Texto. Conferencia

Goethe dixo das suas obras que elas eran sinxelos anacos dunha confesión xeral. Eu dígovos que tamén as miñas verbas de hoxe, como outras moitas que teño escrito enantes de agora, son iso mesmo. Non falo tampouco pra buscar o aprauso dos que eternamente fan cola no teatro da vida.

Deseio somentes que teñades a bondade de me ouvire con atención. Quero que pensedes "sintindo", e quero que "sintades" pensando. Pois a cultura que poderíamos chamar do sentimento e a única cultura salvadora e fecunda, a única capaz de creare unha moral coleitiva, esa eterna relixión dos pobos que se chama patriotismo. Un pobo valeiro de sentimento é un pobo morto, inda que nél díanse os homes de cencia e de sabiduría coa abundanza que as margaridas nos campos e as queirogas nos montes. —¿De qué lle sirve a Santiago verbigracia, tere tantos sabios oficiaes, tere tantos centros de cultura "cerebral" si eses sabios i eses centros áchanse fallos dun sentimento común correlacionado co sentiré esvaído, pro de cote latexante no curazón do pobo? Esa cencía desartigoada, ese enseno esporádico benficiará ó individualismo económico das patroas de casa de hospedes, dos comerciantes e dos estudantes que ó romate dos seus estudos terán un meio de viviren. Pro o esprito da cibdade —senso da cibdadanía galega— ficará ó marxe de tanta sabiduría e tanto insino coa friaxe tolledora das léndas groriosas das pedras dos moimentos. Será como luz de luar, alumiadora, pantástica, pro infecunda. É a pobo sinxelo coas súas cantigas, o pobo homilde cos seus coros, cos seus costumes e tradicións, co seu arte inxenuo —que os señoritos "inteleutualizados" ollan bulrona e indiferentemente— facerá máis por unha cultura nosa, axeitada a nosa natureza, que un feixe de profesores sabios e unha milleira de alunos fallos de sentimento racial e ateigados de conocimentos escritos, si fican tan arredados do meio ambente como as estrelas da terra. ¡Sempre o sentimento! Xermólase no sentimento a moral e na moral a xusticia, E si na Universidade —por vos citar o centro máis outo de cultura— non hai sentimento a feito —ese sentimento que poderíamos chamare nobre egoísmo coleitivo afincado no degoro ancestral da raza— terá menos valor civilizante que calquera sociedade agraria ou obreira. I ela entón con toda a sabencia, serávos ergástula de escravos de caciques e cadea atrolladora das arelas de libertade do pobo.

Unha cencia que non redima almas, unha cultura que non ergue curazóns e non acerta a chantar o seu cuño diferenciador aceso en lume vivo dun eu propio no acervo da cultura universal, resulta estéril na eternidade dos tempos, porque as verdades ouxetivas froito da esperencia e do azar comúns a tódolos pobos, máis cedo ou máis tarde pódeas descobrir calquer sabio de calquer pobo. Emporiso, ben o dixo o noso ilustre nemigo Unamuno: "O binomio de Newton non nos consola de térmonos nacido". Consólanos, en troques, unha rima de Rosalía ou de Cabanillas. Que os homes de cencía con escalóns, reitividades utilitarias, e os artistas, cumes eternos, irreitificabels, faros orientadores das razas, no que éstas teñen de senso da permanenza, a través dos hourizontes sin termo da Historia.

I eu heivos decir agora, que fai máis polo progreso de Galiza —xa que crea sentimento e moral e xusticia, vede o "ritornelo"— un coro enxebre coma o de "Ruada" de Ourense percorrendo Galiza, ou unha Exposición como a do inmenso Castelao, que calquer misión de profesores sabios que vaian falando de cousas pensadas i especializadas (sin nexo sentimental propio) por tódalas vilas galegas. O que dicirían eses sabios pódese saber sin ouvilos, polos libros ou ouvindo a outros. O que fan pensar e sentir aqueles coros e aqueles artistas, somente se pode sentir e pensar "gracias a eles".

