Século XX Portomarín

Manancial de memoria

Alonxarme foi o xeito de ficar para sempre (José Ángel Valente)

Sobre a melodía dun cantar de sega, que Xosé Luís Rivas Cruz —Mini— adaptou para o acompañamento musical, e cun texto creado ad hoc polo poeta chairego Manuel María, a «Cantiga das Encrobas» foi publicada en 1977 como a pista número oito do álbum O tequeletequele do grupo Fuxan os Ventos. Nada nesta anotación aparentemente sinxela resulta trivial. Fuxan os Ventos representa para a música folk, na altura, o pulo dun relevo xeracional que toma o pulso e acompaña as loitas populares dos anos setenta desde o ritmo da música tradicional galega de fonda pegada nun contexto de ruralidade. Así, na converxencia de permanencia e cambio, a «Cantiga das Encrobas» pasou a significar sobre todo as loitas gañadoras —que non gañadas—, na matinación dunha comunidade coa que se constrúe a memoria aínda fronte a unha realidade chea de batallas perdidas. Nesa canción, o fito fundacional das afrontas inflixidas ao nós colectivo que fomos, sempre representado no campesiñado, sitúase en Portomarín: «Primeiro Portomarín, / e logo Castrelo de Miño. / Despois tocoulles ás Encrobas / sufrir parello destino!». En pouco máis dunha década, Portomarín xa formaba parte dun imaxinario en man común para o cal transcendera a súa situación xeográfica, o que permitiu, xa que logo, a súa conformación afectiva cos fíos sempre invisibles da identidade. Esta superposición de planos repousa na translación dunha localización física —aquela que propiciou a súa desaparición por asolagamento— cara a un lugar no que a memoria, lonxe de afogar somerxida baixo a auga, puido agromar e atopar acomodo nun canto de resistencia. Uns 2500 homes traballaron día e noite durante cinco anos para que o Xeneralísimo, coa correspondente bendición do bispo de Lugo, inaugurase o 16 de setembro de 1963 o salto de Belesar, cunha presa de cúpula de 332 metros de altura, segundo recolleu o NO-DO. Nese mesmo ano tamén se realiza o audiovisual El hombre y el agua, no cal se alude á inmolación dun pobo en beneficio do progreso industrial mentres se resalta o uso de todos os artificios mecánicos da técnica. Na pegada desenvolventista do franquismo, a terminoloxía de especialización tecnolóxica constitúe un piar básico para xustificar unha actuación que suporá a afectación —sacrificio— dunha zona de case cinco mil hectáreas de terreos fértiles. A mesma capacidade de dominio sobre a natureza, que se estende tamén sobre as técnicas construtivas, proporciona unha imaxe do réxime como garante de futuro. Toda esa grandilocuencia da modernidade conculca, sen reparos, actuacións previas da propia ditadura, pois nos anos 1931 e 1946, respectivamente, a igrexa de San Nicolás fora recoñecida como monumento nacional e toda a aldea de Portomarín fora declarada conxunto histórico-artístico. A narración oral das fontes de propaganda da ditadura faise forte no tocante á valentía dunha aldea da que todo fora trasladado con amoroso esforzo pola entidade concesionaria e para a que non cabe falar de inundación, senón de resurrección. O emprego dunha linguaxe relixiosa afonda no carácter de quen se sacrifica en aras do progreso. Porén, a imaxe non deixa de resultar desafortunada, posto que, en non sendo fillos de Deus senón simples mortais, a resurrección que se predí en tonalidade épica nunca é posible. A fenda é aínda máis evidente se se atende ao relato completo, conformado tamén coas imaxes das casas abandonadas mentres o nivel da auga ascende e cunha poboación que contempla a paisaxe con rostros circunspectos. Nesa proba documental ficará para sempre unha evidencia indiscutible do sentimento de perda. Foi así como, desde o comezo, tivo lugar a creación dun espazo para a memoria; unha memoria vivida, en primeira instancia, por aquelas persoas que sufriron o traslado forzoso e que anhelaron un pasado individual e familiar nun lugar do que foron desaloxados, pero sempre presente no seu horizonte. A actual localización da aldea, nunha zona máis elevada, colocou as xentes locais nunha atalaia desde a que ollar para un pasado feito presente cunha evocación persistente, onde o real e o imaxinario se tornan indisolubles. Sobre esa memoria teceuse outra colectiva, na que as vivencias non se experimentan a escala persoal, senón a través dunha activación emocional da que emanan os trazos compartidos de quen se identifica con aqueles forzados a ocupar un determinado sitio no mapa e na historia. Esta segunda é unha memoria trasladada, indirecta ou asumida; xa non vivida, senón vívida, o que fai que poida ser menos traumática, pero, pola contra, tamén habilita a posibilidade de que pase a ser interminable. A memoria consiste, desde un punto de vista etimolóxico, en reter na mente e facer presentes, mentalmente, cousas pasadas. Xa que logo, a memoria técese cos fíos do pasado que se manifestan no presente. Só nese cavilar perenne é posible atender ás accións máis actuais que tiveron lugar ao redor de Portomarín e dotalas dunha significación integral. Como senón entender a importancia da experiencia de realidade virtual do vello Portomarín no Galiverso? Como senón explicar por que no ano 2021 o busto de Benigno Quiroga López-Vázquez e a placa que o identificaba como benfeitor de Portomarín, por ser un dos enxeñeiros responsables da construción do encoro, fosen trasladados desde os depósitos municipais en que se atopaban ata o palco da música do vello Portomarín? Son nestes trazos e chanzos da memoria onde Portomarín responde no século XXI ao topónimo dunha aldea dupla, situada —desde un punto de vista xeográfico (metro abaixo, metro arriba)— no concello homónimo, ao suroeste da provincia de Lugo—, pero que tamén remite a unha Atlántida galega localizada, desde a afectividade colectiva, como referente da memoria.

