Antón Villar Ponte

Antón foi o segundo dos cinco fillos de Ponciano Villar Bermúdez e Melchora Ponte Peña O seu irmán Ramón (1891-1953) foi o cuarto e o resto morreron vítimas da tise. Cursou o bacharelato en dous institutos: o de Lugo e o de Compostela. E no ano 1896 comezaría os estudos de Farmacia, que remata en 1900. O seu espertar vocacional político e xornalístico foi moi temperán e nel tivo moito que ver o seu irmán máis vello, José Faustino. Establecido como boticario en Foz desde 1901, Antón Villar Ponte fai faladoiro co poeta e mestre Antón Noriega Varela e co inspector de Aduanas Camilo Cela, pai do autor de La colmena. Con eles promove os xornais festivo-satíricos El Automóvil (xullo de 1903) e ¡Guau...Guau! (maio a novembro de 1906). Tamén forma parte do Comité Republicano que preside en Mondoñedo o poeta e médico Leiras Pulpeiro, figura que ten moito que ver co seu proceso de evolución cara ao galeguismo, aínda que nesa altura non manifeste simpatía ningunha pola Academia Galega, que preside Murguía, nin polo movemento da Solidaridad Gallega. Tras varias estadías en Madrid, regresa provisoriamente ao Viveiro natal no verán de 1907, onde colaborou co quincenario republicano Germinal, e, tras unha seria discusión con seu pai Ponciano, marcha a Cuba. Un período que abrangue desde maio de 1908 ata xullo de 1910 e no que coñece a súa futura esposa, Micaela Chao Maciñeira, coa que terá dous fillos. O regreso desde Cuba non será, con todo, o dun fracasado, pois Antón trae consigo os nomeamentos como correspondente peninsular do Diario de la Marina habaneiro e de La Correspondencia, de Cienfuegos. Eses nomeamentos e a recomendación con que o favorece un tío materno da súa prometida Micaela, Federico Maciñeira, serviranlle de chave de acceso para entrar na redacción de La Voz de Galicia, xornal coruñés que o envía como correspondente a Portugal en decembro de 1910. A estadía no país irmán resulta un chanzo máis na configuración do seu pensamento reivindicativo a prol do idioma galego. As reivindicacións idiomáticas de Antón Villar Ponte acharon eco en diversas individualidades (Porteiro Garea, Xaime Quintanilla, Lois Peña Novo...), na vella garda rexionalista que acompañaba a Murguía na Academia (Lugrís Freire, Eugenio Carré, Florencio Vaamonde...) e mais no núcleo de intelectuais que promovían en Madrid a revista Estudios Gallegos (Aurelio Ribalta, Rodrigo Sanz...). Da conxunción destes tres segmentos nacerán as Irmandades da Fala. Antón resulta elixido conselleiro primeiro da Irmandade máis nova, a da Coruña, que se constitúe nos locais da Academia Galega o 18 de maio de 1916. Edita entón o folleto Nacionalismo gallego. Nuestra afirmación regional e desempeña un papel relevante na posta en marcha, en novembro dese ano, do boletín A Nosa Terra, que dirixirá ata xaneiro de 1922. Ao mesmo tempo, desde un monolingüísmo absoluto e coherente, A Nosa Terra actuará como idearium, facendo bandeira da dignificación, defensa e promoción do galego; abrindo o debate sobre a súa estandarización; ofrecendo canles para as creacións literarias orixinais e as traducións para o galego dunha longa nómina de autores; e, finalmente, prestando atención e arroupando todo tipo de manifestacións culturais. O rol de Antón Villar Ponte nas Irmandades é moi relevante e decisivo, cando menos ata a ruptura destas, que se produce na IV Asemblea, realizada en Monforte en febreiro de 1922. O seu activismo tradúcese na confección de innumerables artigos para a prensa explicando os porqués do novo movemento, na participación en moitos mitins e conferencias, no contacto cos líderes do catalanismo para tecer alianzas de cara ás lexislativas de febreiro de 1918, na súa atribulada experiencia como director do diario El Noroeste entre febreiro e setembro de 1918, no esforzo constante de espallamento das Irmandades a outras moitas localidades mediante cartas e mitins, etc. De grande importancia é a súa achega ao Conservatorio Nacional da Arte Galega que promoveu a Irmandade coruñesa entre 1918 e 1921, mediante a confección, edición e estrea de varias pezas teatrais. Antón impulsa a ruptura co rexionalismo tras o fracaso electoral de febreiro de 1918 e participa plenamente na definición nacionalista das Irmandades que se aproba no Manifesto da Asemblea de Lugo (novembro de 1918). Seducido paulatinamente polas posicións de Vicente Risco (absentismo electoral, pureza doutrinaria, illamento respecto das demais forzas, concepción elitista do movemento...), Antón entra en conflito coa súa propia Irmandade, a coruñesa, que acabará por relegalo da directiva do agrupamento en favor de Peña Novo e Xoán V. Viqueira e por destituílo na dirección do boletín A Nosa Terra, o 7 de xaneiro de 1922. Na Asemblea de Monforte, Antón fica coa Irmandade Nazonalista Galega (ING) risquiana. Nese contexto, alenta algúns dos contidos críticos máis explícitos contra