Isidro B. Maiztegui

Un compositor arxentino-galego do século XXIsidro Buenaventura Maiztegui Pereiro (Gualeguay, 1905-Mar del Plata, 1996) foi un compositor arxentino, descendente de emigrantes españois (a súa nai era galega e o seu pai era vasco) que desenvolveu unha extensa e prolífica carreira entre Arxentina e España. A súa actividade e produción musical convérteno nunha figura moi relevante da historia da música do século XX nos dous países mencionados.
Os anos de formación e consolidación na Arxentina
Maiztegui inicia a súa formación musical con seis anos no Conservatorio Beethoven de Gualeguay, onde acode a clases de piano. No ano 1927, trasládase coa súa familia a Bos Aires onde ingresa na Facultade de Dereito e Ciencias Sociais da UBA. Na capital arxentina entra en contacto co ambiente universitario e establece amizade cun grupo de mozos vinculados ao mundo das artes a das letras, entre os que sobresae Enrique T. Susini, unha figura moi decisiva na súa carreira como compositor. Este persoeiro inflúe, por un lado, na orientación dos seus estudos cara á música, xa que en 1930 abandona a carreira de Dereito e ingresa no Conservatorio de Música y Arte Escénico de Bos Aires, e, por outro, na súa introdución no mundo teatral e cinematográfico.
Na década dos anos trinta, Maiztegui ocupa diferentes cargos no panorama musical de Bos Aires entre os que destaca o de mestre substituto do Teatro Colón ou o de membro da comisión de Folklore y Discoteca do Ministerio de Justicia e Instrucción Pública. Nesta época comeza a desenvolver unha obra compositiva conectada coa cultura occidental do seu tempo e cunha clara influencia da tradición musical do seu país de nacemento, como se reflicte nas obras para piano Preludio (tango) (1936) ou Escarceo criollo (ca. 1947). Paralelamente a esta actividade, inicia a súa andadura no mundo teatral e cinematográfico do país, o cal se atopaba en pleno auxe. Así, no ano 1933, intervén nunha das primeiras películas sonoras do cine arxentino Los tres berretines (Equipo Lumiton, 1933). Despois do grande éxito deste filme, os traballos cinematográficos sucédense uns tras outros e orienta a súa profesión cara á composición de bandas sonoras musicais. Compón a banda sonora musical para numerosas películas do denominado período clásico ou anos dourados do cine arxentino, que foron dirixidas por directores de referencia como Orestes Caviglia (Con las alas rotas, 1938), Mario Soffici (La cabalgata del circo, 1945) ou Eresto Arancibia (La gran tentación, 1948), entre outros. Ademais, Maiztegui traballa no mundo teatral onde participa en importantes producións como Calandria ou Martín Fierro, entre outras.
Nesta época é cando empeza a vincularse con España, formando parte dos intelectuais arxentinos do seu país que se relacionan co movemento republicano e, posteriormente, cos intelectuais españois e galeguistas exiliados na Arxentina. Así Maiztegui entra en contacto con Luis Seoane a través do seu círculo de amizades, do que forman parte Norberto Frontini ou Horacio Coppola, persoas que axudaron ao pintor galego a introducirse no ambiente artístico de Bos Aires. Maiztegui e Seoane manteñen unha estreita amizade, como se mostra no epistolario intercambiado entre ambos. Maiztegui tamén comeza a súa relación coa colectividade galega da capital arxentina grazas ao fotógrafo exiliado Xosé Suárez, a partir do encargo da composición dunha banda sonora para o seu documental Mariñeiros (1938), baseada na música tradicional galega. Este proxecto permitiulle redescubrir o legado cultural e musical galego transmitido pola súa nai e fixo que se vinculase con diferentes asociacións galegas a través da dirección coral. Deste xeito, na década dos trinta Maiztegui dirixe os coros Lembranzas de Ultreya e a Coral Polifónica Os Rumorosos do Centro de Betanzos e, nos anos corenta, despunta a o seu labor á fronte da coral Terra Nosa do Centro Ourensán. Con esta última agrupación intervén en numerosos actos e concertos da colectividade e mesmo realiza gravacións de cancións galegas, como o disco Coral gallega Terra Nosa del Centro Orensano de Buenos Aires (RCA Víctor Argentina, ca.1950). Á beira de toda esta actividade coral, Maiztegui forma parte do xurado do primeiro concurso musical promovido polo Centro Galego de Bos Aires, en 1950, o que constitúe outra mostra máis da importancia que a súa figura ten dentro da colectividade galega.
