Arcebispo Xelmírez

O peso da escrita e o reino que non foiÉ moi posible que Xelmírez sexa o personaxe máis famoso de toda a historia de Galicia. Polo menos, non é esaxerado consideralo o máis coñecido de todos os persoeiros da nosa Idade Media. O seu nome figura nas rúas de moitas cidades galegas; son moitos os historiadores que lle dedicaron biografías, e non só en Galicia; é, tamén, protagonista en ducias de obras de ficción literaria. Xa que logo, imos ver algunhas razóns, cos seus respectivos matices, para poder entender esa fama. Para comezar, Xelmírez simboliza, como ninguén, o poder e a influencia que a Igrexa tivo na historia de Galicia. De feito, o propio Castelao —non sempre benévolo no xuízo que lle merecía o primeiro arcebispo compostelán— di no seu Sempre en Galiza que con Xelmírez a historia do país entra nun período de «monarquía eclesiástica». Porén, a Igrexa tivo moito máis poder, control de terras e dominio sobre as xentes de Galicia na época moderna que no período medieval. Malia iso, ningún bispo ou arcebispo doutras épocas pode disputarlle ese papel a Xelmírez: el é o príncipe da Igrexa por antonomasia e o cumio do influxo clerical no país. Don Diego II tamén é visto como o principal artífice das exitosas, multitudinarias e internacionais peregrinacións a Santiago. Con todo, neste aspecto cómpre igualmente relativizar o seu protagonismo. É obvio que a época xelmiriana foi un dos momentos cenitais ao longo da complexa e milenaria historia do culto xacobeo e das súas peregrinacións, mais cómpre valorar o feito de que dous séculos antes xa chegaban peregrinos procedentes de ben lonxe a Compostela, así como o papel de varios reis leoneses e navarros na promoción das rutas e da tradición de visitar o sepulcro que se consideraba do propio Xacobe o Maior, que foi esencial e tamén previo á vida de Xelmírez. Pódese asegurar que mesmo durante a Idade Media houbo épocas en que as peregrinacións xacobeas foron moito máis multitudinarias e cunha relevancia social superior ao que se pode albiscar no chamado «século de Xelmírez». A Baixa Idade Media (séculos XIV-XV), malia a crise, as pandemias e o seu ronsel infindo de conflitos bélicos, foi un momento moito máis vital no fenómeno da peregrinación que a primeira metade do século XII. Xelmírez adoita ser identificado, igualmente, como o grande impulsor da construción da catedral románica de Compostela. Unha vez máis, hai que comezar por admitir que, efectivamente, ao longo da súa vida as obras do templo xacobeo experimentaron un avance substancial. Porén, é preciso ter presente que comezaran antes ca el, concretamente no pontificado do bispo Diego Peláez, e que o Mestre Mateo, que é quen asume a dirección das obras ata darlles un empurrón cuantitativo e cualitativo (o Pórtico da Gloria, por exemplo) case definitivo, é bastante posterior a Xelmírez. A consagración da catedral e o seu remate final adiáronse ata 1211, sendo arcebispo Pedro Muñiz, un prelado cuxa sona, comparada coa do noso protagonista, é irrelevante. O arcebispo é presentado, así mesmo, como a persoa que conectou Galicia con Europa e que —por expresalo de xeito coloquial— a puxo nos mapas. É certo que o prelado foi moi viaxeiro: chegou a visitar Roma en dúas ocasións, unha delas con parada previa en Borgoña para ir a Cluny, o gran mosteiro bieito que exercía naquela época unha autoridade capital nos planos eclesiástico, cultural e mesmo político. Tamén é verdade que con Xelmírez os contactos de Compostela con diferentes puntos da cristiandade (e non só en Europa) se intensificaron moito. Emporiso, Galicia era ben coñecida moito antes da época de Xelmírez: primeiro, como parte nuclear da provincia romana da Gallaecia; logo, como soar do reino suevo; despois, provincia do reino visigodo. Ademais, após a conquista islámica da Península, as fontes escritas en árabe adoitan empregar o termo Yilliquiya para se referiren aos reinos que van xurdir no espazo do noroeste. Na