Quen ten cencía, sin sentimento, poderá facer da cencía unha ganzúa pra medrar na vida. Quen ten sentimento sin cencía, pode ser e coáseque sempre o é, útil á súa terra, a un treito de humanidade, consustanciada co sere de seu. A cencia e o sentimento xunguidos, formando simbiosis pura, son a frol dunha civilización. O bivio grego era como unha Y. Trazáino mentalmente. Escribide nun dos seus brazos "cencía", noutro "sentimento", e no vértice "Terra". E teredes a definición gráfica da Patria.

Mal ou ben, hoxe inda falan en galego as cinco sextas partes da poboación de Galiza. A inmensa maoría. Supoñede que por novos influxos da colonización castelá, o galego desaparece. Que todo estivese xa castelanizado. Que como os señoritos e a cursi crase meia, tódolos labregos e mariñeiros se espresaran en castelán e pensaran en castelán, e hastra fosen donos dunha cultura xeral grande inda que eisótica. Supoñede perdidos tódolos valores raciaes, tódolos xeitos autóctonos, i esto coincidindo cun progreso material punxente e considerábel. O que cobizan os parvos do "regionalismo sano y bien entendido".

Máis un día chegamos ó campo. O trafego é inmenso. Hai fábricas de abondo. A silueta das outas chimeneias fura a masa verdinegra dos piñeiraes. O fume azul que escoan as tellas dos vellos casos partriarcaes esvaise avergoñado ante o fume preto e mesto que deitan as colmeas industriaes. O verde espréndido dos campos sofre a mágoa lixadora das vermellas piladas de mineiral. As ergueitas montañas son toupeiras humas. Os vales, as valgadas e as serras ollanse enxornadas polo escintilo das liñas paralelas metálicas. As estradas albean onde queira. O progreso material chegará ó cumio...

Temos verbas de loubanza pra tanto ben dos homes. Apouviñados coa ledicia, berramos: "Esto parez unha Bélxica". Pro hai un rapaz que nos escoita, calado e pensativo; un rapaz que se achega, paseniño, hastra nós. Os seus ollos son fondos, azúes, vagariñantes, cun velo velaíño de melanconía i ensoñó. A súa frente é amplia. Os cábelos mestos e longos; a face enmagrecida e pálida; a boca doce e entristurada; o corpo lanzal e flebe.

Calmuzo e sorrinte, nos d,í: Son a fecunda folganza, neste ambente de traballo estéril. Son a fecunda folganza filla do "ocio helénico". Son o único famento neste emporio de riqueza colonizada.

Tomámolo por tolo. Máis íl camiña, e nós imos atrás déle como atraguidos pola sua ollada de enfeitizado. Fainos cruzar polo sombrizo e recendente chan dun vello souto. Lévanos por unha corredoira, silenzosa i esquecida. Fainos rubir hastra un verde outeiro coroado de pinos e ateigado de felgos, esas prantas simpáticas que somentes crescen nas térras pobres.

—"Xa non hai fadas nos bosques —berra entón—. Fuxiron amedoñadas polo fume das chimineias que condenóu Ruskin. Xa morréu a musa popular que enchia de cántigas e supersticións poéticas os doces campos e os meigos recunchos. Nin espadeladas, nin regueifas, nin riveiranas, nin muiñeiras, nin parrafeos, nin alalás... ¡Nin saudade, nin lirismo!... ¡Nin ialma propia, nin propios sentimentos!... Esto é unha Bélxica que se chama Galiza, como poderíase chamar calquer outra cousa... Un pobo como tódolos pobos mortos, que en troques de se habere afundido como a nosa Atlántida no fondo das augas, afúndese nas ondas dun progreso material, nivelador e monótono que deixa infecunda esta térra pra lle donar ó mundo unha civilización propia, que cegóu pra sempre unha rica fonte de arte... Os "camiños innumerabels" do que debéu ser o "mare nostrum", o mare Atlántico que escintilea ó lonxe, xa non levarán a ningures nada noso ,nada que sexa galego, nada que faga esquecer ás xentes de que galego foi sinónimo de bárbaro por malquerencia aldraxante da soberbia Castela, que esnaquizóu e furtóu nosa ialma pra sempre...

