Fernando Fraga Rodríguez

Pioneiro da Oceanografía en GaliciaDe químico orgánico a oceanógrafo
Fernando Fraga Rodríguez licenciouse en Maxisterio na Escola Normal de Santiago de Compostela en 1941 e en Ciencias, Rama de Química, na Universidade de Santiago de Compostela en 1946, con Premio Extraordinario. Iniciou a sua carreira científica lonxe da Oceanografía, dedicándose ao illamento e caracterización de alcaloides na xesta, baixo a Dirección do Profesor Ignacio Ribas (Palma de Mallorca, 1901 – Santiago de Compostela, 1996). Defendeu a súa Tese de Doutoramento en 1949 e, de seguido, acadou unha praza de Profesor Asociado para ensinar Química Orgánica na Facultade de Ciencias da Universidade de Santiago de Compostela, onde tamén exerceu como Secretario. Paralelamente, foi bolseiro do Patronato Juan de la Cierva, sección de Química Orgánica, na mesma universidade.
En 1953 deixa Santiago de Compostela para trasladarse a Vigo, onde obtivo unha posición de Colaborador Científico no Laboratorio Costeiro do Instituto Nacional de Investigaciones Pesqueras (IIP), pertencente ao Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC), que se inaugurara na acidade olívica o ano anterior. Dende entón, este laboratorio, que pasou a ser o Instituto de Investigaciones Pesqueras de Vigo en 1978, e dende 1986 cambiou o seu nome polo actual de Instituto de Investigacións Mariñas, foi a súa casa.
Dende a sua chegada ao IIP, Fernando Fraga aproveitou os seus coñecementos de Química Orgánica para estudar a composición dos peixes, do mexillón e dos refugallos do seu procesamento. En paralelo, interesouse pola presenza de materia orgánica no mar, desenvolvendo unha metodoloxía para a determinación da concentración de nitróxeno orgánico disolto baseada no clásico método Kjeldalh adaptado ás baixas concentracións, elevada presenza de sales e carácter recalcitrante do nitróxeno orgánico disolto no mar. O desenvolvemento desta metodoloxía permitiulle dar o salto á escena internacional. Convidouno a National Science Foundation dos Estados Unidos a participar nunha campaña oceanográfica no B/O Anton Brunn en 1964, parte da International Indian Ocean Expedition. Posteriormente o Institut Royal des Sciences Naturelles de Belgique, tamén ou convidou a outras duas campañas oceanográficas nos océanos Índico e Antártico en 1965 e 1967.
Naquel tempo, máis de dez anos despois da sua chegada ao IIP, Fernando Fraga, xa non era só un químico orgánico que analizaba a concentración de nitróxeno orgánico disolto no mar. Naqueles anos acontenceu tamén o seu tránsito de químico orgánico a oceanógrafo. Segundo el mesmo confesaba, a influencia do egrexio ecólogo Ramón Margalef (Barcelona, 1919 – Barcelona, 2004), co que mantivo unha relación profesional e de amizade de por vida, foi o que o levou a saír da sua zona de confort e tratar non só de medir, senón tamén de entender como se distribuía o nitróxeno orgánico disolto no mar. Responder a esta pregunta implicaba profundar na hidrografía, circulación, fertilización, produción primaria, relacións tróficas, etc. En definitiva, converterse nun oceanógrafo. Antes das expedicións do Índico, o laboratorio natural para facer ese tránsito necesario foi a Ría de Vigo. Nese tránsito tamén ascendeu en 1959 de Colaborador Científico a Investigador Científico, o segundo banzo da escala investigadora no CSIC.
Estudando a sistema de afloramento de Iberia-Canarias
A principios da década de 1970, co gaio da celebración da International Decade for Ocean Exploration (1971-1980), artellouse un esforzo internacional para o estudo do sistema de afloramento costeiro do Noroeste de África. Estes sistemas caracterízanse pola súa elevada produtividade, resultado da fertilización producida polo ascenso cara á superficie de augas frías e ricas en sales nutrientes dende 150-200 metros de profundidade en resposta ao vento. A oceanografía española embarcouse nesta iniciativa, abranguendo dende o banco Canario-Sahariano ata a fronte de Cabo Verde. Fernando Fraga foi unha peza chave daquelas campañas oceanográficas no recentemente estrado B/O Cornide de Saavedra. Foi a súa grande oportunidade de poñer en práctica as habilidades adquiridas como oceanógrafo, facendo importantes contribucións sobre a composición das masas de auga, a dinámica dos procesos de afloramento e o seu impacto na produción primaria. Este periodo tamén coincidiu co seu paso á escala de Profesor de Investigación do CSIC, equivalente a Catedrático de Universidade, en 1973, tras vinte anos ligado ao CSIC.
