María Josefa Wonenburger
Oleiros (A Coruña), 1927 - A Coruña, 2014DATA: 5/6/2018
Os ollos de María Wonenburger deixan ver a luz e a forza que sempre acompañaron esta muller. Unha persoa ben particular, que viviu coa paixón que provoca o mundo das matemáticas en sensibilidades como a dela.
O seu percorrido vital demostra unha gran valía persoal e científica. Singular estudante, lonxe da súa familia e da súa terra. Primeira bolseira Fullbright de Matemáticas en España. Doutora en Yale. O seu esforzo por chegar a ser unha investigadora e docente universitaria, sempre consciente dos obstáculos para o poder conseguir no seu país, foi axiña recompensado: no Canadá foi a única muller docente e nos EE UU gañou nos anos 70 do século XX o posto de Full Professor (equivalente a catedrática).
Ao ser unha muller nacida no ano 1927, pasou extraordinarias dificultades para atinxir as súas metas, que non eran máis que traballar e vivir do que máis lle gustaba: ensinar e investigar as matemáticas. A súa partida cara a Madrid na posguerra, a viaxe en barco aos Estados Unidos, os atrancos que atopou para se establecer alá, o seu periplo por varias universidades americanas ata a súa renuncia final por motivos persoais: todo en conxunto móstranos a coraxe dunha persoa á que lle tocou vivir tempos escuros para a ciencia en España, tempos difíciles para as mulleres que querían escapar do destino imposto. Triunfou pola súa intelixencia e pola súa constancia, mais quedoulle o resaibo amargo de non poder traballar no seu país.
Wonenburger é unha destacada alxebrista, coñecida por marcar os primeiros pasos da chamada teoría de Kac-Moody, que co andar dos anos chegaría a desempeñar un papel importante nas matemáticas e na física. Ten un brillante currículo investigador e docente, reflectido nunha chea de publicacións. Unha vida profesional moderna como a que agora desexa levar a cabo a mocidade investigadora, mais inusual na súa época.
Na ciencia e na cultura son tan importantes as conquistas alcanzadas como as persoas que as conseguen. Por iso o saber e a traxectoria de María Wonenburger espertan a simpatía polas matemáticas, mesmo en quen as considera disciplina complicada. A vida académica e científica de María rompeu con todos os modelos; o seu proceder, nada habitual, aínda hoxe sería vangardista e arriscado; a inquedanza, a constancia e a decisión son un reflexo da súa calidade persoal. Quen coñece esta muller culta, incansable lectora, de ollar amigable, melómana, deportista e amante do mar, admira a súa vontade de ser feliz e o enriquecedora que resulta a súa compañía. Unha gran muller nun corpo miúdo.
Resulta inexplicable que se puidese estar tan preto dela sen o saber. O pobo galego e a comunidade científica española coñeceron a María Wonenburger hai aínda pouco tempo, logo da publicación da súa biografía no ano 2006. Porén a magnitude do tesouro achado é tal que levou ás sociedades científicas e ás institucións, primeiro, a abraiarse de ter cerca unha figura mundial das matemáticas; despois, a outorgarlle un recoñecemento máis que merecido.
Como citar: [María Josefa Wonenburger. Recuperado o 14/01/2026 das Cartografías (Consello da Cultura Galega) https://consellodacultura.gal/cartografias/detalle.php?persoa=4247 DOI: 10.17075/adc.4247]
Obra de María Josefa Wonenburger
Referencias bibliográficas das recensións elaboradas por María Josefa Wonenburger Planells
Documento elaborado pola Comisión de Igualdade do CCG (2010)
Fonte: elaboración propia
«Aplicación dun pequeno teorema»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Gamma, IES Sofía Casanova de Ferrol, nº 4 (setembro 2004), p. 35.
Fonte: Revista Gamma
«General theory of Lie algebras by Yutze Chow, Gordon and Breach»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Bulletin (New Series) of the American Mathematical Society, v. 1, nº 6 (1979), p. 978-985.
Fonte: projecteuclid.org/
«A generalization of Z-groups»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Journal of Algebra, v. 38, nº 2 (1976), p. 1091–1099.