España, o reencontro co galeguismo e a súa achega ao cine español
En 1952, despois dun período de grande actividade profesional e cultural na Arxentina, chega a España co obxectivo de coñecer o lugar de orixe dos seus antepasados. Dende a súa chegada a Galicia, Maiztegui incorpórase rapidamente aos círculos de intelectuais galeguistas de Francisco Fernández del Riego e Isaac Díaz Pardo, cos que comparte longas tempadas e cos que participa en varios eventos relacionados coa cultura galega.
En 1954 compón a música para o filme Viento del norte de Antonio Momplet. Esta película constitúe o inicio dunha longa e prolífica carreira como compositor de música de cine en España. Así, convértese no músico de referencia do célebre cineasta Juan Antonio Bardem (Muerte de un ciclista, 1955) mais tamén traballa con outros directores do momento como José María Forqué (Un día perdido, 1954), Fernando Merino (Amor a la española, 1966) ou o cineasta arxentino León Klimovsky (Salto a la Gloria, 1959), entre outros.
Aínda que a faceta de Maiztegui como compositor de música de cine é a que máis transcendeu co paso do tempo, tamén desenvolveu unha importante actividade compositiva de música de concerto. Nestes anos, rescata, en xeral, o elemento hispánico en obras como Canciones Españolas (Al estilo del Romancero Español) para voz e guitarra (1961) ou Homenaje a cuatro vihuelistas españoles del siglo XVI para guitarra y orquesta de cuerda (1967); e, en particular, ten moi patente a cultura galega transmitida pola súa nai. Así, dentro das súas obras de temática galega, sobresae a súa cantata escénica Macías o Namorado (1956) por ser unha composición única no seu tempo e no seu xénero. Esta obra nace no seo do faladoiro diario do Café Lyon d´Or de Madrid, onde Maiztegui xunto a Ramón Cabanillas e Antonio de Lorenzo crean unha obra musical que pretendía ser unha síntese lírica, figurativa e musical de Galicia en homenaxe a todos os galegos, baseada nunha cantata de Ramón Otero Pedrayo. Esta cantata foi editada por Galaxia e eríxese como a obra máis importante do catálogo de Maiztegui debido ao recoñecemento que recibe por parte dos intelectuais galeguistas da época, e polo valor que lle outorga o propio Maiztegui. A isto hai que engadir os múltiples esforzos que lle dedica o compositor no seu incesante empeño por estreala tanto na Arxentina coma en España, neste último país soamente se interpretaron uns números en versión de concerto dentro dos cursos de Música en Compostela do ano 1964, grazas á mediación da cantante e pianista Conchita Badía. Non será ata 1981, cando logra a desexada estrea de Macías o Namorado ao completo, no Teatro Libertador San Martín da cidade de Córdoba (Arxentina). Así a todo, Maiztegui non consegue que se represente en Galicia a pesar da tenacidade, perseveranza e esforzo dedicado ao longo dos anos.
Esta grande achega á música académica galega do século XX complétase, por unha banda, cos Preludios galegos op. 28 para piano (1957), sete dos cales son interpretados por Maiztegui como fondo musical na gravación do disco Rosalía de Castro. Follas Novas (RCA Española, 1958) da recitadora Gloria Mosteiro. Por outra, coas cancións para canto e piano Sin niño (1964) e ¿Qué pasa ó redor de min? (1964) con textos de Rosalía de Castro, e Longa noite de pedra (1968) e Tempo de chorar (1968) sobre poemas de Celso Emilio Ferreiro.
Últimos anos: o retorno á Arxentina
A finais de 1969 regresa á Arxentina e ao ano seguinte comeza a traballar como profesor no Instituto Profesional de Arte Lírico da Secretaría de Cultura da Municipalidade de Bos Aires, e, entre 1973 e 1978, ocupa o posto de director e organizador do arquivo musical do Teatro Colón de Bos Aires.
Nesta etapa a súa relación con Galicia continúa. Por un lado, colabora coa súa música no cartel de cego Paco Pixiñas. Historia dun desleigado contada por il mesmo (1970), un experimento parateatral con ilustracións de Isaac Díaz Pardo e texto de Celso Emilio Ferreiro, que se edita en Ediciós do Castro. Por outro, en 1973, retoma o seu contacto coa colectividade galega de Bos Aires, xa que empeza a xestionar un proxecto de creación dun coro no Centro Galego, conectado á Escola de Danza e de Música da entidade. Segundo se recolle na revista Galicia do Centro Galego, o coro fúndase o 6 de maio de 1974, e Maiztegui conta coa colaboración de Carlos López García-Picos na dirección. Non existe unha información exacta sobre o período no que comparten actividade nin sobre o momento exacto no que Maiztegui abandona o coro, mais a fin da participación de Maiztegui na agrupación coincide co asentamento do compositor en Mar del Plata entre 1975 e 1976.