Bibliografía

CARMONA BADÍA, Xoán (2023): «El Banco Pastor (1925) y Pedro Barrié de la Maza (1888-1971)», en Gabriel Tortella Casares / Gloria Quiroga Valle (coords.), Bancos y banqueros: dos siglos de crédito privado en España y sus protagonistas, Granada, Editorial Comares, 235-262. CASTRO FERNÁNDEZ, Belén María (2023): Recuperación de memoria en contexto de conflicto a través de la educación patrimonial: el traslado forzoso de Portomarín (Lugo). [Tese de doutoramento]. Universidade de Santiago de Compostela, Repositorio Minerva. CONSELLERÍA DE CULTURA, EDUCACIÓN, FORMACIÓN PROFESIONAL E UNIVERSIDADES (2023): Galiverso. O vello Portomarín. Dispoñible en: https://www.cidadedacultura.gal/. [Data de consulta: 19/11/2025]. FREIRE PAZ, Elena / Marta VEIGA IZAGUIRRE (2026): «De los Domingos Folklóricos de Portomarín al Benidorm Fest», en Elena Freire Paz / Julián López García / Pedro Tomé Martín (eds.), Antropologías en diálogo (no prelo). SOUTO, Xurxo (2016): «Unha canción marabillosa, galega e panteísta», Boletín da Real Academia Galega, 377, 169-177. U. C.; C. A. (2021): «El busto del ingeniero jefe de Fenosa, al fondo del embalse de Portomarín», La Voz de Galicia, 9 de outubro. Dispoñible en: https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/monterroso/2021/10/09/busto-ingenier o-jefe-fenosa-fondo-embalse-portomarinun-vertido-arrastres-purin-rio-silgar-obliga- parar-captacion-municipal-agua-monterroso/0003_202110L9C7993.htm VILAR-RODRÍGUEZ, Margarita / Elvira LINDOSO-TATO (2009): «El negocio de la Guerra Civil en Galicia, 1936-1939», Revista de Historia Industrial, 39, 153-192.