Carta de Cristobo a seu tío don Alifonso de Santiago

Texto

Carta de Cristobo a seu tío don Alifonso de Santiago

<1a> Carta de Cristob.’a seu tio D[o]n Alifonso de Santiago.

     Xaniño pares que ves

De ver algunha disgracia–

Por que ö dices? – Porque?

Por q’oxe tras unha cara

Que pareces un calabre,

Socedech’algo? – A min, nada–

E logo? – Elogo, que todo

Xa se lo llevó la trampa–

E logo que hay? – Q’ha d’haber

Q’houbo saragata larga

En Santiago – E eso q’importa–

Home, mal rayo te parta,

Con que collen a [Solis]…–

Seiq’estas tolo! – Non marra–

Pero… porra! ¿como foi?!

Es’e imposible! – Caracha!

¡C’o demo do babiolo

Q’as quer’äinda mais craras!

Cando che digo q’e certo…–

Pero home, antonces fala

Como socedeu, ou que hay–

Nada, non socedeu nada–

Pero… – Q’entrou alí Concha

Cando ninguen o esperaba,

E copou a devisón

Sin escapars’ unha rata. –

Home parez’ unha bouba.

Terian tan pouca änsia

<1b> Q’habian d’estar dormindo

Sin contar c’unh’avanzada?–

Disque moito se bateron…

Hastra de dentro d’as casas.

Concha ganou, non hay dubda

Per’o demo d’a ganancia

Non lle valeu catr’ichavos

Por que lle costou moy cara.

Que valor! Non se veu outra

Loita mais ben apurrada.

Os nosos perder perdenon

Pro halles de quedar fama

De valentes, mentres que

Valentes haxa en España.–

Pero será certo eso?

Paresem’unha boubada.

Xaniño… sei que me choras…–

Non sintes esas campanas

Gran Demonio, ou estas xordo?–

Logo por eso tocaban? –

Elogo!– Non hay vergonza

Porra! que galopinada!

Sendo todos españoles

Repinical as campanas!

     Así  staban parolando

Xaniñ’ó de Vilouchada

Q’e xastre d’aquí da Cruña

Remendon de moita fama,

E Bartold’o zapateyro,

Con perdon da sua cara,

<2a> Que sin pestañal os ollos

Espantado para el miraba

Sentado na sua silla

Co ä coitela empuñada

E unha forma entr’as rodillas

Que sobre d’el’afeitara

Vnha  vir’antes de que

Pousas’a tal noticiada

Que d’ahi saëu voändo

Sin lle ter med’a saraiba.

     Estando nest’atordidos

Esbrancuxadal as caras

Mirand’un besta pr’o outro

Feitos uns papalanatas

Chegou Pep’o Carpenteiro

Que ten acó duas casas,

E sabe ler e escrebir,

E tamen sab’o que fala

Q’e home que lé papés,

E navelas afamadas.

Veull’a lotarí’antano

E se come non traballa

<6b> Q’he oficio que gorenta

Mais q’apeitar c’unha marra

Por eso… ¡O Seor Gosé

Desque non loita c’as taboas

<2a> Xa se lle conoz’o ventre,

E xa ten boa papada.

Dempois de saudar os dous

Dixo con moita cachaza:

Que fas, Bartoldo. – Non sey.

Non sey Pep’o que me faga,

Por que… xa tardan os demos

En arrigarme d’España –

<2b> Hom’é eso? – Log’igñoras

Por que tocan as campanas? –

Ba, ba, ba! ¡que burro eres!

E votou unha risada,

E mirou asi de lado

Os probes d’os meus panarras

Doendose de que fosen

Tan babions e tan sin alma –

Pero logo qui e o que din!

(Saltou Xan de Vilouchada)

Non din q’aló os de Santiago

Xa stan debaixo d’a zarpa?

–Ba, ba, ba! quen traga es’hor[a]?

Pepe, Pep’as cousas malas

Decote che salen certas –

E sempre corr’a disgracia

Detras d’os homes de ben,

Dixo Xan de Vilouchada

C’uns ollos tan afrexidos

Q’abofé me daba lástema.

– Pero q’habedes de ser

Homes de tan pouca lacha!