Fonte: biblioteca de María Josefa Wonenburger
BERMAN, S.; MOODY, R.; WONENBURGER, M.ª J.: «Cartan Matrices with Null Roots and Finite Cartan Matrices»
Artigo publicado en Indiana University Mathematics Journal, v. 21, n.º 12 (1972), p. 1091-1099.
Fonte: iumj.indiana.edu
«Automorphisms of Cayley algebras»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Journal of Algebra, v. 12, nº 3 (1969), p. 441–452.
Fonte: biblioteca de María Josefa Wonenburger
«An introduction to nonassociative algebras by R.D. Schafer»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Bulletin of the American Mathematical Society, v. 75, nº 4 (1969), p. 712-714.
Fonte: projecteuclid.org/
«Noncommutatuve rings by I. N. Herstein»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Bulletin of the American Mathematical Society, v. 75, nº 15 (1969), p. 714-717.
Fonte: projecteuclid.org/
« Transformations which are products of two involutions»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Journal of Mathematics and Mechanics, v. 16, nº 4 (1966), p. 327–338.
Fonte: iumj.indiana.edu/
«Simultaneous diagonalization of simetric bilinear forms»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Journal of Mathematics and Mechanics, v.15, nº 4 (1966) 617–622.
Fonte: iumj.indiana.edu/
« The automorphisms of Un+ (k, f) and PUn+ (k, f)»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Revista Matemática Hispanoamericana, v. 4, nº 24 (1964), p. 52–65.
Fonte: biblioteca CFMAC-CSIC
«A decomposition of orthogonal transformations»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Canadian Mathematical Bulletin, v. 7, nº 3 (1964), p. 379-383.
Fonte: /math.ca/cmb/
«The automorphisms of the group of rotations and its projective group corresponding to quadratic forms of any index»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Canadian Journal of Mathematics, nº 15 (1963), p. 302–303.
Fonte: math.ca/cjm/
«Matrix ℵ-rings»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Proceedings of the American Mathematical Society, nº 142 (1963), p. 211–215.
Fonte: ams.org/journals/
«The automorphisms of PS4+ (Q)»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Revista Matemática Hispanoamericana, v. 4, nº 22 (1962), p. 185–195.
Fonte: biblioteca CFMAC-CSIC
«The automorphisms of the group of similitudes and some related groups»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: American Journal of Mathematics, nº 84 (1962), p. 600–614.
Fonte: biblioteca de María Josefa Wonenburger
«The automorphisms of PO8+ (Q) and PS8+ (Q)»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: American Journal of Mathematics, nº 84 (1962), p. 635–641.
Fonte: biblioteca de María Josefa Wonenburger
«The Clifford algebra and the group of similitudes»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Canadian Journal of Mathematics, nº 14 (1962), p. 45–59.
Fonte: math.ca/cjm/
«Study of certain similitudes»
Artigo de María Josefa Wonenburger: Canadian Journal of Mathematics, nº 14 (1962), p. 60–68.
Fonte: math.ca/cjm/
WONENBURGER, M.ª J., GRÄTZER, G.: «Some examples of complemented modular lattices»,
Canadian Mathematical Bulletin, v. 5, n.º 2, (1962), p. 111-121.
Fonte: math.ca/cmb
HALPERIN, I.; WONENBURGER, M.ª J.: «On the additivity of lattice completeness»
Artigo publicado en Pacific Journal of Mathematics, v.12, n.º 4 (1962), p. 1289-1299.
Fonte: projecteuclid.org
«Anillos de división»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Gaceta matemática, nº 13 (1961), p. 3–8.
Fonte: biblioteca CFMAC-CSIC
«The spin representation of the unitary group»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Memoria Matemática, Instituto «Jorge Juan» de matemáticas, nº 24 (1961).
Fonte: biblioteca de María Josefa Wonenburger
«El grupo simpléctico»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Gaceta matemática, Instituto "Jorge Juan" de Matemáticas & Real Sociedad Matemática Española, nº 3-4 (1960), p. 85–88.