A mediados da década de 1970 Fernando Fraga virou os seus intereses científicos cara ao Mar de Galicia, límite setentrional do sistema de afloramento do Noroeste de África. Dese tempo foi o descubrimento do que hoxe se chama Fronte de Fraga entre as augas subtropicais e subpolares de Nordés Atlántico á altura do Cabo Fisterra. Contaba o profesor Fraga que se decatara da existencia desa fronte porque anos antes, nas campañas en África, tivo a oportunidade de estudar a fronte entre as augas do Atlántico Norte e Sur á altura de Cabo Verde. Tamén foi nestes anos cando se decatou de que unha parte considerable das sales nutrientes que fertilizaban as Rías Galegas non as transportaban a auga aflorada senón que se producían na plataforma continental por procesos de mineralización da materia orgánica exportada dende as rías. Estes dous descubrimentos están recollidos nun capítulo que escribiu por invitación para o libro Coastal Upwelling publicado en 1981 pola American Geophysical Union. Este libro considerouse a Biblia do afloramento nas seguintes décadas, e o profesor Fraga fixo parte salientable del, pasando a ser una referencia internacional no estudo deste proceso oceanográfico.
Volvendo á casa: as Rías Galegas
Na década de 1980, aproximándose xa a súa xubilación forzosa (así figura non seu curriculum vitae) en 1987, o profesor Fraga volve ás súas orixes: estudar as Rías Galegas, particularmente o seu querido laboratorio natural da Ría de Vigo. Nesta etapa, introduce o estudo do sistema de ácido carbónico no Mar de Galicia, fonte de carbono para a produción primaria e principal responsable da capacidade tamponante que ten a auga de mar. Á parte de facer innovacións metodolóxicas relevantes na determinación do pH e a alcalinidade, incorporou esas medidas aos estudos da composición química das augas mariñas. Posteriormente, cando a comunidade científica se decatou de que o mar estaba a captar unha fracción moi significativa do dióxido de carbono (CO2) emitido cara á atmosfera polas actividades humanas, as medidas de pH e alcalinidade que Fernando Fraga estivera facendo no Mar de Galicia e as súas rías cobraron particular relevancia.
En calquera caso, naquel tempo él buscaba determinar todas as formas orgánicas e inorgánicas de carbono, nitróxeno, fósforo e silicio, en forma disolta ou particulada. Estas medidas, xunto á concentración de osíxeno disolto, permitíronlle profundar na temática na que se centrou na etapa final da súa carreira científica: as relacións estequiométricas polas que se rexe o intercambio destes elementos entre a auga e os organismos que habitan nela, procurando entender como os organismos modifican a composición da auga e viceversa.
Foi nesta etapa final cando formou aos tres estudantes que fixeron a tese de doutoramento baixo a súa dirección: Fiz F. Pérez, Ricardo Prego e a malograda Aida F. Ríos (Vigo, 1947 – Moaña, 2015). Todos eles chegaron a profesores de investigación do CSIC no Departamento de Oceanografía do Instituto de Investigacións Mariñas. Malia xubilarse en 1987, o profesor Fraga seguiu acudindo todos os días ao seu despacho no Instituto ata o ano 2005, aínda que deixou de facelo tan asiduamente. Neses máis de trinta anos de Profesor Emérito moitos puideron aproveitarse da súa sabedoría e xenerosidade, de xeito que realmente foi mentor de moito máis que tres estudantes. Tamén queda o seu legado de máis de 120 traballos de investigación publicados en revistas científicas e capítulos de libros. A maior parte da súa produción científica está escrita en castelán, particularmente na revista Investigación Pesquera (Scientia Marina dende 1995) editada polo CSIC, o cal non impediu que fose un investigador recoñecido internacionalmente, aínda que en certo modo limitou o impacto das súas contribucións. É salientable que, tras xubilarse, todos os seus artigos se publicasen en inglés. En 1996 publicou nunha obra colectiva promovida polo Consello da Cultura Galega, As augas de Galicia, o traballo «As Rías», unha recompilación de todas as súas investigacións sobre as rías galegas que tivo unha gran difusión e posteriormente foi traducida ao catalán.