Dix’o noso carpenteiro

Xa c’unha pouca de rabia,

Que s’un burro de Garás

Vos ven c’unha noticiada

Dadesll’a el tanto creto

Mais q’a persoas humanas

Nin sodes vos liberás

Nin servides para nada:

<3a> Buxainas me parecedes,

q[u]e se n’as xeiran non bailan

(Aco na Cruña, meu tio,

Chamanll’os trompos buxainas)

     Sonou os mocos Seor Pepe:

Houb’unha pouca de pausa,

Ós seores Bartold’e Xaniño

Non repricaron palabra

Aguardando q’o Seor Pepe

Lles decraras’a enxangada.

As campanas mentres tanto

Co seu tan tan galan tángalan!

     Sigueu o Seor Pep’e dixo:

¡Coidado q’e moita gracia

C’o mono xefe político

E co Seor de Villalarga!

¡Quen lles repinicar’a eles

O cu con catro patadas! –

Bartold’antonces lovántase

Cheo de carraxe tanta

Q’escumaba pol a boca

Com’a unha coch[a] catralva

E sin saber que lle dera,

Tan enfogado s’achaba

Que pares que con pemento

Ll’embadornaran a cara.

Catro patadas dixeche…

Catro centas mil talladas

D’ese mono de […]…

Hei de facer sin tardanza.

Heille de vingal a miña

Ou na fieiteira m’esmagan

<3b> Q’a patada que me dou

a teñ’aquí inda na nadega

E tembranm’as moas todas

D’[o]s demos das labazadas.

E todo por esa gorra

De búcera que lobaba –

Bartoldo ¿quen che mandou

Porll’a bolrra colorada,

Saltou Xan, e porte teso

Coma quen sac’unha chaira

Diante d’el? q’a tard’aquela

Mesmo pares  que c’a rabia

Lovado’staba dos demos…

¿No’no vías q’esbochaba? –

Bartoldo calou guindando

Co ä coitela na banca,

E sapateöu a forma

Contr’o chao con tanta älma

Q’unha taboa do sobrado

Estando faltos’e falsa

Fixoa brincar pra arriba

E doull’o rapaz na cara

Q’estaba facend’un fio

E tíñam’a canga baixa

Virad’asina pra un lado

Coma quen q’algo buscaba.

Dios m’o perdone, foi ben

Que vend’a forza d’a rabia

Que tiñ’o Maestr’e, ainda

Puñas’a rir o canalla,

Mirando pr’o outro pícaro

<4a> Que tres solas remollaba;

Pro… dempois adoecía

Dos dentiños… e as bágoas

Baixabanll’a rego cheo

Polas fazulas d’a cara.

Bartoldo que veu aquelo

Dixoll’o rapaz “apaña”.

E o Seor Gose foi falando

C’a sua santa cachaza:

  Deixalo (dixo do Xefe)

Se sal d’esta rebodaina

Ha de ter que contar moito…

¡Se non lle cascan na cacha!

Pro… xa pares que stiveron

Ox’as morcillas baratas…

Pero Xaniño decia:

Esas malditas campanas

Seor Pep’, eses demonllos,

¿Que rayo he o que falan?

O Seor Gose non dou creto,

E esgarrou sen falar nada.

Estonces saleu Bartoldo,

Dixoll’a Xan: Home, cala.

¿Que sabes ti d’esas cousas

Nin a verdá d’o que pasa.

Os que non sabemos ler

Tod’o mundo nos engaña:

Métennos na orta sempre

Para royel as patacas.

¡Cando Pepe che dí eso

Ben sabe Pep’o que fala.

<4b>   Chamounos alí á un lado

E dixoll’a Pepe: vaya

Ti sabes alg’e non queres

Abril o peito, pois anda

Q[u]e n’hay medo q[u]e che veña

Ningun servil d’escoitada,

Que todos c’as candelexas

O redor d’o mono andan.

Pegárons’os tres á esto

Achegadi[ñ]os a parcha

E xuntaron as orellas,

Abrind’as bocas d’a cuarta.

Bartoldo mandou os picaros,

Para que n’ouvise nadia,

Mazatear tod’a sola

Bourando con tod’a alma

E que torgasen tamen

Canto soupesen de cantegas.

O Seor Gose sonou mocos,

E parece q’orneaba

Así s’armou unha múseca

Tan dociña e de tal gracia

<7a> Q’os demos foxiron todos

Naquel istante d’a casa.

Meten puños n’as orellas:

Acabalo d’as beatas

Cen escapan p[or] acó

Outros cen aló s’escapan.

