Especial
Liga Santaballesa de Educación e Instrucción
A Habana, 7 de outubro de 1907 ata a actualidade
consellodacultura.galUnha destas sociedades –fundada na cidade da Habana en outubro de 1907–, foi a “Liga Santaballesa de Educación e Instrucción”. Foi creada por un grupo de emigrantes naturais da comarca lucense da Terra Chá, naturais dos concellos de Vilalba, Trasparga, Xermade, Muras, Cospeito e Abadín. Na súa primeira Memoria social (1910) aparecen como promotores da súa fundación Fermín Fraga Barros –quen sería nomeado primeiro secretario social–, Pedro Castro Bello, José Soto Cuba e Francisco Naseiro Castro. A eles uníronse outros paisanos como José Paz López –presidente fundacional–, Domingo Airado, Joaquín Piñeiro, Agustín López Arias, os irmáns Antonio e Manuel Pardo Villarino, Clemente Teniente, José Hermida, Manuel Eymil Ladra, Ramón Ladra Arias, Ramón Carballido, Manuel Balsa, Ramón Arias Reigosa, Rosendo Iglesias, Pedro Castro Bello ou Cosme Sacido entre outros. Foi tal o éxito que en poucos meses a sociedade contaba con 160 asociados.
A acta fundacional recollía a súa intención de «fundar en Santaballa un colegio de instrucción elemental y superior para niños y adultos de ambos sexos, sostenido por los recursos que entre todos se pudieran allegar por medio de cuotas voluntarias y permanentes». No ano 1912 apróbase en asemblea o inicio das xestións para a edificar unha escola no lugar de Feiranova para todos os nenos e nenas da parroquia de San Pedro de Santaballa. En 1914 envía, por medio de Agustín López, –presidente da sociedade Unión Villalbesa, que estaba de viaxe por Galicia–, a cantidade de 5500 pesetas para iniciar os traballos de construción do edificio escolar.
Para axilizar as obras nomea unha delegación en Santaballa, a Junta Administrativa, que se encargaría de vixiar os traballos e o funcionamento da escola; nos primeiros anos estaba integrada por Benito Prieto e Domingo Pérez Docampo. A día de hoxe continúa a existir unha asociación cultural, herdeira da antiga sociedade e que se denomina "Amigos da Liga Santaballesa", que mantén viva na memoria dos veciños o legado da sociedade habaneira. No edificio, centro sociocultural da parroquia e Museo Pedagóxico, organiza numerosas actividades culturais para a veciñanza.
O Colexio da Liga Santaballesa foi inaugurado en 1916 como centro de ensino primario e casa do mestre. Anos despois a sociedade habaneira mandou cartos para a construción dunha nova escola no lugar de Fontepisón. Os edificios da súa propiedade foron sostidos economicamente dende a Habana ata a chegada da República, cando son alugados polo Concello de Vilalba que os mantén como escolas nacionais.
En 1931 a asociación pasa a denominarse “Sociedad Liga Santaballesa de Instrucción, Recreo y Beneficencia”. Nos seus novos Estatutos sociais, aínda que non esquece o seu apoio á educación, contempla a axuda mutua aos socios. No artigo 1º declara a súa finalidade de «patrocinar la Educación e Instrucción a los de edad escolar vecinos de San Pedro de Santaballa y contornos, y también el Recreo y Socorro Benéfico entre sus asociados. Podrá patrocinar, proporcionar y dar la Instrucción de dos maneras: PRIMERA abonando los haberes que devengan los señores profesores y aportando el local (nunca los utensilios de texto). SEGUNDA: Podrá arrendar el edificio al ayuntamiento de Villalba a fin de que adopte en él una Escuela Pública».
E en setembro de 1938 os socios aproban en asemblea xeral un cambio de rumbo da sociedade que pasará a chamarse “Liga Santaballesa. Sociedad de Beneficencia y Protección Mutua”. Os Estatutos de 1942 recollen os novos fins societarios: «prestar auxilio a sus asociados en caso de enfermedad, carentes de recursos o trabajo e inutilidad física para el mismo (...). Fomentar la unión entre todos los asociados para que puedan prestarse mutua protección. Organizar y efectuar actos culturales y de recreo, como conferencias, veladas, bailes y toda clase de actos para recabar fondos para la Institución». Fins que se manteñen na actualidade.