Despois da xubilación chegáronlle os recoñecementos: en 1987 foi elixido académico numerario da Real Academia Galega de Ciencias, en 1992 recibiu a Medalla de Galicia e en 1999 os premios Antonio Casares y Rodrigo de Ciencia e Tecnoloxía da Xunta de Galicia e o I Premio Iberoamericano de Ciencias Mariñas, outorgado polos decanos das facultades de ciencias do mar.
Curiosamente, o seu recoñecemento internacional estivo ligado á International Decade for Ocean Exploration (1971-1980) e o seu pasamento, o 12 de setembro de 2020, ocorreu pouco antes de que as Nacions Unidas declarasen a United Nations Decade of Ocean Science for Sustainable Development (2021-2030).
Bibliografía

Fraga, F. (1956): «Variación estacional de la composición química del mejillón (Mytilus edulis) I», Investigación Pesquera, 4: 109-125. Fraga, F. (1959): «Relación entre peso, talla y composición química en el mejillón (M. edulis) de la Ría de Vigo», Investigación Pesquera, 14: 25-32. Fraga, F. (1959): «Determinación de nitrógeno orgánico suspendido y disuelto en el agua de mar», Investigación Pesquera, 14: 121-127. Fraga, F., e F. Vives, (1961): «La descomposición de la materia orgánica en el mar», Investigación Pesquera, 19: 65-79. Fraga, F., (1966): «Distribution of particulate and dissolved nitrogen in the Western Indian Ocean», Deep-Sea Research, 13: 413-425. Fraga, F., (1974): «Distribution des masses d'eau dans l'upwelling de Mauritanie», Tethys, 6: 5-10. Fraga, F., (1981): «Upwelling off the Galician Coast, Northwest-Spain». En Coastal Upwelling. Washingthon D.C.: American Geophysical Union; 176-182. Fraga, F., E.D. Barton e O. Llinas (1985): «The concentration of nutrient salts in pure North and South Atlantic Central Waters». En: Simposio Internacional Afloramiento Oeste Africano. Barcelona: Instituto de Investigaciones Pesqueras; I: 25-36. Fraga, F., F.F. Pérez, F.G. Figueiras e A.F. Ríos (1992): «Stoichiometric variations of N, P, C and O2 during a Gymnodinium catenatun red tide and their interpretation», Marine Ecology Progress Series, 87: 123-134. Fraga, F. (1996): «As Rías». En Díaz-Fierros, F. (coord..): As augas de Galicia. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega. Fraga, F., A.F. Ríos, F.F. Pérez, M. Estrada, e C. Marrasé (1999): «Effect of upwelling pulses on excess carbohydrates synthesis as deduced from nutrient, carbon dioxide and oxygen profiles», Marine Ecology Progress Series, 189: 63-75. Fraga, F. (2001): «Phytoplanctonic biomas synthesis: application to deviations from Redfield stoichiometry». En A marine science odyssey into the 21st century. Barcelona: Editores Gili, Pretus & Packard, Sciencia Marina; 153-169. Pérez, F.F., e F. Fraga (1987a): «A precise and rapid analytical procedure for alkalinity determination», Marine Chemistry, 21: 169-182. Pérez, F.F., e F. Fraga (1987b): «The pH measurements in seawater on the NBS scale», Marine Chemistry, 21: 315-327. Prego, R. e F.F. Pérez (2020): «Obituary: Fernando Fraga Rodríguez», Scientia Marina, 84(4): 477-480. Vives, F. e F. Fraga (1961): «Producción básica en la Ría de Vigo (NW de España)», Investigación Pesquera, 19: 129-137.