Cand’un home ten moitismas

Este activísimo restaurador da cultura galega naceu en Santiago de Compostela o 22 de decembro de 1819. Estudou maxisterio na Escola Normal Central que se creou en Madrid en 1838 e tempo despois foi fundador e primeiro director da Escola Normal da Coruña en 1845, director da Escola Normal de Santiago desde 1849 e inspector de instrución primaria de 1851 a 1868, cunha cesantía en 1856 sobre cuxa duración non podemos informar[2] (cf. Saurin de la Iglesia 2003: 63). O cargo de inspector esixiulle facer numerosas viaxes que serviron para lle proporcionar grandes coñecementos sobre a lingua e os costumes da xente que naquel tempo vivía en moi distintos lugares de Galicia. Antonio militou, por tanto, entre as primeiras xeracións de mestres con título oficial expedido polo estado que desde mediados do século xix propulsaron a tarefa de estender o ensino primario nun país en que daquela imperaba un xeneralizado analfabetismo.

Durante o tempo do primeiro provincialismo colaborou con La Aurora de Galicia (1845), por máis que a súa orientación política non era a progresista, senón a dun liberalismo moderado. Despois escribiu ata a vellez para numerosas cabeceiras, entre elas algunhas do segundo provincialismo e do rexionalismo, se ben na actividade xornalística salientou fundamentalmente pola revista que dirixiu na Coruña en unión co seu irmán Francisco. Falamos de Galicia. Revista Universal de este Reino (1860-1865), unha publicación que tratou de demostrar a riqueza natural, cultural e artística de Galicia e tamén de meditar sobre as causas do seu atraso no momento en que o novo estado español se estaba empezando a construír desde os principios da homoxeneización administrativa, cultural e lingüística (cf. Saurin de la Iglesia 2000). Nestes sucintos apuntamentos biográficos non podemos deixar de mencionar que Antonio organizou os Xogos Florais da Coruña de 1861 e publicou o Album de la Caridad (1862), onde reuniu as composicións presentadas a este certame e tamén un “mosaico poético” no que integrou pezas en galego e castelán escritas por “vates gallegos contemporáneos”.[3] Tampouco debemos omitir aquí que asumiu a responsabilidade de dispoñer para a publicación o Diccionario gallego-castellano que Francisco Javier Rodríguez deixara inédito cando morreu en 1857 e que finalmente viu a luz en 1863 (cf. Axeitos Valiño 2020: 213, nota 51). Finalmente, cómpre lembrar que en 1886 don Antonio deu ao prelo El idioma gallego. Su antigüedad y vida, unha obra na que reuniu textos escritos en galego desde os tempos medievais ata os seus días.

Os catro manuscritos deste autor que reunimos para os Papés son obras poéticas da súa mocidade que el deixou inéditas: dúas de 1840 (a 69 e a 70 da nosa Cronoloxía), unha de 1843 (a 81, composta en Madrid durante o tempo dos seus estudos na Escola Normal Central) e outra de 1846 (a 99, escrita baixo o pseudónimo de Cristobo de Xallas).

Antonio de la Iglesia finou na Coruña o 26 de xuño de 1892.

[1] Os datos desta exposición están tomados principalmente de Saurin de la Iglesia (2003).
[2] Segundo Saurin de la Iglesia (2003: 63), volveu á cesantía en 1868, tras a revolución, e en 1883.
[3] Como deixan ver algúns dos materiais depositados no fondo Irmáns de la Iglesia do arquivo da Real Academia Galega, don Antonio empezara en 1856 a desenvolver un proxecto de antoloxía literaria galega que, non se podendo identificar co que en 1862 se deu a coñecer no Album de la Caridad, si comparte con el non poucos trazos que permiten consideralo o seu precedente inmediato (cf. Axeitos Valiño 2020).