Eu escoitéino caladiño. Eu descín con íl cara ó val. E fumos dar a un recuncho sinxelo e meigo, onde os albres espelleaban nas ledas risadas de cristal da iauga do fermoso río cantareiro. ¡Oh milagre!... Un vello petrucio, de guedellas brancas, cun arado román, fendía un anaco de térra, aguilloando uns bois marelos de ollos tristes e redondos como medallóns acochadores dunha paixase en miniatura, e de berzos carnudos e inquedos pingando fíos de baba mesta.

—Este vello, este vello velliño —díxome ledo e sorrinte o rapaz pálido— é o derradeiro morador desta térra que non quere deixar os costumes e a fala de seus abós, froitos esgrevios desta natureza. Un analfabeto simbólico, rexo nemigo de tódolos progresos materiaes que non deixan nin fadas nin paxaros. O derradeiro anaco vivo da persoalidade dun pobo; o derradeiro patriota a quen non dubidarían en rendir honores ó decatáranse da sua esistencia, tódolos homes sabidos que cren que poida ser en algures o progreso material motor transcendente da humanidade...

O velliño de faz enrugada e de ollos churrusqueiros, miróu pra nós. Apreixoulle a man fortemente ó que falaba. E logo ollando pra o fume das chimineias lonxanas, erguéu o puño ameazante.

O rapaz pálido púxose de xoenllos. Eu imitéino. I estreitándoo contra do peito, berréi: ¡Salve poeta! ¡Salve fixador dos sentimentos que non ten valor no zoco do utilitarismo xudaizante i estéril, onde a cencía fría trunfa. O principio e o fin dunha patria sodes vós. Tí, rapaz pálido e tí velliño petrucio...

A rutina, dixo Ramón e Cajal, ten un orixe orgánico. "Si as suxestións dos preceitores e dos pais —afirma— obedecen a prexuicios e falsas ideias, no miólo do neno formaránse complexos aberrantes, anormaes, escrusivos ante determinado grupo de células, e o resultado psicolóxico ha de ser quizáis a rutina no pensar e outros moitos vicios máis difíciles de arrincar. En troques, unha educación basada en ideias positivas, en sentimentos sans e xenerosos, perfeicioará o desenrolo das asociaciós fisiolóxicas das neuronas cerebraes, e o resultado ha de ser un home de xuicio sereo, libre de preocupacións".

Pois si a rutina ten un orixe orgánico, ha de ser valdeiro o traballo de convencer ós rutinarios, ós que teñen o cerebro xa axeitado pra se non sair dos carrís trazados polos seus mestres e polos seus pais. Unha verdade nova antre eles non terá acollimento. Polo mesmo, sería perder o tempo pra convéncelos. Eu falo pra os mozos que non viven infruídos polas parvadas verbaleiras do século XIX. Sinto a economía do proselitismo, que vos aconsello a todos. Os vellos e os homes de edade madura que non veñan a nós espontáneamente, deixádeos tranquíos. Perderíades o tempo con íles. Sementade o santo ideial no corazón dos nenos e dos rapaciños. Este é o único terreo doado. Pola sua cultura vira o aturuxo do trunfo.

Eu pergúntovos a todos, hirmáns, amigos i nemigos, ¿non queríades unha Galiza con valores universaes? ¿Unha Galiza que pesase no mundo, capaz de facer historia propia? ¿Non queríades que o idioma galego trocárase nun istrumento espresadore dunha cultura tan forte como a que repersentan o alemán, o inglés ou o francés?

