María Luisa Viqueira López-Cortón

Da Quinta dos Cortón ao exilio mexicanoNaceu en Vixoi (Bergondo) o 23 de xullo de 1888, dous anos despois que o seu irmán, o filósofo e pedagogo galeguista Xohán Vicente Viqueira (1886-1924). Os seus pais foron Luisa López-Cortón Viqueira e o militar de intendencia Vicente Viqueira y Flores Calderón, casados desde 1884. O feito de que seus pais fosen tío e sobriña —el era irmán de Julia, a nai dela—, ocasionoulles non poucos problemas. Segundo algúns investigadores o matrimonio separouse en data temperá e el refixo a vida en Burgos.
Foi a nai de Luisa quen criou os fillos. Era unha das fillas de Pascual López Cortón (1817-1878), o mecenas que patrocinara os primeiros Xogos Florais da Coruña en 1861 e que encargou a Antonio María de la Iglesia a edición de El Álbum de la Caridad (1862), considerado a primeira antoloxía poética do Rexurdimento galego. Educada nun ambiente culto e exquisito, Luisa tratou desde nena algunhas das principais figuras da cultura galega e española que visitaban con frecuencia a Quinta dos Cortón, a fermosa casa que seu avó comprara tras regresar da emigración en Puerto Rico. Nesta suntuosa casa, en Vixoi, residiu tamén a outra filla de Pascual López Cortón, Carmen (1866-1938), tía materna de Luisa, que con 27 anos casou co pedagogo krausista Manuel Bartolomé Cossío, discípulo predilecto de Francisco Giner de los Ríos. A primeira filla deste matrimonio, Natalia, naceu en 1894 na casa familiar de Bergondo.
Francisco Giner de los Ríos e Cossío pasaban temporadas na casa de Vixoi desde o ano 1891, alí os tratou e coñeceu a pequena Luisa que se educou nun ambiente privilexiado, rodeada de libros e de todo tipo de facilidades para aprender. Desde a máis tenra infancia beneficiouse das reformas educativas alentadas pola Institución e do contacto coa natureza. Era, polo que parece, unha persoa extremadamente culta e intelixente. Tamén parece probada a súa identificación coa terra e a defensa da nosa lingua, pois segundo indica Aurora Marco é posible que colaborase cun grupo de mulleres sadenses que fixeron unha importante doazón ás Irmandades da Fala da Coruña ao pouco de ser creadas.
O día 7 de maio de 1917, ás tres da tarde, seu irmán, Xohán Vicente, casou en Badaxoz con Jacinta Viqueira Landa, a quen comezara a tratar en Madrid cando ambos estudaban e traballaban para a Institución Libre de Enseñanza. Quizais foi alí, en Badaxoz, onde Luisa coñeceu o seu cuñado, o avogado Rubén Landa Vaz (1890-1978) con quen casaría polo civil apenas tres anos despois o 23 de xullo de 1920. Pode ser tamén que Rubén Landa e Luisa Viqueira se coñecesen antes, a través de Giner de los Rios, grande amigo do primeiro e visitante habitual da casa familiar da segunda.
O 6 de abril de 1920 Rubén Landa aproba as oposicións e pasa a ocupar a cátedra de Psicoloxía, Lóxica e Ética do Instituto Fray Luis de León de Salamanca. En novembro do ano seguinte a Junta de Ampliación de Estudios concédelle unha bolsa e o matrimonio vive durante 20 meses en distintos lugares de Francia e Inglaterra. De volta a Salamanca, Luisa, lectora atenta, debeu ter relación con Miguel de Unamuno, con quen o seu esposo fraguou unha estreita amizade e con quen se escribiu durante anos. A morte prematura de seu irmán, Xohán Vicente Viqueira, en 1924 e o feito de que a súa viúva, Josefa Landa Vaz, regrese a Madrid cos tres fillos pequenos do matrimonio, Luisa (1918-2014), Jacinto (1921-2014) e Carmen (1923-2010) Viqueira Landa, provoca que o matrimonio formado por Carmen e Rubén tente aproximarse á capital.
En 1927 a parella trasládase a Segovia, en cuxo instituto Rubén dá aulas e onde ambos manteñen unha estreita relación co poeta Antonio Machado, viúvo e triste. Durante a II República, Rubén Landa, militante de Acción Republicana, desenvolveu diversos cargos políticos.
A guerra sorprende a María Luisa en Galicia, na praia da Lagoa, a cinco quilómetros escasos de Vixoi. Trasladárase alí coa súa cuñada, os fillos desta e outros nenos de familias republicanas para pasar o verán. Trataban de aproveitar o descanso estival cun pequeno experimento pedagóxico no que, ademais de baños na praia, as rapazas e os rapaces convivisen, repartisen as tarefas e se achegasen á vida dos campesiños galegos.
O inicio da contenda impide que a pequena colonia de verán poida regresar a Madrid. En marzo de 1937 a cuñada e os sobriños embarcan na Coruña rumbo a territorio republicano, Luisa decide quedar en Vixoi coidando da súa nai. Probablemente permaneceu na casa da aldea ata a morte de Luisa López-Cortón Viqueira, en 1941.
Mentres, o seu home, na fronte, deseña un método para ensinar a ler e escribir aos mozos republicanos analfabetos que estaban combatendo e colabora nas Colonias infantís de Villalgordo del Júcar (Albacete) onde tamén traballan as súas sobriñas, Luisa e Carmen Viqueira Landa, fillas de Xohán Vicente. En setembro de 1938, o goberno republicano deu ordes a Rubén Landa para que, con outros mestres, viaxase á URSS para asegurarse de que un grupo de nenos republicanos se afastasen da guerra. Antes de marchar visitou a Antonio Machado na torre del Castanyer e ofreceulle levar as súas sobriñas. As tres fillas dun dos irmáns do poeta acompañarían a Landa no seu exilio.
Tras o pasamento da nai, en 1941, Luisa abandona Vixoi e viaxa a México onde logra reunirse, tras seis anos de separación, co seu home. O matrimonio involúcrase entón na educación dos fillos dos exiliados españois, Rubén Landa traballa na Academia Hispano Mexicana, unha das primeiras institucións educativas creadas polos republicanos españois refuxiados no país e entre 1942 e 1947 dirixiu o Instituto Luis Vives, creado polo Comité Técnico de Ayuda a los Republicanos Españoles e auspiciado por Juan Negrín.
Luisa Viqueira López faleceu o 2 de outubro de 1974 en Cidade de México.
Bibliografía Bremón, Anunchi (1985): «Carmen Viqueira Landa», Los Cuadernos del norte, 34 (novembro-decembro), 44-52 Domínguez Rodríguez, Emilia (1996): «El institucionista Rubén Landa Vaz, reformador del currículo de la enseñanza secundaria». En El currículum: historia de una mediación social y cultural. IX Coloquio de Historia de la Educación. I. Granada: Ediciones Osuna; 459-463 Marco, Aurora (2020): Irmandiñas. Santiago de Compostela: Laiovento. Porto Ucha, Ángel Serafín (2005): La Institución Libre de Enseñanza y la renovación pedagógica en Galicia (1876-1936). Sada (A Coruña): Ediciós do Castro.