En 1978, Maiztegui xubílase como mestre interno do Teatro Colón e aséntase definitivamente en Mar del Plata. Nos anos de retiro continúa compoñendo obras para diferentes instrumentos solistas e pequenas agrupacións, logra levar a cabo a ansiada estrea da versión completa de Macías o Namorado, como mencionamos anteriormente, e recibe numerosos premios e homenaxes por toda a súa carreira artística.
En 1994, animado polo profesor e xurista Luis Pérez Rodríguez, compón a derradeira obra do seu catálogo, os Seis poemas galegos de Federico García Lorca para canto e piano. En abril de 1996, Maiztegui viaxa a Santiago de Compostela á presentación do libro O pórtico poético dos Seis poemas galegos de Federico García Lorca de Pérez Rodríguez e á estrea das súas cancións no Consello da Cultura Galega, onde o propio compositor acompaña ao piano á soprano Marta de Castro. Ao mes seguinte, o 29 de maio de 1996, Isidro B. Maiztegui falece en Mar del Plata.


Bibliografía

Alonso Montero, Xesús (2004): «Escritores galegos, letras galegas en Madrid: a tertulia do café Lyon d´Or (1952-1954)», Madrygal, 7 : 11-30. Cabanillas, Ramón; Lorenzo, Antonio; Maiztegui, Isidro B. (1956): Macías o Namorado: Poema escénico-prosa e verso-a xeito de guieiro musical, sobor dunha cantata de Otero Pedrayo. Vigo: Galaxia. Díaz Pardo, Isaac; Ferreiro, Celso Emilio; Maiztegui, Isidro B. (1970): Paco Pixiñas: cartel de cego: historia dun desleigado contada por il mesmo / romance de Arístides Silveira; cun limiar tirado dos proverbios do conde de Vimioso (o vello); e un epílogo de Celso Emilio Ferreiro; música de Isidro B. Maiztegui; debuxos de Díaz Pardo. Sada-A Coruña: Ediciós do Castro. Fouz Moreno, María (2022): La música de Isidro B. Maiztegui Pereiro en el contexto hispano-argentino. Migración, cine y sonidos de la identidad . Granada: Libargo Editorial. Fouz Moreno, María (2019): «España en la música de Isidro Maiztegui. Herencia, ideología y migración», Resonancias: Revista de Investigación Musical, 45, 121-146. Fouz Moreno, María (2018): «El compositor argentino y la opción galleguista: ascendencia y contexto». En Garbayo, Javier; Capelán, Montserrat (eds.): Ollando ó mar. Música civil e literatura na Galicia Atlántica (1875-1950). Pontevedra: Deputación Provincial, Museo; 603-622. García Morillo, Roberto (1999): «Maiztegui Pereiro, Isidro Buenaventura». En Casares Rodicio, Emilio (Dir.): Diccionario de la música española e hispanoamericana. V. 7. Madrid: Sociedad General de Autores y Editores; 43-44. Maiztegui, Isidro B. (1996): Música para os Seis poemas galegos de Federico García Lorca. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega. Maiztegui, Isidro B. (2009): Preludios galegos op. 28. Baiona (Pontevedra): AGADIC- Dos Acordes; (Ars Gallaeciae Musicae). Maiztegui, Isidro B. (2009): Seis poemas galegos de Federico García Lorca. Baiona (Pontevedra): AGADIC- Dos Acordes; (Ars Gallaeciae Musicae). Padrol, Joan (2009): «La música del cine español de los años 50: Augusto Algueró, Xavier Montsalvatge e Isidro B. Maiztegui». En Olarte Martínez, Matilde (ed.): Reflexiones en torno a la música y la imagen desde la musicología española. Salamanca: Plaza universitaria; 389-401. Padrol, Joan (2011-2012): «Maiztegui, Isidro B. [Isidro Buenaventura Maiztegui Pereiro]». En Casares Rodicio, Emilio (ed. e coord.): Diccionario del cine iberoamericano: España, Portugal y América. V. 5. Madrid: Sociedad General de Autores y Editores; 396-397. Pérez Rodríguez, Luis (1998): O Pórtico poético dos Seis poemas galegos de F. García Lorca. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega. Seoane, Luís (1994): Figuracións: debuxos e textos publicados en La Voz de Galicia (1971-1977). A Coruña: La Voz de Galicia. [Sen autor] (2003): «Maiztegui Pereiro, Isidro Buenaventura». En Gran enciclopedia Galega Silverio Cañada. 27. Lugo: El Progreso; 152-153.