Ben; ísto non é posíbel, pensaredes. Mais —postos no terreo da fantasía— figuraivos que tivéchedes un sono tolo. Nese sono vos foi dado ver a esistenza de unha Galiza grande, nai dunha nova civilización punxente, a civilización Atlántica, que se impuñía ó mundo, como antano se impuñera a mediterránea libre de infruxos alleos; unha groriosa civilización cheia do esprito racial, cuia esencia e o lirismo e a saudade, feita no idioma natural, no idioma que é inda máis da nosa Terra que as nosas prantas e as nosas paisaxes... ¿Hai alguén que non cobizara que iste sono tolo se convertirá en realidade? —Non pode ser, decídeo— Boeno, ¿pro si poidera ser..., — Ah, daquela sí... Pois os nazonalistas queremos que así sexa. Oueremos trocarmos a fantasía en realidade e a realidade de hoxe en pretérito esquecido e vergoñoso. I eu dígovos que os nosos fillos trunfarán si nós acertamos a chantar no curazón da mocedade a fungadora frecha do anceio patriótico.

Hoxe, ¿qué é Galiza? Os galegos que máis galegos parescen —académicos, eruditos, arqueólogos— adícanse ó estudo das cousas vellas da nosa Terra, como ás dun país finado, morto, cuia persoalidade asolagóuse no castelanismo estéril. Si fan un dicionario danlle xeito de panteón da nosa lingua. Si fan un boletín convírtenno en eco morto de cousas pretéritas. Somente miran pra atrás, cunha friaxe tan tolledora, que calquera diciría que se trocaron, como a muller de Lhot, en estatuas de sal. Fáltalles o atopárense a sí mesmos. Fáltalles o sentimento que é consustancialización da ialma propia co meio natural. Infruenciados por cinco séculos de colonización castela, xa non teñen máis que o viviren en Galiza. Perderon o sangue do esprito que é a lingua natural, perderon a autonomía dos sentimentos que só a lingua propia manten acesa, e fican trocados en "turistas" na sua térra, que veñen percorrendo guiados por unha cultura fría que lembra ós antipáticos "cicerones", todo o que foi. Avergóñanse da sua ialma e da súa natureza, pois a tanto equival avergoñarense da lingua propia que é o froito máis esgrevio de toda raza, o sino máis outo de creación, a proba máis forte e honorosa da personalidade orixinal de todo pobo. Síntense inferiores espresándose en galego; e xa non espresándose en galego, senón aínda talando en castelán con acento da Terra. E disimulan este acento, selo que nos puxo a natureza, como cousa infamante, e póñense fachendosos e ledos, cando un castelán lles di: "Usted no parece gallego; si todos su paisanos fuesen lo mismo". Pensedes como vos pete, sexades amigos ou nemigos, ¿coidades que cando se chega a este xeito de rebaixamento, non merez un pobo ser escravo? Eu non sei dun caso de onanismo espritoal máis degradador: dun pecado contra natura máis vil.

Porque o noso idioma é tan de nós como nós mesmos, e sin embargo tíñanno por "inferior" inda os poetas que o empregaban. ¿Qué escritores con iste criterio por diante tiñan cultívalo?

Afirmaba o gran Porteiro nunha notábel conferencia sua, que si chegaran os tempos de desenrolar a nosa cultura integral, percisábase primeiro de nada facer unha disposición agarimosa, un xeito de simpatía pra elo, porque a influencia das culturas alleas puxo a Galiza na aititude ridicula e contraditoria frente ós seus propios valores, obligando a facer as críticas do noso con moldes e valores estranos.

