Afonso o Sabio, X de Castela e IX de León-Galicia

Monarca das Letras Galegas medievais. A arte de trobar milagresFillo e sucesor de Fernando III de Castela, Afonso naceu en Toledo en 1221, ascendeu ao trono en 1252 e morreu en Sevilla en 1284. Aínda infante, participou nas campañas contra os musulmáns do sur da Península —conquistas de Murcia (1241-43) e Sevilla (1246-48)— e interveu na política portuguesa, apoiando o rei Sancho II contra o seu irmán sublevado Afonso [III] (1246-48). Este último, xa rei, acabou contraendo matrimonio cunha filla de Afonso o Sabio, Beatriz, do cal nacería o rei Don Denís. Na década do sesenta esmagou varios levantamentos da poboación mudéxar en Andalucía, que remataron coa recuperación ou conquista de Xerez, Niebla, Cádiz e outras poboacións andaluzas. Na década dos setenta tivo que afrontar unha grave sublevación nobiliaria (1272-74) e guerrear contra o reino nazarí de Granada (1272-79). Nos inicios da década dos oitenta, o seu fillo Sancho [IV], encabezou unha rebelión do clero e a nobreza, depúxoo (1282) e obrigouno a retirarse a Sevilla, onde faleceu. Unha das facetas máis relevantes da vida política de Afonso X foi a súa aspiración á coroa do Imperio Románico-Xermánico (1257-75), ao que tiña dereito pola ascendencia materna, pero que non alcanzou pola oposición do Papado.
Afonso asumiu o cetro de Castela e León-Galicia ao pouco de que o seu pai unificase os dous reinos (1232) e a seguir conquistase boa parte de Andalucía. Así, Afonso atopouse cuns dominios poboados por xentes de diferentes relixións e linguas, sendo os musulmáns maioritarios no sur. Neste contexto, concibiu un proxecto político innovador, baseado no reforzamento do poder da monarquía a custa da nobreza e da igrexa. En consonancia con ese proxecto, puxo en marcha un ambicioso programa cultural, que tiña como principal obxectivo o desenvolvemento dunha alta cultura laica, desafiando o tradicional monopolio eclesiástico. Un dos aspectos centrais dese proxecto foi a súa política lingüística de promoción do romance en detrimento do latín.
Afonso reinaba sobre unha poboación multilingüe e multicultural: nos seus dominios falábase castelán, astur-leonés, galego, éuscaro e árabe, e vigoraban tradicións culturais en latín, romance, árabe e hebreo. Nesas condicións, o latín, patrimonio da igrexa católica, xa non valía como idioma común. Afonso deulle un pulo decisivo ao castelán, que converteu en lingua oficial da monarquía, e que promoveu ademais como lingua da prosa histórica e científica. Con esta finalidade organizou grupos de traballo plurilingües e multiétnicos que prepararon traducións ao castelán de diversas textos e editaron un amplo abano de obras: tratados lúdicos, científicos ou para-científicos traducidos do árabe, códigos que recollían a lexislación básica para os seus reinos (Fuero Real, Siete Partidas) e magnas compilacións históricas (Estoria de España e General Estoria), ademais de diversos tratados recreativos ou polémicos con base árabe ou latina. Varias das súas compilacións deron lugar a fecundas tradicións textuais. Así, amplas seccións da Estoria de España e o primeiro libro da Gẽeral Estoria foron trasladados ao galego entre os finais do século XIII e os inicios do XV, mentres que as Partidas foron profusamente traducidas ao galego e a outros romances ata finais da Idade Media.
Por outra banda, acolleu na súa corte trobadores occitanos (como Guiraut Riquier), italianos (Bonifaz Calvo) e cataláns (Arnau Catalan ou Cerverí de Girona). Pero a súa afección pola lírica trobadoresca manifestouse sobre todo na súa vertente galego-portuguesa, de maneira que a súa corte literaria constituíu o centro de produción máis importante da mesma. Afonso congregou ao seu redor unha boa parte das xeracións intermedias de poetas galego-portugueses, propiciando a etapa de plenitude deste fenómeno literario (1250-80). El propio foi un espléndido poeta, activo durante toda a súa vida adulta, ben que, ao parecer, primeiro se centrou na produción profana (1245-66) e despois na relixiosa (1264-84). O seu corpus lírico profano foi transmitido polos Cancioneiros da Biblioteca Nacional e da Biblioteca Vaticana dun xeito irregular, desordenado e seriamente deturpado, o cal suxire unha compilación anómala, se cadra debido a que deu pouca importancia a esta faceta da súa obra. Ademais de dúas cantigas marianas, os cancioneiros transmiten arredor de corenta e catro textos seus, entre os cales tres cantigas de amor, unha breve cantiga de amigo, trinta e cinco textos satíricos e mais catro tenzóns. Sen desmerecer as súas calidades como poeta amoroso, a crítica móstrase unánime na estima do seu cancioneiro satírico, que abrangue cinco sátiras políticas, vinte e oito cantigas de escarnio e maldicir e unha inclasificable e orixinalísima cantiga de desacougo, xustamente célebre (“Non me posso pagar tanto”).