Fonte: biblioteca CFMAC-CSIC
«Study of a semi-involutive similitude»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Revista Matemática Hispanoamericana, nº 420 (1960), p. 34–45.
Fonte: biblioteca CFMAC-CSIC
«Irreducible representations of the projective group of unitarian similitudes»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Revista Matemática Hispanoamericana, v. 4, nº 20 (1960), p. 147–176.
Fonte: Biblioteca CFMAC-CSIC
«The spin representation of the unitary group (I)»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Revista Matemática Hispanoamericana, nº 4 (1960), p. 79–128
Fonte: biblioteca CFMAC-CSIC
«The spin representation of the unitary group (II)»
Artigo de María Josefa Wonenburger publicado en: Revista Matemática Hispanoamericana, nº 20, (1960), p. 238–250.
Fonte: biblioteca CFMAC-CSIC
Obra sobre María Josefa Wonenburger
RÄMÖ, Johanna: «Strongly Real Elements of Orthogonal Groups in Even Characteristic»
Artigo publicado en: Sibirskiĭ Matematicheskiĭ Zhurnal, v. 51, n.º 2 (March-April, 2010), p. 241-248. Toma como referencia o teorema proposto por María J. Wonengurger en 1966 no seu artigo «Transformations which are products of two involutions».
Fonte: maths.qmul.ac.uk
BORRAJO, G.: «María Wonenburger Planells. Insigne galega en terras de América»
Artigo publicado en: Eduga. Revista Galega do Ensino, n.º 57 (2009), p. 8-15.
Fonte: dialnet.unirioja.es
SOUTO SALORIO, M.ª J., TARRÍO TOBAR, A. D.: «Unha científica pioneira: María Josefa Wonenburger Planells»
reNOVA GALIza. Caderno de Pensamento Cívico, n.º 3 (xullo de 2008), p. 29-33.
Fonte: exemplar da Biblioteca do CCG
«A Universidade de Vigo descobre mulleres matemáticas descoñecidas»
Artigo publicado en A Nosa Terra (15-5-2008)
Fonte: anosaterra.org
BUGALLAL, Isabel: «María Wonenburger Planells: tengo una mente abstracta, no soy nada práctica»
Entrevista publicada en La Opinión (14-5-2008)
Fonte: laopinioncoruna.es/
MOLEZÓN, Fernándo: «Disfruto haciendo Sudokus como la que mas»
Entrevista a María Josefa Wonenburger publicada no xornal La Voz de Galicia (9-3-2008).
Fonte: La Voz de Galicia
PUJALES, X. E.: «María Wonenburger ou a paixón pola investigación matemática»
Artigo publicado en Gamma, n.º 7 (setembro de 2007), p. 107-109.
Fonte: dialnet.unirioja.es
«O María Wonenburger premiará o traballo tecnolóxico e científico das mulleres»
Artigo publicado en xornal.com (13-7-2007)
Fonte: xornal.com
ROUCO, Laura: «La cara amable de las matemáticas»
Artigo publicado en La Opinión (11-3-2007)
Fonte: La Opinión
«Premio a la matemática»
Artigo publicado en La Voz de Galicia (8-3-2007)
Fonte: La Voz de Galicia
«Mujeres de ciencias y de letras»
Artigo publicado en La Voz de Galicia (7-3-2007)
Fonte: La Voz de Galicia
«Reseña biográfica de María Josefa Wonenburger»
Publicada no Boletín de la Real Sociedad Matemática Española, n.º 79 (febreiro de 2007), p. 1.
Fonte: rsme.es
VILLOT, José María: «María Wonenbuger en el reino de Einstein»
Artigo publicado en El Ideal gallego (14-1-2007).
Fonte: El Ideal Gallego
CASAL, I. : «María Josefa Wonenburger P.»
Biografía publicada en Investigadoras galegas, Grupo Correo Gallego, 2007, p. 106-107.
