Século XX Encoro de Castrelo de Miño

O encoro que afogou terras, non silenciou vocesAs augas do Miño non sempre foron espello calmo no que se reflicten os solpores do Náutico e se esvaecen as notas dos violíns tras fundirse coas ondas das táboas de wíndsurf ou das motos de auga. Houbo un tempo en que o río, serpeante, regaba un fértil val moldeado polas mans persistentes de xeracións que traballaran a terra con precisión artesá e paciencia ancestral, que se herdaba como un xeito de estar no mundo. A paisaxe do Ribeiro era entón unha composición de viñas laboriosamente socalcadas, hortas vizosas, árbores froiteiras e lameiros verdeados que gardaban nomes de familias como se fosen apelidos da terra. Un val que non era só escenario de vida, senón a vida mesma: o traballo secular, os labores repetidos xeración tras xeración, unha xeografía viva feita de muros, adegas, camiños e memoria labrega. O encoro proxectouse nunha época en que o desenvolvemento tecnocrático buscaba dotar a España de grandes infraestruturas hidroeléctricas. Fenosa, que xa explotaba os encoros dos Peares e Santo Estevo, postulara por Castrelo guiada por unha lóxica técnica de aproveitamento de caudais acorde co imaxinario da época. A obra representaba o triunfo da modernidade, a resposta ás necesidades enerxéticas e a garantía de crecemento económico: «utilidade pública», «progreso» ou «interese nacional» foron algúns dos conceptos máis repetidos. Pero para os habitantes do val, esas palabras resoaban baleiras, mesmo agresivas, porque detrás delas non se recoñecía a súa existencia nin a historia de esforzo que cada leira, cada cepa e cada horta concentraban. A terra era un vínculo afectivo, económico e moral: a igrexa, o cemiterio, o campo da feira... O que para os enxeñeiros era un plano, para os labregos era un mapa construído con retallos de memoria sobre un terreo especialmente fértil que lles proporcionaba un nivel de vida moi superior á media do país. En particular para os de Castrelo, onde o río debuxaba un enorme meandro que deixaba pola parte interior da curva unha rica zona de aluvión fertilizada polas riadas invernais, mentres a beira dereita subía en rápido declive permitindo desfrutar á veciñanza dunhas menores regalías. Deste choque de linguaxes e perspectivas naceu o conflito. Os argumentos dos labregos eran fáciles de recoñecer pola súa humanidade: a terra como patrimonio familiar —«as viñas que cavaran os nosos avós»—, a peza viva dunha economía local que non se compadecía coas marxes de beneficio das eléctricas e tamén a dignidade ferida pola imposición dun proxecto que, para os afectados, era unha condena. Pero a creación dun marco de inxustiza non veu tanto dese sentimento de perda ou dunha reivindicación ecoloxista, senón de algo moito máis material e inmediato como a contía das indemnizacións que satisfacer: a calculadora do Estado e das empresas e as contas dos labregos case nunca coinciden, aínda que só sexa porque non resulta sinxelo poñer prezo ao que non só se pode medir en termos de lucro emerxente e cesante, esquecendo custos sociais e simbólicos. En orixe, as protestas labregas foron espontáneas. Non tiñan un perfil político evidente, aínda que máis adiante non faltasen os mobilizados por actores endóxenos e exóxenos vinculados ao PCE ou á UPG. As indemnizacións ofrecidas nos primeiros tempos representábanse como unha burla; o procedemento administrativo como un túnel sen saída; a recolocación como desarraigamento e alienación para quen se veu obrigado a desistir da súa relación coa terra, coa perda así dunha parte da identidade... E, sobre todo, había a sensación fonda de inxustiza: o progreso chegaba, si; pero pasaba por enriba deles como unha escavadora e mesmo introducira unha fractura entre os que venderan as terras a mellor prezo poucos anos atrás e os que agora se enfrontaban ás expropiacións, que foron medrando a medida que a protesta collía forza. Cando o 30 de xuño de 1966 as campás da igrexa de Barral tocaron a rebato, como antano, homes e mulleres baixaron ao encoro para deter as obras alertados pola presenza de topógrafos a soldo da empresa para mediren as terras cando xa ían seis anos de loita. O incendio dos barracóns, un acto aprehendido máis ca programado, tivo un protagonismo esencial das mulleres como antano. As fotografías daqueles intres convertéronse en imaxes emblemáticas: homes coa camisa arremangada, mulleres que alzaban pedras, nenos que semellaban mirar sen comprender pero entendían. Non tanto polo que mostraban, senón polo que representaban: un territorio que se negaba a desaparecer sen loitar por un prezo xusto. Pola contra, o intento de politizar o descontento polas forzas da oposición clandestina quería facer visible que existía oposición social ao réxime máis alá das cidades; crear conciencia mobilizando avogados, intelectuais e xornalistas ao servizo dos intereses labregos. E por iso reinterpretaron o episodio non como unha insurrección labrega contra unha obra hidráulica que lles privaba das terras por un prezo irrisorio, senón como unha protesta contra a ditadura. O encoro convertíase nun símbolo do desenvolvemento autoritario ao servizo de escuros