Porque de fora quenes non sentían nin coñecían o noso, afirmábano, cuidábamos moitas caraiterísticas galegas máis cativas que as de outras rexións. E como arrenegáramos da fala: arrenegáramos da propia natureza. A nosa luz e o noso verde —chegamos a pensar polo que nos dixeran os alleos— non valían pra seren levados ó lenzo. O noso orballo e a nosa chuvia miuda, eran cousas da nosa terra que nos facían inferiores. Até as nosas mulleres e o nosos homes coidaban moitos que non resistían a comparanza cos de outros pobos. Só mandábamos con fachenda ós boletís castelás aqueles retratos de mozos que parescían señoritos de "cabaret" e de mozas que co mantón de Manila puideran resultaren moi "chulas". ¿As nosas diferenciacións caraiterísticas nise ambente, poderían xurdire?

Pois a nosa música tamén era ridicula. Os alalás e as cantigas, populares, sirvían de bulra a moitos; inda hoxe, pesie a que os patrióticos coros enxebres que inicióu en boa hora Perfeuto Feixóo, a diñificaron, atopan na crase meia que quere pasar por aristocrática, un xeito de desdén. Xeito de desdén que se troca en ademiración pra a música popular de outros pobos. E ¿qué compositores poderíamos ter así? O valor dos nosos cantos ó lado dos flamengos, qué probé o víamos. A nosa fala, qué "ordinaria". O valor da nosa paisaxe e dos elementos naturaes que a integran era —como xa dixemos— unha disgracia pra nós. A chuvia, o orballo, a brétema, tanto verde, tanto monte, tanto gris, ¡qué door! En troques, ¡oh, aquel ceo de Castela e de Andalucía! ¡Aqueles chaos imensos!

E, diste xeito, fallos do poder de esaltación, forza suprema do artista, pra todo o consustancial co noso esprito, ¿qué outra cousa senón a escravitude moral e o rebaixamento maor poderíamos colleitar? Eisí foron moitos escritores galegos os que chegaron a facer traballos porcos na nosa fala e cousas finas en casteláns; eisí coásaque tódolos escritores da térra danlle ó galego nome de dialeuto, inda que os millores filólogos do mundo téñano calificado de idioma en xusticía. Eisí deixamos de cantar os nosos símbolos, eisí esquecimos o mar, que en Portugal sigue sendo un valor poético e antre nós, dende Martín Códax, coáseque non tivo cantores. Eisí, infruídos polo mito azorinesco da meseta irta, namoráronse moitos escritores nosos —cursis, degradados, almas mortas, treidores á natureza— do chao de Castela, dos seus camiños poirentos. e do cervantinismo que nos aldraxóu e que matóu o idealismo na Hespaña, como din os pensadores andaluces de órgao. ¡Cómo se non fosen máis fermosas as corredoiras da Terra e os montes verdes, e os meigos vales e os castros lexendarios! Como se os fidalgos de Galiza que canta Valle Inclán, despois de recobrarse a sí mesmo gracias ás infruencias líricas que recolléu dos libros portugueses, non fosen tan intresantes coma os de Castela, e como si a primeira aristocracia ibérica non tivera seu raígame na nosa Terra.

Pois as "Irmandades da fala” viñeron a esto: a esaltar os propios valores esquecidos , a esculpire nas novas xeneracións o santo amor á Terra, como nada fecundo. I eisé no berro ¡Terra a nosa! Está todo o programa, todo o idearium das "Irmandades", o máis grande, o máis nobre ,o máis práitico que se fixo endexamáis na Galiza.

Estes son os problemas do galeguismo; porque o de pedir estradas, camiños veciñás e de ferro, granxas, etc., non é problema, senón unha necesidade, tan de Galiza como de outras rexións, que cando haxa bós gobernos resolveráse.

Quen non sinta o nazonalismo, pois, será rexionalista por especializar os asuntos de orde universal práitico dunha parte de Hespaña, pero non fará nada por erguer da lama e a escravitude moral á nosa Terra, que, progresiva e todo ficaría sendo despreciábel, máis despreciábel canta maor riqueza e cultura allea tivera. I eiquí ven axeitado o lles decir ós do "regionalismo sano y bien entendido" que si o único que importa son as cousas relacionadas co progreso material, o concepto da patria pra eles, tan patrioteiros, resulta nulo; como eles resultan antipatriotas sin sábelo, pois si todo consiste en ventaxas de orde práitico, Galiza deixando de ser hespañola pra sumarse a outro Estado europeo, decontado trocaríase nun emporio de riqueza material, como Xibraltar por exemplo.

