurso da xornada Invisibilizadas para a medicina, organizada pola Valedora do Pobo, o Centro de Documentación en Igualdade e Feminismos do Consello da Cultura e a Escola Rural de Saúde da Limia, acórdase traballar conxuntamente para facer visible a historia da parteira da Limia.
O 24 de marzo 2023, o Concello de Xinzo de Limia faille unha homenaxe pública a Genoveva Vázquez e coloca unha placa na casa na que viviu, na rúa Serra de Manzaneda. O 15 de outubro de 2023, Día das Mulleres Rurais, a mostra Mulleres, símbolo do rural foi exhibida na institución da Valedora do Pobo, en Santiago de Compostela. Durante varias semanas celebráronse actividades no local expositivo. Na clausura participaron a valedora, Dolores Fernández Galiño, a Secretaria Xeral de Igualdade, Sandra Vázquez Domínguez, representantes da Escola Rural de Saúde da Limia e a cineasta Jaione Camborda, directora do filme O corno baseado na vida dunha parteira da Galicia rural en 1971.
Agradecementos

Familia de Genoveva Vázquez, Museo do Médico Rural de Maceda, Institución da Valedora do Pobo, Consello da Cultura Galega, Consellería de Emprego e Igualdade, Concello de Xinzo de Limia, Asociación de Periodistas de Galicia, Jaione Camborda, Rosa Trujillo, M. Dolores Rico.


Bibliografía

Siles González, José e Elena Andina Díaz: «La historia de una partera en la España rural de mediados del siglo XX», Index de enfermería: información bibliográfica, investigación y humanidades, 24:1-2 (xaneiro-xuño de 2015), 81-85. Andina Díaz, Elena e José Siles González: «The domestic participation in birth assistance in the mid-twentieth century», Revista Latino-Americana de Enfermagem, 24 (xullo de 2016), 1-9.


Páxina web de referencia

Acceso á páxina web da Asociación Escola Rural de Saúde da Limia