As campañas andaluzas déronlle ocasión para escarnecer os cabaleiros pusilánimes. Máis xocosas e menos tensas son as cantigas dirixidas aos cabaleiros coteifes. O estamento eclesiástico tamén está representado nas súas chacotas, desde o Papa ata o pornógrafo deán de Cádiz. De resto, Afonso toca cada un dos temas característicos do xénero burlesco: o sexo, coas inevitables soldadeiras (como Maria Balteira), os ricos-homes avaros, os xograres etc. Alén disto, mantivo un vivo diálogo cos poetas da súa corte: ademais das tenzóns, son dignas de nota as burlas aos composteláns Pero da Ponte, Bernal de Bonaval e Afonso Eanes do Coton. Canto ao plano formal, son salientables a variedade e a eficacia dos esquemas métricos empregados no seu cancioneiro, a súa habelencia artística posta a proba en varios rexistros, o dominio despregado na retórica do cómico, incluíndo o obsceno e o escatolóxico, e mais a riqueza e sofisticación do seu léxico, engalanado de occitanismos.
As Cantigas de Santa Maria merecen un tratamento específico. Denomínase así un conxunto de 420 composicións, a maioría das cales son narracións de milagres da Virxe relacionados con distintos santuarios europeos (sobre todo franceses, como Rocamador) e peninsulares (especialmente os de fundación do propio rei, como o de Puerto de Santa María en Cádiz). Mais tamén se contan corenta e tres cancións líricas de loor de María, doce conmemoracións de festas marianas e outras cinco de festas de Noso Señor. O cancioneiro vai precedido dunha presentación (intitulatio) e un prólogo e seguido dun epílogo (pitiçon). Catro códices contribúen á transmisión deste conxunto: o Códice de Toledo (To), que inicialmente debía conter 100 composicións, pero ao que se lle engadiu un apéndice coas dez cancións de festas e dezaseis milagres máis; o Códice rico do Escorial (T), hoxe incompleto, que debía conter 200 poemas pero de feito só presenta 195; o seu complemento de Florencia (F), actualmente con graves perdas, que debía conter 136 poemas pero de feito só presenta 104, todos novos respecto a T; e finalmente o Códice dos músicos do Escorial (E), con 417 textos, que inclúe todo To, case todo F e oitenta e nove textos novos. A distribución das composicións suxire que To representa a primeira edición da obra, T + F unha tentativa de segunda edición ampliada e ricamente ilustrada que non chegou a rematarse, e E o intento de edición definitiva. Polo seu valor literario e musical, o coidado da súa feitura e a esplendidez da súa ornamentación e miniaturas (especialmente do Códice Rico), as Cantigas de Santa Maria constitúen un dos testemuños máis representativos da cultura europea medieval. O uso do galego nesta magna obra explicarase polo grande desenvolvemento e o prestixio lírico que atinxira esta lingua, na que, ademais, existía un persoal experto na composición de poesía lírica, entre os cales deberon contarse varios trobadores, como Ayras Nunez.
Polo que atangue ao papel do rei na produción das Cantigas de Santa Maria, pode darse como segura a súa autoría nas composicións que serven de prólogo e epílogo á obra e nas autobiográficas ou referidas á súa familia (28 textos); nas demais, a súa participación efectiva consistiría na programación xeral do proxecto, a orientación no desenvolvemento e a revisión definitiva do traballo. En todo caso, nos textos é declarado o empeño de Afonso por aparecer persoalmente vencellado coa colectánea, que por outra banda se tingue en ocasións dun manifesto ton de auto-promoción del mesmo e a súa liñaxe, especialmente acaído nos difíciles momentos que atravesou contra na década final do seu reinado.
A política centralizadora de Afonso esixía limitar o poder do clero. Nese marco deben interpretarse as súas retesías coa catedral compostelá, igual que o escaso fervor santiaguista do monarca, demostrado tanto nas Cantigas de Santa Maria (CSM) coma na Estoria de España. As primeiras, ademais de faceren propaganda de santuarios marianos en competencia con Santiago, atribúenlle á Virxe milagres que no Libro de Santiago se lle atribuían ao apóstolo, e recollen argumentos contra a peregrinación xacobea. Na Estoria de España rexéitanse as tradicións que vencellaban a Carlos Magno con Compostela, recollidas no mesmo Libro de Santiago e espalladas por toda Europa. A política de Afonso apoiouse na ideoloxía neogótica defendida polos medios clericais toledanos. Isto non lle impediu promover con entusiasmo a lingua galega tanto na lírica profana coma na relixiosa, compoñer en galego cantigas excelsamente inspiradas, nin propiciar a súa emerxencia como lingua oficial en Galicia. Así mesmo, o seu empeño en concentrar a cultura arredor da súa corte puido propiciar o enfraquecemento dos centros de cultivo do trobadorismo na propia Galicia. Todo isto non embaza a extraordinaria significación das súas achegas senlleiras á cultura hispánica e á lingua galega. O seu brillante labor cultural valeulle a alcuña de “Sabio”, coa que pasou á posteridade e que ninguén lle pode, en xustiza, disputar.