un segmento das Irmandades que se deitan nas liñas do manifesto Máis alá!, de Álvaro Cebreiro e Manuel Antonio, e publica traballos en Rexurdimento, de Betanzos, La Zarpa, de Ourense, e Galicia, de Vigo, de fondo e radical contido político que o sitúan nunha liña moi próxima do «arredismo», co referente da loita irlandesa como modelo máis ou menos explícito. Delegado e líder da ING na Coruña, tras proclamarse en setembro 1923 a ditadura de Primo de Rivera, Antón Villar Ponte acepta un posto de concelleiro en febreiro de 1924, se ben é certo que permanece nel unicamente durante un mes. Comeza entón unha rectificación da súa traxectoria anterior. En numerosos artigos multiplica as súas críticas á ditadura, aos seus prebostes e ao monarquismo unitarista e reaccionario que a sustenta ideoloxicamente, o que lle custará dar cos seus ósos na cadea polo menos en dúas ocasións. Os problemas coa censura son para o xornalista viveirense nestes anos pan de cada día. En 1925 Antón promove sen éxito a constitución dun Partido Liberal Autonomista Galego que servise para reflotar os restos do naufraxio galeguista (desfeita da ING) e, desde 1926 cando menos, colabora activamente coa Alianza Republicana. En claro desafío á ditadura, redacta en El Pueblo Gallego, a carón de seccións en castelán como «Galerías», «Pretextos cotidianos» e «Temas de interés», outra en idioma galego, co título de «Exemplos», que vehiculiza unha constante e ben argumentada reivindicación da dignidade e da valía cultural da lingua de noso. Nos anos da ditadura primorriverista, Antón arroupa desde as columnas de prensa os traballos do Seminario de Estudos Galegos, colabora coas actividades da Academia Galega, fai parte durante un tempo da Reunión de Artesáns herculina, impulsa na mesma cidade un Ateneo e unha Universidade Popular, colabora cos coros Saudade e Cántigas da Terra, prepara unha edición da obra poética de Leiras Pulpeiro para a editora Nós e alenta a constitución dunha Asociación de Escritores Galegos (1930), da que será vicepresidente primeiro. En clave galeguista e republicana, precisamente, é Antón dos que alentan desde 1929, canda Casares Quiroga, a constitución dunha nova forza coa que encarar os estertores da Ditadura, a Organización Republicana Gallega Autónoma (ORGA), que participará no chamado «Pacto de San Sebastián». Outros sectores do galeguismo, porén, deciden na VI Asemblea (abril de 1930) non apoiar esta táctica e lanzaranse a constituír unha miríade de pequenos agrupamentos locais que só darán confluído no Partido Galeguista en decembro de 1931, cando xa se proclamara a Segunda República, xa se realizaran os comicios lexislativos e xa se debatera e aprobara a propia Constitución republicana. Precisamente nesas eleccións constituíntes da Segunda República, Antón foi electo deputado da ORGA pola circunscrición da Coruña e chegou a desempeñar, por breve tempo, ata xaneiro de 1932, o cargo de voceiro da minoría galega no Parlamento. Foi, ademais, o principal impulsor dunha Asemblea pro-Estatuto que tivo lugar na Coruña o 4 de xuño de 1931, punto de partida dun tortuoso proceso autonómico galego que só culminaría o 28 de xuño de 1936 cun plebiscito cuxo resultado axiña sería afogado polas armas. A deriva antiautonomista do sector maioritario da ORGA, liderado por Casares Quiroga, ao longo do chamado «bienio reformista» converteu ao de Viveiro nun refén das propias siglas e, en consecuencia, nun deputado pouco activo. Nas eleccións de novembro de 1933, foi excluído a última hora da candidatura do Partido Republicano Gallego (PRG) de Casares Quiroga e, visto o resultado catastrófico para os republicanos de esquerda e para os galeguistas neses comicios, decidiu ingresar en febreiro de 1934 nas filas do Partido Galeguista, onde Castelao o acolleu cun agarimoso artigo nas planas de A Nosa Terra, intitulado «No retorno de Antón Vilar Ponte». É nesta época cando Antón ingresa na Academia Galega (24/7/1934) co seu discurso O sentimento liberal na Galiza, que foi respondido por Otero Pedrayo, e cando confecciona e publica as pezas teatrais Os evanxeos da risa absoluta (1934) e Nouturnio de medo e morte (1935). No período republicano, a pluma xornalística de Antón foi verdadeiramente prolífica e incansable na confección de centos de artigos de corte autonomista, republicanista, galeguista e anticaciquil. Candidato galeguista nas lexislativas de febreiro de 1936 dentro da Frente Popular pola circunscrición coruñesa, resultou electo, mais apenas uns días despois dos comicios e sen tomar posesión do seu escano morrería na Coruña dunha perforación gástrica. O seu irmán Ramón e a súa cuñada Teresa Chao Maciñeira faríanse cargo dos dous orfos que deixaba e polo país adiante non deixarían de sucederse as iniciativas de homenaxe na súa honra, alentadas polo galeguismo e polo republicanismo de esquerdas, ata o mesmo día en que estalou a guerra.