Século XX Pazo de Meirás

O sinuoso curso da memoriaÉ ben curioso observar como a construción da memoria agroma onde un menos pode agardar. Mesmo é suxestivo o feito de que existan varias memorias sobre un mesmo espazo físico para reflectir e debuxar o paso do tempo, a vitalidade do coñecemento do noso pasado dende unha perspectiva dinámica en diálogo permanente. Meirás é memoria do réxime de Franco, presenza constante do seu poder, relacións e influencias, mais tamén de Pardo Bazán, un universo imaxinario que recorda as novelas escocesas de Walter Scott, cheo de debate, ilustración e consideracións relevantes de igualdade debido ao asoballante peso intelectual, social e creativo da súa inspiradora. Estes muros, esas escaleiras, os seus xardíns, as súas vistas… evocan pasados que observaremos e que non teñen por que ser contraditorios, senón que se complementan, xa que forman parte da súa evolución. Meirás no seu conxunto é unha diversa e moi completa lección de historia. Como observades, pretendo esbozar nestas liñas unha explicación dese pasado en clave de presente. Como nos afectou a súa presenza? Como nos afecta? Sei que nestes parágrafos que tedes a continuación hai máis preguntas que respostas. Acaso sexa o camiño para avanzar. Non vou escribir daquelas cuestións xa máis coñecidas de como foi o proceso tanto de obtención do ben por parte de Francisco Franco, como de todo o que significou no proceso de recuperación democrática e da percepción posterior desta sociedade galega e española como un colectivo inmerso neste obxectivo. Só pretendo achegar unha reflexión sobre un lugar de memoria como é Meirás, complicado e conflitivo, tanto polas duplicidades de significados que ten no seu interior, como polos temas nada doados que pode achegarnos dende a perspectiva do noso relato histórico. Daquilo que se debe lembrar e non borrar do noso pasado. Por que Meirás nos fai reflexionar? O sinuoso curso da memoria Cando nos colocamos diante dun monumento destas características, que se ten que ver? De saída, hai que dicir que no proceso tras a morte do ditador sobre o inmoble a súa invisibilización foi notable. Naqueles primeiros anos da transición cara á democracia pensouse mesmo nun proceso rápido de resignificación, xa que se imaxinou esa localización tanto para espazos simbólicos da nacente institución autonómica galega, como para a súa conservación e utilización por institucións como a Deputación Provincial da Coruña, e mesmo propostas xurdidas da mesma corporación local. É ben certo que a proximidade do daquela chamado «Pazo» ás elites locais herculinas fora un proceso beneficioso para elas nas últimas décadas e non pensaban perder esta relación; este cordón umbilical que os xuntaba de xeito recorrente e constante na época estival con Madrid porque os conectaba coa xefatura do Estado, co poder. Mais, logo, o «Pazo» de Meirás non estivo presente durante moitos anos, só dende os anos setenta ata principios do século XXI. Alí quedou moito tempo sen que se tomase unha decisión sobre el, basicamente porque nunca se chegou a un acordo cos daquela herdeiros da propiedade. Todo monumento que permanece dun ou doutro xeito no tempo de maneira estática faise demasiado previsible, pero logo faise case invisible. O dilema da memoria é que conservar recordos dun xeito inmutable leva ao paulatino esquecemento. Esa invisibilidade mantida durante anos levou a un estado de permanente transitoriedade sobre o inmoble ata que co cambio cara ao século XXI comezou a mobilización social, o apoio institucional e académico, as propostas xudiciais… Sen dúbida, Meirás conserva a orixe polo que fora creado: as «Torres de Meirás», a fantasía literaria da condesa Pardo Bazán, erixidas ao lado do referente ata daquela, a chamada «Granxa de Meirás», lugar de encontro de boa parte da intelectualidade e nobreza española arredor dunha literata recoñecida, que nunca deixou indiferente a ninguén. É a irrupción neste espazo do ditador Franco dende 1938 o que converte o que a partir de agora se denominará «Pazo de Meirás» nunha especie de capital estival do Estado. A ditadura rompe con esa memoria culta das «Torres» e privatízase a referencia do inmoble na figura do «Caudillo de todos los Ejércitos» e do seu réxime porque a intención de Franco coa súa aceptación do inmoble é nítida: o ditador ennobrécese, dignifícase, intégrase nese pasado heroico non só como militar, senón tamén dotado dunha aura de cultura, civilización, de elite tradicional… Un espazo que se visualizara cara ao exterior, na súa imaxe, como un xerador dun imaxinario desa orde que reclama a ditadura; porque na chegada de Franco