personaxes personificados en Pedro Barrié de la Maza; a materialización do «feudalismo eléctrico» do que falara Otero Pedrayo no banquete de despedida a Celso Emilio Ferreiro. A súa lectura puido resultar eficaz en termos simbólicos para construír o seu propio relato, a súa propia memoria, pero tamén reducionista respecto da experiencia concreta da maior parte dos seus protagonistas. A dos que detrás do atropelo podían ver a man dos sempiternos caciques, pero non a imaxe do ditador, ao que as pintadas en paredes e valados invocaban a carón do manido «paz e xustiza» que precedía ao «fóra Fenosa»; a dos que pensaban na súa casa, na súa horta, no futuro dos seus fillos, na emigración como horizonte forzoso ou en investir as indemnizacións en pisos en Vigo ou en Ourense e non na chegada da democracia. A memoria da protesta era, para eles, máis unha memoria da perda ca unha memoria da resistencia antifranquista. As lembranzas non permanecen intactas, reformúlanse en función dos marcos sociais e das necesidades simbólicas de cada quen: actores, espectadores, empresarios, políticos endóxenos ou esóxenos, xornalistas e mesmo historiadores. Co pasar do tempo, cadaquén comezou a reinterpretar Castrelo segundo lle foi na feira ou segundo quixese que lle fose. Dende o «santo encoro» ao atropelo medioambiental; dende a loita espontánea á rebelión organizada; dende o primeiro ensaio para a mobilización de masas ao inicio de prometedoras carreiras políticas dentro do réxime. As narracións familiares mudaron e adquiriron nos descendentes unha dimensión política que a maioría dos protagonistas non lles atribuíran, e converteron unha protesta, polo tanto, por metro cadrado nun relato moral, nunha demostración de que os labregos non eran submisos senón capaces de erguérense ante o que o réxime representaba. As lembranzas, convertidas en testemuños orais enlatados nas gravadoras, deixaron de ser memoria íntima para se transformaren en memoria pública filtrada polos condicionamentos previos de quen as rexistraba á hora de interpretar as accións colectivas. Un lugar de memoria só existe cando hai quen o nomee. O relato xornalístico, o historiográfico e o memorialista fixeron do val asolagado un referente colectivo; un símbolo das loitas labregas contra o desenvolvemento autoritario, contra a destrución de paisaxes culturais, contra a desposesión das comunidades rurais en nome dunha modernidade que só beneficiaba ao capital. O val asolagado deixara de ser só un drama local; convertérase nunha denuncia global do modelo de progreso que ignorara as persoas e o seu territorio. Pierre Nora escribiu que os lieux de mémoire xorden cando a memoria viva rompe e necesita fixacións materiais para perdurar. Tamén lembrou que estes lugares non son neutrais: están cargados de eleccións, de silencios e de interpretacións. No caso de Castrelo, o proceso foi dialéctico: a memoria viva da loita mantívose nos xornais, nas testemuñas, nos arquivos privados e na reconstrución que as organizacións políticas fixeron da protesta, mais logo veu a súa elevación ao rango de memorial público cando unha ampla variedade de actores decidiron traer ao presente aquela parte do pasado ao construír rituais de lembranza, exposicións fotográficas, publicacións e itinerarios memoriais. A reapropiación do relato por parte de todos estes axentes tivo un efecto duplo: permitiu a revisibilización pública do conflito e, ao mesmo tempo, transformou o seu significado de problema local a símbolo de loita pola terra e pola xustiza no que se mirar hoxe. A memoria convertida en lugar é, así, tamén unha memoria política: disputa o pasado para intervir no presente. O encoro afogou terras, carreiros e historias familiares, mais non puido silenciar as voces. Nin as de quen loitou, nin as de quen perdeu, nin as de quen relembra, nin as de quen agora reivindica. Porque os lugares de memoria nacen exactamente aí: onde o poder quixo borrar e a comunidade decidiu gravar. Castrelo é xa ese punto onde a auga cobre a terra, pero non cobre o significado; onde a historia pretendeu concluír un capítulo e a memoria se encargou de reabrilo. Onde o silencio se transformou nun relato que segue a medrar como as ondas do pai Miño que, empuxadas polo vento do serán, nunca acaban de morrer na beira. Bibliografía CABANA, Ana / Daniel LANERO (2009): «Movilización social en la Galicia rural del Tardofranquismo (1960-1977)», Historia Agraria, 48, 2009, 111-132. CARBALLA, Xan (1988): «Castrelo de Miño, a historia dun val afogado», A Nosa Terra, 5, 55-60. LANERO TÁBOAS, Daniel (2008): Memorias de José Arias. ¿Mis «pecados»?, Santiago de Compostela, Fundación 10 de Marzo. REGUERA, Arturo (2016): Castrelo de Miño. Loita, represión, espolio, desastre ecolóxico, desastre humano, Santiago de Compostela, Fundación 10 de Marzo. SOUTELO VÁZQUEZ, Raúl (1998): «‘Marcharon coa terra e a xente marchou’. Un caso de movilización y resistencia campesina en la Galicia del franquismo: las protestas contra la construcción del embalse de Castrelo de Miño (Ourense, 1964-1965)», en Mario Pedro Díaz Barrado (coord.), Historia del tiempo presente. Teoría y metodología, Cáceres, Universidad de Cáceres, 361-366.