Documentación da “LIGA SANTABALLESA DE EDUCACIÓN E INSTRUCCIÓN” que se pode consultar no Arquivo de Fondos do Consello da Cultura Galega:
- ACTA de FUNDACIÓN da sociedade (A Habana, 7 de outubro de 1907)
- ACTA de FUNDACIÓN da sociedade (Facsimilar editado con motivo do centenario fundacional da entidade, outubro de 2007)
LIBROS DE ACTAS que recollen as reunións das XUNTAS DIRECTIVAS nos seguintes períodos:
- Libro do 27 de febreiro de 1917 ata o 14 de outubro de 1937
- Libro do 31 de xaneiro de 1939 ata o 18 de xuño de 1947
- Libro que recolle as actas das eleccións e tomas de posesión das Xuntas Directivas do 20 de decembro de 1938 ata o 17 de xaneiro de 1971
Outra documentación relativa ás Xuntas Directivas:
- Varias actas soltas e mecanografadas das reunións da Xunta Directiva de 1952 ata 1954
- Candidaturas oficiais para formar as Xuntas Directivas (1923-39)
LIBRO DE ACTAS que recolle as reunións das XUNTAS XERAIS DE SOCIOS no seguinte período:
- Libro do 6 de febreiro de 1917 ata o 20 de decembro de 1938
LIBRO DE ACTAS que recolle as reunións da SECCIÓN DE PROPAGANDA e do COMITÉ DE DAMAS e COMISIÓN DE FESTAS:
- Libro do 20 de abril de 1930 ata o 24 de novembro de 1930
REGULAMENTOS polos que se rexe a sociedade:
-Regulamento (1907) (copia mecanografada)
Bases e Regulamento xeral (1907)
- Regulamento (1917) (borrador mecanografado)
- Regulamento da Xunta Administrativa (delegación da Liga Santaballesa na parroquia de San Pedro de Santabaia) (1917)
- Estatutos Xerais (1926)
- Regulamento xeral (1931)
- Regulamento xeral (1942)
- Regulamento xeral (1970)
REXISTRO DE SOCIOS:
- Libro de socios contribuíntes (1908-1916)
- Libro de inscrición de asociados (1916)
- Libro de rexistro de socios (1938-1945)
- Libro de rexistro de socios da Sección de Propaganda (1927-1929)
Listados de socios dos seguintes anos:
- 1917
- 1920
- 1921
- 1922
- 1923
- 1927
- 1928
- 1930
DOCUMENTACIÓN de CONTABILIDADE:
- Balance xeral de tesourería (6 de febreiro de 1917)
- Balance xeral de tesourería (xaneiro 1968)
- Recibos do pago de cotas societarias
PUBLICACIÓNS:
- MEMORIA SOCIAL de actividades (dos anos 1907 ata 1909, publicada en 1910)
- MEMORIA SOCIAL de actividades (dos anos 1910 ata 1915, publicada en 1916)
- MEMORIA SOCIAL de actividades (de 1916 ata 1922, publicada en 1923)
- MEMORIA SOCIAL de actividades (1919)
- MEMORIA SOCIAL de actividades (1920)
- MEMORIA SOCIAL de actividades (1927)
DOCUMENTACIÓN SOBRE AS ACTIVIDADES DA ENTIDADE HABANEIRA EN GALICIA:
ACCIÓN EDUCATIVA:
- Regulamento do funcionamento interno do Colexio Liga Santaballesa (1917) (borrador manuscrito)
- Regulamento do funcionamento interno do Colexio Liga Santaballesa (1917) (copia mecanografada)
- Documentación sobre a contratación do mestre para o Colexio Liga Santaballesa (1917)
- Documentación relativa á construción da casa-escola de Fontepisón (1927-1931)
- Inventario de mobles, libros e materiais educativos existentes na escola de Fontepisón a comezos do curso 1948-49
- Borrador do contrato de compravenda da Casa-escola de Santaballa por parte do Padroado á Liga Santaballesa (1 de outubro de 1959)
CEMITERIO VELLO de San Pedro de Santaballa:
- Documentación relativa ao Panteón social da Liga Santaballesa no Cemiterio da súa parroquia natal (1931-33)
Ligazóns
Prensa
Especial
Memoria documental das sociedades da emigración galega
Liga Santaballesa de Educación e Instrucción
A Habana, 7 de outubro de 1907 ata a actualidade
Data de publicación
Xoves, 27 de novembro de 2025Onde
consellodacultura.galAutoría
Arquivo da Emigración Galega (CCG)