a Meirás, este non tentou rememorar ese pasado de Pardo Bazán máis que dun xeito íntimo, privado, apropiándose desa personalización dos espazos públicos tan característico das ditaduras. A verdade é que na elección deste espazo e non doutro entran en xogo certas relacións familiares, así como estar situado nunha zona achegada ao Golfo Ártabro, á Torre dos Andrade, a amigos particulares… Mais o relato amosado cara a fóra durante case catro décadas dese «Pazo do Caudillo» atopábase por riba de todas esas consideracións primeiras. Imaxe e realidade confúndense no control da información xerada do réxime. Meirás é unha dobre memoria da razón e da violencia, da ciencia e do fanatismo…, da nosa propia historia. Mesmo é recordo do noso achegado presente, do xeito en como —e sobre todo cando— a democracia foi capaz de marcar eses límites coa ditadura; porque Meirás existiu durante moitos anos en democracia sen que as institucións se decatasen de que era necesario recuperala e logo resignificala. O proceso de Meirás di moito do recordo, da memoria e de como se fixo a nosa transición da ditadura á democracia. Ante todos estes cruzamentos de camiños que amosa Meirás, mediaticamente no último lustro, que memoria ou memorias deben lembrarse? Son os elementos valorables de maneira positiva os únicos dos que debe quedar recordo? Hai que facer desaparecer os restantes? Se se acepta isto último, axudamos de xeito pedagóxico a lembrar algo que non debería quedar esquecido? O esquecemento, a ausencia e a non presenza dun debate analítico, rigoroso e honesto sobre o pasado forma parte dos métodos máis clásicos de culturización das autocracias e ditaduras. A sociedade debe ter só relatos edulcorados do pasado? E se non estamos de acordo nisto, cando se consegue unha madurez democrática na maioría da sociedade? Como se mide? A imaxe da ditadura. Os valores do conservadorismo Sen deixar de ter en conta esta duplicidade de memorias, especialmente daquela que dá orixe ás «Torres de Meirás», o certo é que o seu tránsito a «Pazo» non foi só verbal, senón tamén de alto poder simbólico. Converteuse nunha das imaxes da ditadura. E non só da visión de Galicia que ten o réxime, senón tamén daqueles valores que constrúen un novo imaxinario político e social no conservadorismo español tras os poucos anos democráticos da Segunda República. En todas as ditaduras hai unha intención e unha vontade evidente de intervir no espazo público. O control da información é fundamental para elas. A existencia dunha «única» verdade, por tanto dunha única imaxe, é clave para entender como funciona de xeito interno unha ditadura. É ben certo que, hoxe en día, tras medio século da morte do ditador e nove décadas da sublevación militar que remata nunha guerra civil —que non cabe esquecer que foi base lexitimadora dun réxime de case catro décadas—, presentar estas prácticas daquel pasado á xuventude semella case como narrar unha «realidade paralela», «un mundo imaxinario». Os comunicadores que viviron aquela realidade, que a palparon e a sufriron, desaparecen por lei de vida e só nos vai quedando o relato; este sempre é unha reconstrución daquel pasado, feita con máis ou menos rigor e honestidade. Pero non son as vivencias, as percepcións: a auténtica realidade. A comunicación verbal non é o único elemento en que se pode recoller e agrupar historia e recordo, tamén hai outros métodos. A pedra é un elemento fundamental no franquismo, porque nos leva ao clasicismo. Mírase cara á antigüidade, á orde, ao coñecido… Hai unha comprensión doada, asumible, moi repetida… Sólida, palpable, firme… Todos estes son os valores en que se refuxia a ditadura. A transmisión desta información, que pode ser explicada case como unha corrente de fondo moi pouco visible, é fundamental para o franquismo. A capacidade do Estado de exercer unha violencia con notable impunidade e de carácter permanente xunto ao control exhaustivo da información cun nesgo non pasivo senón propositivo son as dúas grandes liñas básicas polas que podemos explicar esa longa duración da ditadura. A súa imaxe pública é fundamental. A imaxe do ditador nos seus momentos —digamos— de debilidade, de felicidade, de humanidade, de intimidade… é clave: Meirás. As imaxes que se difunden na repetición reiterada da viaxe do ditador e a súa familia á residencia, observada sistematicamente pola poboación española durante meses en Galicia son as de orde, disciplina, xerarquía… Un mundo sen ningún tipo de muda, permanente, eterno… Ausente de todo cambio. Respecto, tradición… O líder garante a ausencia de sorpresas e sobresaltos aos seus gobernados. O réxime atópase en alerta