Uns trucaron‘n un croceiro

E cean de recuada

E outros que ven correndo

Can enrib’e a cinzarra

Ynda lles cheg’os oidos

E o tilitan d’as campanas

Tamen’ nos fai bufar muito.

Volves’ atras a canalla

Tizando c’os chuzos quentes

As probiñas d’as beatas

Sen saber q[u]e rumbo levan

Xordos e cegos c’a rábia.

A [nuncea] proseguia

Os demos tamen berraban

Chamando p[or] escoleres

E por meigas de mais fama

Q’os arrigasen d’a Cruña

E os lobasen p[ar]a Francia.

   Os demos que ‘n outros postos

Toutaban algun panarra

Pra que sahis’o pernuncio

Qu’iba xa d’escangallada

Deixaron os seus cantiños

E as calles non s’andaban

Senon tripand’en demonllos

Que c’as lingoas d’unha vara

E os cornos coma touros

E as pernas coma crabas

Arregaladolos ollos

Hastr’os tellados brincaban

P[ar]a ver de donde viña

Tod’aquela embarullada

Nubrous’antoncel o ceo

Os escoleres baixaban

E as meigas tamen viñan

Todas elas afogadas

Q’atravesaran o mar

E salvaran as morallas.

<7b> Xuntanse demos e meigas

Escoleres e beatas

Por ultemo d’este embrollo

O longo d’a calle Ancha.

Vns votanll’a culp’os outros

Do demontre d’a enxangada

Vns peganse tizonazos

Outros arrigans’as barbas

E outros mais rabechados

Craban ‘os cornos ‘n a cara

A patadas aqueloutros

Coma condanados andan

Estes zorreganll’as meigas

C’os espetos ‘n as queixadas

E azoutas de demonio

Danll’aqueles as beatas

Hastra que (vaya por Dios)

Se lle descroben as cachas.

Os escoleres quixeron

Compol o diallo d’a zambra

Con paliq’e cortesias

Pro os demos repricaban

Zimbrando sopapos ‘n eles

Coma quen chobe saraiba.

   Estando ‘n este cotarro

Viron unhas luces craras

Que con Noso Señor viñan

Entrando ‘n a calle Ancha

Así q’uliron aquelo

Collen as meigas d’as faldras,

Embrullados alí moito,

Anqu’as meigas rabeaban,

Montan d’acabalo d’elas

E por enriba d’as casas

E uns por enriba d’outros

E por calles escusadas

Votan á foxir sin orde

Hastra saltal as morallas.

Cheas de paus e d’azoutas

Por diabros escadrilladas

Alí quedaron chorando

As probiñas d’as beatas

Que siguiron al Señor

Hastra q’entrou ‘nunhas casas

E todos pensaban muito

Q’os choros d’as boas almas

Eran por culpas d’os homes

Que por elas... (miñas santas)

Nunca [...] boiraran un prato

Con ningunha rabechada,

<8a> Nin triparan tansiquera

Vnha cruciña de palla.

Pol o campo de Carballo

As meigas choromicaban

Case tod’os escoleres

Tamen limpaban as bágoas

C’o farrapo d’o manten,

E os demos zorregaban

Cada patada ‘n o chao

Que tembraban as morallas

Cand’o Xaneral mayor

Antre fum’e llaparadas

Chegou rabea gomitando:

Xuntoume tod’a canalla:

Pergontou pol o traidor

Que mover’a zarabanda

Dixeronlle que Bartoldo:

“Vn pequeno’scoler vaya

Dilatalo a polecia,

Dixo el, e sin tardanza

Q’inda moy pequena è

Tal pena para tal falta”.

(Vn escoler chuchadiño

Aló foy c’ o a’mbaixada).

“Todol os demos se volvan

Tental a xente de marras,

Proseguéu, e se son poucos

No infern’outros agardan

Q’estan rabeando por vir

A ver s’enfrian as nadegas.

¡Perdeuse boa comeca

En Santiago, por disgracia!

Pro non hay que s’afrexir

Q’inda quedan esperanzas,

E o que non saleu est’ano

Poida ser que n outro salla,

[Adomais] d’esta desfeita

Ynd’hay que collel as rachas

..............................................

Esta noite ‘n este síteo

A eso d’a unha dada

Volvas’a xontar aquí

Tod’esta boa canalla!!

<8b> Con esto voaron todos

Para dentro d’as pousadas

E o Xaneral mayor

Foy tocar outra cinzarra.