E aínda compre falarlles tamén á mesma cras de "regionalistas sanos, bien entendidos y prácticos" de que cantos din "primero españoles y después gallegos", nin son bós hespañoes, nin son bós galegos, nin saben o que pensan. Porque Hespaña é conxunto de varios pobos. E un nado na nosa Terra, ¿pode querer o mesmo a Castela, a Andalucía, a Cataluña, etc., que a Galiza? Pois si quere a Galiza máis que ás outras rexións, e ás outras rexións con Galiza forman Hespaña si di querer a Hespaña máis que a Galiza, non sabe o que di ou non quere a ninguén, que é o certo.

E agora non esquenzades que Alemania, este pobo grande e ademirábel, tivo por base pra sua creación unhas "Irmandades da Fala" como as nosas. Gracias a elas, dun dialeuto fixo o seu idioma e puido diferenciar a sua cultura, tan útil á humanidade, das outras culturas saxonas. Si os alemáns dos tempos de Lutero pensasen coma os galegos castelanizados, Alemania hoxe sería un pobo esvaído e morto espritoalmente: E a civilización universal sofriría unha resta doorosa.

Como dixo Cambó, o nazonalismo non se discute: ou se sinte, ou se rechaza. I eu asegúrovos que ningún esprito seleito, ningún galego de alma libre, pode deixar de ser nazonalista se afonda na sua concencia e na concencia do seu pobo. Por que o nazonalismo no intre de moito máis, é humanitarismo, siñifíca creación dunha nova cultura útil á humanidade, capaz de facer, tempo andando pola liga de nazóns, polo gran Estado Universal, o que a guerra derradeira non foi capaz de facer. Decatádevos sinón como inda o bolchevismo pensa na libertade das nazonalidades naturaes cal en instrumentos, cal en órgaos precisos pra o desenrolo da cobizada solidaridade internazonal.

Pro todo ha ser inútil, o gran soñó de que no comenzó vós falaba se non poderá realizar si non sentimos por riba de todo, encol de todo, a cobiza dun imperialismo da nosa lingua. Porque pódese ser rexionalista con lingua allea; non se pode ser nazonalista, en troques, sinón con lingua propia. Sintir o imperialismo da lingua é sentiré a nosa libertade. O idioma galego se nós queremos, no porvir poderá ter unha importancia internazonal grandísima e transcendente.

Fixáivos ben; digan o que queiran os que non teñen ollos pra mirar máis aló dos tempos que corren, a hexemonía do castelán na América non ten fondo raígame. O castelán ala vai camiño de se dialeutalizar, xa corrompido. Falan moitos millóns de americáns inglés; falan portugués moitos millóns tamén. A inxerencia de razas estranxeiras (italiana, eslava, xermana, francesa) nas Repúblicas máis progresivas do Novo Continente constituie elemento "descastelanizador". Vede a Arxentina querendo facer dos seus dialeutos criollos un idioma propio; vede a Cuba, Porto Rico, Panamá, Costa Rica e Santo Domingo, saxonizándose; vede a Haití francesa. Pois na Penínsua ibérica anticasteláns son Euzkadi e Cataluña. Unha nazón independente con cultura groriosa, veciña de Galiza (outra Galiza separada de nós por torpezas históricas (ten por lingua a mesma galega, da que apenas diferenciase en pequeneces ortográficas e prosódicas. O galaico-portugués fálanno máis de trinta millóns de ialmas entre Europa, Africa e América. O galego-portugués é o supremo instrumento do humorismo e do lirismo. Agora ben; si "queremos", pondo en alta tensión másima a nosa vontade creadora, ¿por qué a nosa lingua viva non ha trunfar para seré no futuro verbo escelso da civilización atlántica que ven xermolando.