porque o político é cambio. A imaxe que dá este monumento é precisamente o contrario: a permanencia. Esa permanencia que se vai transformando en obvia, un espazo que se integra na paisaxe nun rumbo de décadas…, sen que ninguén se pregunte por el. De xeito aparente, todos os fascismos son distintos. Pretenden amosar unha imaxe de particularidade porque o realmente importante non é o relato, senón a práctica: a consecución de obxectivos. Todo o demais está ao servizo desa práctica de equilibrios económicos, financeiros… e, sobre todo, do poder, da permanencia dese poder, que permite manter unha imaxe externa de que se está a cambiar, modular, mesmo ceder… pero sempre coa garantía suficiente de retomalo, porque a realidade é que o que nunca hai que perder é a capacidade dese poder. O Pazo de Meirás, a Casa Cornide e mesmo a elección e posesión de determinados bens materiais para o embelecemento dos espazos persoais do xefe do Estado están dentro destes parámetros. Hai unha busca da eternidade na posesión e propaganda de Meirás, que vén sen dúbida motivada por un forte pensamento católico no que o tempo non é o máis importante. O «accidentalismo» como doutrina política destes anos trinta, en gran parte dos movementos políticos católicos, é determinante: o importante non é o réxime político en si, senón a execución das súas políticas. Durante os anos trinta, boa parte dos movementos conservadores de raíz católica tiñan en Nikolai Berdiaeff unha referencia moi lida na procura dun retorno aos valores dunha utópica e tranquila «Idade Media». Non é moi difícil conectar unha e outra cuestión no caso da propaganda pola ditadura de Meirás. A preocupación polo monumento, polo «Pazo» e o seu entorno, forma parte da imaxe dese contrapeso tan cómodo para algúns sectores contra a velocidade da civilización moderna. O retorno á tradición, ao clásico, ao previsible… De feito, os monumentos máis simbólicos do franquismo pretendían sen dúbida «fixar», «retardar», o tempo para dar unha imaxe negativa daqueles que apostaban polo cambio. As tradicións nunca poden envellecer nesta formulación: só hai que levalas á contemporaneidade, integralas na consideración e aceptación pública diaria e convertelas en referentes do poder da ditadura. Este relato que se amosa a partir do «Pazo» establécese como unha fachada, como unha construción cultural da memoria, moi ben calculada, designando un tipo de pasado e, por tanto, un tipo de presente. Un pasado que non pasou, senón que aínda estaba aí. Onde está Franco en Meirás? Si, semella unha pregunta-provocación clara. De feito, é un dos poucos fascismos que se lembran por unha persoa. Iso agacha toda unha serie de preguntas e insiste noutras que nos condicionan cara a determinados camiños interpretativos, perdéndonos e esquecéndonos de moitos outros. De tanto citalo persoalmente, pode chegar a desfigurarse a auténtica magnitude do que supuxo aquel réxime. Adiviño certa vontade implícita na xeración desta confusión entre o privado e o público, porque non é Franco o que hai que recordar, senón que é o réxime o que hai que explicar. Un réxime que nos presenta unha imaxe de orgullo dun determinado pasado que supón a consideración dun —aquel— presente estático, que non ten evolución e que sanciona unha imaxe reaccionaria e permanente da sociedade. Un recordo, unha memoria que, mesmo por tentar esta ansia de falta de dinamismo, deixa de existir e se converte nun presente constante que observamos e que non leva a cuestionarse. E o coñecemento debe ser colectivo. Dende logo, dende Auschwitz o mundo é outro. A peor das desaparicións non é só a física, senón que esta se incrementa coa anulación do recordo, da memoria do que ocorreu. Debemos esforzarnos en que aparezan imaxes que nos representen a presenza dunha ausencia, aínda que doian…, para movernos ás preguntas, ao contraste, e, por tanto, ao pensamento crítico. Fomentando as accións decididamente de carácter e vontade pública, non de reflexións pechadas, individualistas e individualizadas…, anulando o coñecemento colectivo; accións sobre o uso público da resignificación das ditaduras e dos espazos destas. Pero tamén visualizar todas estas preguntas que se xeran sobre o noso pasado. Sobre a identificación dun pretérito que non é permanente, senón que cambia, se modula, se adapta, retrocede e sempre evoluciona. Como o significado último da historia. Sempre cambiante, sempre dinámica. Meirás é un reflexo da nosa memoria, moi claro e nítido, pero tamén do que fomos e deberiamos ser; en consecuencia, do que pretenderiamos ser en común. Cos seus claros e os seus escuros: dos sendeiros do noso pasado.