Fonte: exemplar da Biblioteca do CCG
ÁLVAREZ, Elisa: «Un homenaje a la Einstein gallega»
Artigo publicado en, La Voz de Galicia (16-12-2006)
Fonte: La Voz de Galicia
KUMAR SINGH, Anupam: «Reality Properties of Conjugacy Classes in Algebraic Groups»
Este powerpoint toma como referencia o teorema proposto por María J. Wonengurger en 1966 no seu artigo «Transformations which are products of two involutions».
Fonte: math.tifr.res.in
«María Wonenburger ou a paixón polas matemáticas»
Artigo publicado en Hipatia, ano 1, n.º 2 (maio de 2006), p. 1 e 4.
Fonte: Hipatia
SOUTO SALORIO, M.ª J., TARRÍO TOBAR, A. D.: «María Josefa Wonenburger Planells: mujer y matemática»
Artigo publicado na Gaceta de la Real Sociedad Matematica Española, v. 9, n.º 2 (2006), p. 339-364.
Fonte: gaceta.rsme.es
TARRÍO TOBAR, A. D.: Discurso no recoñecemento-homenaxe da Unidade Muller e Ciencia á matemática coruñesa María Josefa Wonenburger Planells
Mecanoscrito inédito
Fonte: arquivo de Ana Dorotea Tarrío Tobar.
VINROOT C., Ryan: «A note on orthogonal similitude groups»
Artigo publicado en Linear and Multilinear Algebra, v. 54, n.º 6 (2006), p. 391-396. Toma como referencia o teorema proposto por María J. Wonenburger en 1966 no seu artigo «Transformations which are products of two involutions».
Fonte: math.wm.edu
«Maruja Wonenburguer una mente prodigiosa»
Artigo publicado en Marineda. El Pais estudiantes, (2005-2006)
Fonte: estudiantes.elpais.com
VINROOT C., Ryan: «Twisted Frobenius-Schur indicators of finite symplectic groups»
Artigo publicado en Journal of Algebra, v. 293, n.º 1 (2005), p. 279-311. Toma como referencia o teorema proposto por María J. Wonenburger en 1966 no seu artigo «Transformations which are products of two involutions».
Fonte: math.wm.edu
KUMAR SINGH, Anupam: «Reality properties of conjugancy Classes in G2»
Artigo publicado en Isreal Journal of Mathematics, n.º 145 (2005), p. 157-192. Toma como referencia os teoremas propostos por María J. Wonenburger nos seus artigos «Transformations which are products of two involutions» de 1966 e «Automorphisms of Cayley Algebras» de 1969.
Fonte: arxiv.org
SAMPAYO YÁÑEZ, M.: «María Josefa Wonenburger Planells»
Entrada biográfica na Enciclopedia Galega, 2003, XLIV, p. 140.
Fonte: exemplar da Biblioteca do CCG
Yik-Hoi Au-Yeung: «A necessary and sufficient condition for simultaneous diagonalization of two hermitian matrices and its application»
Artigo publicado no Glasgow Mathematical Journal, n.º 11 (1970), p. 81-83. Toma como referencia o teorema proposto por María Josefa Wonenburger en 1969 en «Simultaneous diagonalization of symmetric bilinear forms»
Fonte: http://journals.cambridge.org/action/
Ligazóns de interese
O fío de Penélope. O novelo de María Josefa Wonenburger Planells
Elena Vázquez Cendón fai unha achega a María Josefa Wonenburger Planells e os seus vínculos e relacións no portal do CCG
[última consulta: 13/01/2023]
Nota sobre o falecemento de María Josefa Wonenburger Planells no web da RSME
Elaborada por Nerea Díez López
[última consulta: 16/12/2022]
María Josefa Wonenburger Planells é unha das protagonistas do seminario Matemáticas x matemáticas
[última consulta: 16/12/2022]
María Josefa Wonenburg Planells en mulleresconciencia.com
[última consulta: 02/01/2022]
María Josefa Wonenburger na wikipedia