propia cartografía altomedieval Galicia é sempre identificada como espazo de seu; un ámbito no que, neses mapas, sobrancean dous monumentos: o faro romano da Coruña e a igrexa de Santiago, moito tempo antes de que nacera Xelmírez. Xa que logo, a que se debe esa hexemonía xelmiriana no imaxinario do pasado galego? Por que el, e non calquera outro personaxe da nosa historia, acadou esa condición de icona histórica do país? En moi boa medida, esa sona foi provocada polo propio Xelmírez. O feito de que encargase a redacción dunha monumental crónica da súa vida, fazañas e sacrificios (a Historia compostelá) converte a Xelmírez nun personaxe infrecuentemente ben documentado. Por outra parte, tamén foi o responsable da composición do Liber Sancti Iacobi, no que reuniu todos os materiais cultuais, eclesiásticos e haxiográficos que conformaban o culto xacobeo nos comezos do século XII. Esta obra, máis coñecida por un dos seus manuscritos (o Códice Calixtino), compleméntase cun relato que xunta Santiago con Carlomagno, o heroe do mundo franco, e cun texto no que se describe a peregrinación a Compostela desde o exterior da Península. Este caudal informativo excepcional é unha das razóns que poden explicar o protagonismo xelmiriano na historia de Galicia. A súa época é considerada, así mesmo, como un período clave na traxectoria política e territorial de Galicia para o futuro. Nela, por exemplo, Portugal foise afastando ata se converter nun reino independente. Foi un proceso que comezara no 1096, cando o rei Afonso VI partilla o condado, á fronte do cal situara o seu xenro Raimundo de Borgoña. Este condado era, territorialmente, moi semellante ao que fora propio do reino suevo e case idéntico a aquel no que reinara don García. Porén, coa creación nese ano dun novo condado —que inclúe o territorio portucalense stricto sensu xunto ás terras fronteirizas de Coimbra—, esa vella unidade crebou e xa non se ía recompoñer nunca máis. E nese proceso e mais nese momento, Xelmírez desempeñou un papel que reforzaría esa dinámica. De feito, como ten estudado Ermelindo Portela, as referencias ao río Miño como unha fronteira política (o que nunca fora previamente) son constantes na Historia compostelá, obra sobre a cal o prelado santiagués exerceu un control obvio. O propio «Pío Latrocinio», o roubo de reliquias perpetrado por Xelmírez na súa visita a Braga no ano 1102, ten entre as varias claves explicativas que cómpre valorar o desexo do bispo galego de romper os vencellos que aínda ficaban entre a vella arquidiocese portuguesa e a Igrexa de Santiago. A vida de Xelmírez tamén coincide con varios momentos en que foi posible que o Reino de Galicia fose algo diferente dun reino asociado ao Reino de León. A posibilidade de recrear unha situación semellante á vivida con García (1065-1071) estivo viva en máis dunha ocasión, especialmente durante a minoría de idade de Afonso Raimúndez e nos anos de conflito entre os seus partidarios e os da súa nai, a raíña dona Urraca. Finalmente, o Reino de Galicia seguiu a ser unha parte integrante do Reino de León, proceso en que Xelmírez volveu desempeñar un papel esencial. Isto motivou un novo laio de Alfonso R. Castelao, que afirmou que o arcebispo «traicionou os nosos anceios e desviou as nosas enerxías, creando un imperador para Toledo en vez de formar un rei para Compostela».

Bibliografía

ANDRADE CERNADAS, Xosé Miguel / Anselmo LÓPEZ CARREIRA (2020): O reino medieval de Galicia. Crónica dunha desmemoria, Vigo, Xerais. LÓPEZ ALSINA, Fernando et alii (coords.) (2013): O século de Xelmírez, Santiago de Compostela, Consello da Cultura Galega. PORTELA SILVA, Ermelindo (2016): Diego Gelmírez (c. 1065-1140). El báculo y la ballesta, Madrid, Marcial Pons. VILLARES PAZ, Ramón (2010): «Ventura de Diego Xelmírez na tradición cultural galeguista», en Manuel Castiñeiras (ed.), Compostela e Europa. A historia de Diego Xelmírez, Santiago de Compostela, S. A. de Xestión do Plan Xacobeo, 188-201.