Non ten outro valor o castelán que o da "estensión". Por esa ostensión coidábase útil pra o comercio coas Américas. Máis hoxe tódalas grandes potencias comerciaes crearon escolas de castelán con fís utilitarios. Co mesmo castelán matarán aló a infruencia castela, conquerindo pra elas os mercados. E cando o comercio hespañol decaía na América a decadencia da lingua que sirvéu pra foméntalo, vira de camiño. Pra que o castelán non decaíra, sería perciso que representara valores fondos culturaes. E xa sabedes que non representa ningún. Na Historia da cencia universal — pese ós esforzos que Menéndez Pelayo fixo pra demostrar o contrario— a Hespaña centralista non ten coáseque voz.

E contestádeme agora, o sonó de que vos falaba ós comenzos ¿non poden realizárese? Si queremos, sí... I eu dígovos que nunca en ningures, se vos chamóu pra unha cruzada máis grande, fermosa e trascendente, humanitaria e patriótica que ésta. Os espritos rutinarios, os que levan sobor das costas cinco séculos de escravitudes, poderán rirse de nós coa risa dos imbéciles i oscuros de que falóu Pondal. Pro vós, mozos que me escoitades, rapaces novecentistas, almas sinxelas, libres de prexuicios, pensái si non somos os nazonalistas os únicos aristócratas da nosa Terra, os cabaleiros do Santo Grial galego. Porque inda trabucados, inda quiméricos, levaríamos á Historia a voz da nosa quimeira, como un trofeo inmortal honorador dunha raza que polo romantismo dos mozos abalábase pra non morrer, con morte escura e cobarde.

Galiza dende o século XV deven espritoalmente escrava da hexemonía de Castela. A derrota dos irmandiños que tiveron a raia a casteláns até a caída da Frouseira nas mans dos Reis Católicos, xunto coa descoberta do Novo Mundo, desviaron os anceios de libertade e independencia sentida decote na nosa Terra. Galiza dende entón foi despreciada e ouxeto de caloña. ¿Cómo o castelanismo fachendosamente preponderante ,non habería de lembrar con xenreira as pasadas rebeldías galegas? I espallóu por todo o mundo o concepto da barbarie galega, que inda hoxe perdura. E asín, ó longo da literatura castela da Idade Moderna e da contemporánea, pódese ver o que Galiza siñifica pra o resto da Hespaña. Cervantes fala mal de nós, falan mal de nós Lope de Vega, Tirso, Moratín. E chega a se afirmar por algúns, que a "doncelez en Galicia non se coñece". E a xente do centro da Hespaña non nós considera como Hespañoes. E isto pódese ver en varios pubricistas. Un déles, Baltasar de Vitoria, nado en Salamanca, no seu "Teatro de los Dioses" —edición de 1677—, (fixémonos ben na data, porque daquela inda non se coñecía o rexionalismo) afirma falando do trovador Macías: "Macías gallego de nación... su lugar fué la villa de Padrón, quatro leguas de la ciudad de Compostela, que los españoles llamamos Santiago". Cousas somellantes repetironse en moitos libros: hai moitos documentos púbricos nos arquivos onde fanse as mesmas manifestacións, que chegan até os nosos días. E xa polo derradeiro, no século XIX nas Cortes de Cádiz e na "Gaceta de Madrid", chamóuselle a Galiza "filla espúrea de Hespaña". Coáseque cando —¡oh qué contraste! — un inglés, Lord Wellington, logo de nos coñecer entonóu un hino ás virtudes e ó heroísmo da raza galega.

Toda, toda a Historia castela da Idade Moderna e contemporánea está chea de aldraxes pra nós, aldraxes traducidos en leis —e isto é o pior— que impiden o noso progreso económico esencial e armónico.