[última consulta: 02/01/2022]
María Josefa Wonenburger na UDC
[última consulta: 02/12/2022]
María Josefa Wonenburger, una olvidada matemática con dos tesis… que nadie reconoció en España
[última consulta: 01/12/2022]
Premio María Josefa Wonenburger. Unidade Muller e Ciencia de Galicia
[última consulta: 16/12/2022]
Xenealoxía matemática de María Josefa Wonenburger
[última consulta: 16/12/2022]
María Josefa Wonenburger, la gallega que amaba las matemáticas
Conto de Olalla Cernuda ilustrado por Laura Sánchez-Ostiz
[última consulta: 16/12/2022]
Créditos da Cartografía de Josefa Wonenburger Planells
COORDINACIÓN
Comisión de Igualdade do Consello da Cultura Galega
DOCUMENTACIÓN
Ana Dorotea Tarrío Tobar
Xosé Enrique Pujales Martínez
María José Souto Salorio
Eliseo Fernández Arias
Mariam Mariño Costales
TEXTOS
Ana Dorotea Tarrío Tobar
Mariam Mariño Costales
DESEÑO
Miguel Alonso Fachado
REVISIÓN LINGÜÍSTICA
Begoña Tajes Marcote
Silverio Cerradelo Gómez
REVISIÓN BIBLIOGRÁFICA
Anxos Sumai
TRATAMENTO DIXITAL DE IMAXES
Teresa Navarro Quinteiro
Colaboracións e agradecementos da Cartografía de María Josefa Wonenburger
PERSOASFernando Bellas
Covadonga Blanco García
Manuela Candal Garaboa
Concepción Díaz-Fierros Tabernero
Elena Fraboschi
Ana María Fraga Vila
Enrique Macías Virgós
Xosé Enrique Pujales Martínez
María José Souto Salorio
INSTITUCIÓNS
Biblioteca CFMAC-CSIC
Canadian Mathematical Society
Facultade de Matemáticas da Universidade de Santiago de Compostela
Radio Galega
Real Sociedad Matemática Española (RSME)
Universidade da Coruña
COLECTIVOS
Asociación Galega do Profesorado de Educación Matemática (AGAPEMA)
Foro Cívico Galego de Barcelona
XORNAIS E REVISTAS
Boletín de la Real Sociedad Matemática Española
Bulletin of the American Mathematical Society
Canadian Journal of Mathematics
Canadian Mathematical Bulletin
Eduga. Revista Galega do Ensino
Gaceta de la Real Sociedad Matemática Española
Gaceta Matemática
Hipatia. Boletín de Divulgación Matemática
El Ideal Gallego
Indiana University Mathematics Journal
Journal of Mathematics and Mechanics
Marineda. El país de los estudiantes
Memoria Matemática
La Opinión de A Coruña
Pacific Journal of Mathematics
El País
reNOVA GALIza. Caderno de Pensamento Cívico
Revista Gamma
Revista Matemática Hispanoameriacana
La Voz de Galicia
Videos
María Wonenburger: la felicidad de las matemáticas, por Pilar del Castillo (21-05-2011)
[última consulta: 16/12/2022]
Montaxe fotográfica sobre a entrevista que lle realizaron no programa da Radio Galega Efervescencia a María Josefa Wonenburger (16-9-2007)
CCG
Inauguración do monolito dedicado a María Josefa Wonenburger (02/06/2011)
[última consulta: 16/12/2022]
Audios
Entrevista a María Josefa Wonenburger
Bibliografía
- PUJALES, X.E.: “María Wonenburger ou a paixón pola investigación matemática”, Gamma, n.º 7 (2007), p. 107-109.
- SOUTO SALORIO, M.J.; TARRÍO TOBAR, A.D.: “María Josefa Wonenburger Planells. Mujer y Matemática”, Gaceta de la RSME, v. 9, n.º 2 (2006), p. 339-364.
- SAMPAYO YÁÑEZ, M.: “María Josefa Wonenburger Planells”, Gran Enciclopedia Galega, 2003, XLIV, p. 140.
Libros do ccg sobre María Josefa Wonenburger
Álbum da ciencia.
2018 | Francisco Díaz-Fierros Viqueira, Coordinación. Xosé Antón Fraga, Coordinación. Alfonso Mato, Coordinación.
: 30 nomes e as súas achegas
