Antón Zapata García

Poeta de intensa actividade sociocultural na colectividade galega da Arxentina Antón Zapata García naceu na parroquia de Santa María da Atalaia de Laxe (A Coruña) o 26 de febreiro de 1886. O seu pai era sarxento de carabineiros e a nai, María Josefa García Moreira, parente de Pondal. Na súa coñecida conferencia «Eduardo Pondal, Sentimento e Libertá da Terra Galega», lembra: Os que o conoceron na seneitude [a Pondal] —nós, por raís consanguiña, tuvemos esa grande e impagábel sorte—... . Con estudos primarios, logo de traballar no agro e no mar, en 1903, con só 17 anos, embarca cara á Arxentina. Xa falecera a nai, feito que puido condicionar a decisión. A razón da súa marcha non está clara, é probable que os problemas do poeta e dos seus irmáns coa madrasta fosen decisivos. Antón emigra e despois seguen o mesmo camiño os irmáns. Non se pode descartar que a motivación fose evitar a chamada a quintas. Os estudos realizados sobre as causas das correntes migratorias na época sinalan esta entre as máis importantes. Non debe ser casual que o longo poema «A crus da Rosa» relate a historia dun mozo que emigra para eludir as quintas. Ben puidera basearse na experiencia persoal, malia a advertencia inicial: Todol-os persoaxes que figuran con nomes ou alcumes n-este poema, non alluden a ningunha persoa de reial eisistenza, eisceizón feita do gaiteiro «O FRESCO», ao que o aitor conóceu sêndo rapás . Chegou á Arxentina como un emigrante máis, establecéndose na capital. Sinala Vilanova Rodríguez que traballou como empregado de comercio e tenedor de libros. Axiña empezaría a compoñer versos e a escribir artigos, con preferencia de tema galego. Os primeiros dos que temos noticia son os poemas publicados en 1913 en Suevia. Revista Gallega Regionalista, cos que se inicia a súa presenza en moitas cabeceiras da colectividade galega. A súa traxectoria poética vaise consolidando, primeiro escribe máis en castelán e axiña case monolingüe en galego. O 13 de novembro de 1920, no Teatro Colón, recibiu a Mención Honorífica dos Xogos Florais convocados pola Casa de Galicia de Bos Aires polo seu poema «Volvoretas». No eido social participa na fundación da entidade social e cultural Club Gallego, xunto a Eduardo Blanco Amor, aínda que pouco despois vai afastarse en desacordo coa súa liña de actuación. Desde 1928 ata 1934 traballa arreo na Asociación Benéfica y Cultural (ABC) del Partido de Corcubión, chegando a dirixir a súa revista Alborada. Este activismo posibilitará unha relación con persoeiros como Blanco-Amor, Ramón Suárez Picallo ou Castelao. En 1929, unha nova do Correo de Galicia dá conta da iniciativa de Antón Zapata García, Francisco Regueira e Manuel Oliveira de crearen a Institución Cultural Gallega (ICG), protectora do Seminario de Estudios Gallegos. Antón Zapata continuaba a ser un referente e a súa participación como poeta era requirida polas sociedades de emigrantes máis dinámicas e pola Federación de Sociedades Gallegas (FSG). Na altura, militaba na arredista Sociedade Nacionalista Pondal (SNP). En 1932 a tensión política no seo da ICG rebenta, enfrontando os dirixentes da FSG, desde o voceiro Galicia, cos membros da SNP, desde A Fouce, que malia seren na Federación a minoría discordante tiñan o control da ICG, da que en 1934 Antón Zapata foi designado presidente. O nomeamento vai coincidir nese ano coa súa defenestración na ABC de Corcubión, que o expulsa por problemas internos. Axiña vai seguir un camiño semellante na ICG, desta volta por causas esóxenas pois o feito aconteceu en Galicia. En Ponteceso realízase unha homenaxe a Pondal no centenario do seu nacemento, na que o presidente do SEG pronunciou un discurso en castelán. Isto provoca a enérxica reacción da colectividade galega, sobre todo do arredismo da SNP, que no seu voceiro cualifica de inxustificabre a pasividade dos galeguistas e nacionalistas que estiveran presentes. Zapata impide calquera agravio contra o presidente do SEG e o xesto abre unha dura campaña dos seus ex-compañeiros para conseguir a súa dimisión, perante os ataques presenta a renuncia. O levantamento fascista do 18 de xullo de 1936 altera a dinámica societaria na Arxentina e boa parte vai envorcarse na solidariedade co goberno democrático republicano. A crueza da guerra civil e, sobre todo, a represión desencadeada polos falanxistas serán decisivas para que o estro de Antón Zapata se volva máis comprometido. O seu poema «Na morte de Lexandro Bóveda» (Galicia, 27 de xuño de 1937) convértese na primeira composición en galego que evoca o asasinato do secretario de organización do PG. En 1942 concorre ao certame da Junta de Selección de la Agrupación Democrática del Espectáculo Público ou Junta de la Victoria, que premiaba o mellor himno a Stalingrado para conmemorar a defensa da cidade na invasión da Alemaña nazi. O seu poema é elixido o mellor entre numerosos participantes. Aproveitando a sona, a Irmandade Galega organízalle unha homenaxe pol-a sua meritoria laboura como poeta e como galeguista. Daquela tiña xa moitos problemas de saúde, que o acompañaron os anos finais da súa vida. Malia a todo, era concorrente habitual dos actos patrióticos. Salienta a súa participación, en xullo de 1944, na homenaxe a Castelao que a colectividade organiza con motivo da edición polo Centro Orensano da súa obra Sempre en Galiza. Antón Zapata aparece nos Membros do Consello Ourentador da Irmandade para o bienio 1946/1947. Na relación, encabezada polos deputados Castelao, Elpidio Villaverde e Antón Alonso Ríos, figuran os nomes máis importantes da emigración e do exilio, como Núñez Búa, Manuel Puente ou Ramón Rey Baltar. A enfermidade creba a súa saúde e, á idade de 67 anos, tras varios meses convalecente, faleceu en Bos Aires o 20 de xuño de 1953, malia que a acta de defunción indica que finou o 21. En sinalar o día anterior coinciden os xornais da diáspora. Postumamente, en 1954 publícase o seu único libro A Roseira da Soidade, con prólogo de Ramón Otero Pedrayo, que se viu obrigado a refacer ao coñecer o óbito e que remata no nadal de 1953. Aos 72 poemas hai que xuntar moitos dispersos nas publicacións periódicas e compilados na nosa Tese de Doutoramento, A poesía de Antón Zapata García. Edición e estudo [2008].