Tras da nosa escravitude espritoal, ven a escravitude moral i económica. Quen impon unha cultura agrilloa un esprito. Quen perde o sentimento propio fica sin ningunha moral. E sin esprito nin moral pasan os pobos dende o xeito de países ocupados por patriotas ó de territorios con habitantes colonizabels. A nosa economía esnaquizada é cristaíña proba do que temos dito. Galiza, económicamente, resulta o pobo ibero máis escravo; resulta, a probé "cincenta" da triste Hespaña. Achase atrollada de pes e mans polos arancés proteicionistas, imposibilitada pra desenrolar as suas fontes de riqueza naturaes. Pra que poidan vivir nun réxime artificioso as outras térras hispanas, ela ten que resiñárese a vivir cativamente, e a botar á emigración os millores dos seus fillos. Fixádevos ben nesto, siñores, "del regionalismo sano, práctico y bien entendido" e si logo de vos fixáredes e de meditar un pouco, non sentides a santa arela creadora do nazonalismo, é porque vosa ialma está morta.

Galiza é "librecambista" pola sua natureza. Dende hoxe mesmor cousa que non sucede con ningunha outra rexión hespañola, supoñendoa nun réxime de total independencia, progresaría en poucos anos dunha maneira prodixiosa, pra erguer os seus valores materiaes á outura envexábel das outras térras europeas, de natureza somellante á déla.

I é hora de decílo. Galiza, pola súa persoalidade, polo seu "ser" de non ter entrado na pra nós triste unidade hespañola, soia ou xunguida coa irmá Portugal, hoxe sería sin dúbida unha potencia tan forte como Inglaterra. Inda hoxe, independente ou unida coa Lusitania, nun réxime de estatismo dual, pesaría na balanza europea máis, sin dúbida,, que o resto da Hespaña. Desenvolvede mentalmente estas aseveracións, e vos convenceredes axiña.

E agora, unha pergunta: Si Galiza lle non debe nada a Hespaña, si é xuntada a Hespaña unha escrava probé; si coa Hespaña centralista non pode traballar dun xeito progresivo, nun libre desenvolvimento espritoal, moral i económico, e áchase esposta a morrer como pobo capaz de donarlle ó mundo unha civilización filla do seu diferenciamento racial, ¿qué camiño debe seguiré?

Un de dous, hirmáns: Ou o do conquerimento da autonomía integral —que soio polo autonomía de cada esprito feita na lingua propia é posíbel—, ou no que Alfredo Brañas apuntóu nun glorioso rauto lírico:

Como en Irlanda
érguete e anda...

E agora, pra rematar, pois xa abuséi dabondo da vosa atención, dígovos que de nada sirven as armas nin a forza material, cando un pobo, inda que sexa pequeno polo seu territorio, leva no curazón a grandeza dun ideal patriótico.

Refiróme a Irlanda, a irmá nosa pola raza, e aínda polos costumes, as mágoas e os sofrimentos. Refírome a esa térra asoballada que ven asombrando ó mundo co seu alentó xerminal no que latexa a divina esencia dos grandes "epos". Irlanda merece o poema heroico máis rexo e xenial do século XX. A guerra derradeira —loita de moitas razas e moitos pobos— non acochóu no seu seio unha emotividade, un romanticismo, unha quentura cordial tan subrimes como os que fai latexar ese belo xesto dos irlandeses.

O celtismo volve a entrar na escea da Historia. E Irlanda hoxe, frente ó imperialismo saxón, como antano Galiza no Monte Medulio, frente ó imperialismo román, fai esmorecer a lembranza de Sagunto e Numancia.

A sombra de Alfredo Brañas agarimada pola doce soma da meiga santiña Rosalía, baixo o teito melancónico da eirexa de Santo Domingo, dínos a todos, a tódolos "fennier" (isto é, sin térra e sin patria).

Como en Irlanda...
érguete e anda.