   Mentres a enguespa corria

Que levo xa decrarada

En q’os deños por Bartoldo

Esa cinza lovantaran,

E que ‘n acouga s’o diaño

Mayor acó non se pranta,

O Seor Gose estroía

O noso par d’empanadas

O son son d’a pandeireta

Q’os mesmos demos espanta.

Antr’outras cousas garridas

D’e gobern’ e pobro e España

D’e sarvis e franceseiros

D’asoletism’e d’o Papa

Do Sistema trebutario

Camarill’e Ladroada

E de Cuba e Casamento

E d’a Revulusion santa

Q’emprendía ese pereodeco

Que dice que ¡moy ben fala!,

Encaixaba mil verdás

Tan forzudas e tan craras

Com’as que por aquí vay

O seu sobriño de Xallas

Decia el moito: Amiguiños

<4b> E Dixo moito: amiguiños

Todo vos e unha farsa!...

Quen foi derrotad’e Concha,

E o que caeu na trapa

Foi Concha, Concha foi solo

Quen quedou sin unha alma.

Concha, Concha… alí Velasco

Se d’as maus non lle mo sacan

Afog’o com’a un coello.

Velasco... ¡qui he mala alma!

<5a> Mais ahor’o Señor Concha

Xa’stará donde Dios cadra.

Non foi en Santiag’o ataque

Nin ten semellante traza

Que foi na Vll’, e todo est[e]

Conto o viveu esa vaina

Do señor xefe político

Que mala centell’o abra.

Quer q’a Cruña n’alz’o grito

E q’Artillería salla

Que non quer salir por que

Ten med’as moscas q[u]e andan

Soando, que ven o brau

E xa queren calloubada.

A tropa q’estab’ahí fora

Como non ll’abren a casa

Van vendo q[u]e donde foxen

Que non lles cadr’ unh’alandra.

O xeneral vai fedendo

Lev’a trop’ enforruñada

Y a cabeza d’el xa cheira

A xufre que non s’aguanta.

O mono non sal’afora

Do cubil donde s’agacha

E se sal’e pra fuxir

No vapor q’esta de garda.

Cadiz, Leon, Barcelona

Zaragoza, Salamanca

Alicant’e Cartaguena

<5b> Todas estan pernunciadas.

Yriart’esta cos seus,

Velasq’e Solís traballan,

Rubin de Cielos e un tigre

Q’hastra Madrí xa non para.

Est’he o q’hay, meus amigos,

Non dedes creto as campanas

Nin tampouc’ostrordinario

Que todo vos he unha farsa.

   Con est’o Seor Gosé

Deull’a Xan unha pancada

Moy cariñosa na lomba

E deus’a volta pr’a casa.

As campanas a todo eso

Co seu tan tan galan tángalan.

Xaniño quedou moy ledo

Ouvindo tales palabras

Pro… como era xorobado

Aindo’o probe… ainda… machaba.

O bo do Seor Bartoldo

Brincaba com’unha xata

De modo que derrubou

Todal as formas d’a parcha.

Tocab’o chifre c’os beizos

Cal se fora unha colandra

E dempois que se cansou

Dixo con moita baralla

<6b> Bruand’o mesmo que un cucho

Sin lle por med’a compaña

Nin as meigas, nin sugotas

Nin outras badulacadas:

   <5b> Pícaros que falsamente

Repinical’ as campanas

<6a> Se non votás a foxir

Entregad’a Dios a alma

Por q’a coitela d’un home

Vay á faguer cada racha

D’as vosas tripas cochinas

Q’han de quedar tan delgadas

Que van servir todas elas

Para cordas de guitarra

   O decir est’e entrar dentro

Trec’ou catorce xandarmas

Foy tod’un, e o Seor Bartoldo,

Sen que lle valesen prátecas,

Tuvo que votar a andar

A verll’o Moniñ’as barbas;

E poida ser… q’a lamber

Tres, catr’ou cinco patadas.

Asi collerá mais folgo

Bartoldiño Babionada

Para facer c’a coitela

Tantas cordas de guitarra.

<6b> Vostede que veu meu tio

As cousas aló tan craras

Vexa que xente mais testa

Para Menistros d’España

Bo he que Madril ten moitos

Pro s’algunha vez fan falla

Poden vir acó buscalos

Que levem’o deño marran.

<6> Cristobo de Xallas.

Cor[uñ]a Mayo 1846