Nos tempos que seguen inmediatamente á invención da fotografía é frecuente podermos constatar a existencia de liñaxes fotográficas a constituíren empresas familiares. O fenómeno, costumeiro na Europa e Estados Unidos, tamén amiúda na Galiza. Esas dinastías, que nunha boa parte tiñan orixe estranxeira, arboraban apelidos coñecidos: Bocconi, Prosperi, Avrillon, Sellier, Pacheco, Sarabia e, o caso que nos ocupa, Llanos que, durante tres xeracións e ao longo de máis de un século, foron quen de xeraren miles de imaxes. O iniciador da saga, o valenciano Francisco Llanos Mas, o mesmo que outros moitos pioneiros da fotografía que partillaban esta con outra actividade, dividiu o seu tempo entre a captura de imaxes e a dedicación ao mundo do teatro, rexentando unha compañía de monicreques coa que percorreu diferentes cidades do Estado español. Llanos Mas practicou a itinerancia teatral e, mui probabelmente, tamén a fotográfica. Existen testemuños escritos de, en 1899, ter xa fundado en Vigo Fotografía Llanos e nese mesmo ano representar en Ourense funcións de tipo dramático. Nos anos seguintes repetiría actuación na cidade das Burgas e, en Pontevedra, no Teatro Circo, cun espectáculo cualificado de compañía de fantoches ou liliputienses mecánicos. Esta actividade partillábase, como se dixo, con traballos estritamente fotográficos, como o rexistro de traxedias pesqueiras, dos que sería un exemplo a ocorrida como consecuencia do estouro do canoneiro Cóndor, onde Llanos fotografou o casco do barco e a condución dos cadáveres que a desfeita produciu, ou acontecementos deportivos, como fotografías do velódromo un día de carreiras.

En 1902, Llanos Mas achábase establecido no último andar do número 28 da rúa de Elduayen de Vigo, onde anunciaba unha ampla oferta de traballos: ampliacións de variados formatos, retratos múltiples e planotipias, un procedemento que William Willis desenvolvera en 1892 e que foi empregado polo movemento fotográfico pictorialista. Llanos Mas anunciaría igualmente a realización de retratos Boer, un tipo de fotografía que tomara o nome do pictorialista holandés Adriaan Boer (Rotterdam, 1875-Bloemendaal, 1940), un fotógrafo que tivera unha produción de interese nos campos do retrato, paisaxe, interiores, naturezas mortas e publicidade, cuxas copias realizaba usando as chamadas impresións nobres como bromóleos ou gomas bicromatadas. A utilización dos métodos de Willis e Boer reforzan a hipótese de traballo de estaren os fotógrafos galegos inseridos en certas correntes da contemporaneidade, polo menos no que atinxía á vertente técnica e menos nas cuestións estilísticas e estéticas.

Nos primeiros meses do ano 1908, tense xa constancia de Llanos Mas encontrarse instalado nun novo estudio na rúa Policarpo Sanz, 19, aínda que mantendo durante algúns anos a propiedade, e probabelmente o uso, da galería de Elduayen, que sufriu un incendio como consecuencia dunha forte treboada, con notábel produción eléctrica, que batera sobre a cidade. Aínda que o sinistro non fora de grandes dimensións, o lume causara avarías no gabinete, alén de se estragaren fotografías, moblaría de estudio e outros efectos. En canto isto ocorría, no estudio de Policarpo Sanz xerábase unha actividade fotográfica notábel que abranguía diferentes ámbitos: festas de entroido, actos militares, despedida de tropas con destino á guerra de Marrocos, fotografías nocturnas, reunións políticas de membros do Partido Liberal e paisaxes urbanas. Algunhas destas reportaxes situábanse fora do cotián, como o caso de seren retratados 26 homes —12 deles galegos— de suposta filiación anarquista que, expulsados da Arxentina, aportaban a Vigo, sendo conducidos por membros da policía e da garda civil á galería de Llanos para enriqueceren os arquivos policiais. Muitas imaxes do conxunto de traballos nomeados estaban destinadas a publicacións periódicas locais, como Faro de Vigo, cuxa impresión se realizaría mediante un gravado ou debuxo previo que tomaba como referente a imaxe fotográfica.

Como tantos outros especialistas da fotografía, debeu ser profunda a inserción de Llanos Mas no tecido cultural, asociativo e político da cidade viguesa. De feito, no comezo da segunda década do século XX, é un dos constituíntes da Xunta Municipal de Vigo, xunto co correspondente grupo de concelleiros que debateran a aprobación dos orzamentos correspondentes ao seguinte ano 1911. É tamén nestes momentos cando se fai presente o segundo membro da estirpe dos Llanos: no derradeiro mes do ano 1910, na igrexa de Santa María de Vigo, o xove fotógrafo Miguel Llanos Trápaga, de 22 anos, casa con Ángeles González Iglesias. Miguel —en realidade Francisco Miguel— pasaría a ser coñecido como Francisco Llanos e será o continuador da saga familiar, primeiro, en compañía do seu pai e, após da morte deste, en 1928, en solitario até a incorporación do seu fillo Ángel Llanos González, xa na década de 1930 e con especial protagonismo, como se verá, a partir do sanguento confronto xerado polos militares golpistas de 1936.

É posíbel que a instalación como fotógrafo de Llanos Trápaga libertase o seu pai de certas áreas de traballo fotográfico, permitíndolle acaroarse a inquietudes ligadas ao teatro e á escrita xornalística. No primeiro caso sinalaríase a construción dun pavillón que finalmente se inauguraría como teatrillo de fantoches na veciñanza do que hoxe é a Praza de Compostela. Dita actividade, que, como se ten sinalado, insire os primeiros tempos da fotografía na bohemia parece aínda presente en Llanos Mas que mesmo levaba o seu teatro de fantoches a outros lugares como o teatro Jofre de Ferrol. No segundo, satisfacendo a antedita vertente literaria persoal, citaríase a fundación no ano 1909 dunha revista ilustrada, Alegría, na que probabelmente colaboraría o editor e fotógrafo José Cao Moure, P.P.K.O.

O período comprendido, grosso modo, entre a perda do imperio colonial español e o tempo republicano deitou un amplo grupo de fotografías que permiten albiscar o traballo de gabinete e exteriores. O retrato de estudio Francisco Llanos Trápaga e a súa dona Ángeles González Iglesias, pódese considerar unha mostra estimábel que permite xulgar a mestura dos vectores de realidade e ficción que daquela constituían os eixos da galería fotográfica. A imaxe que estamos a considerar explana un conxunto de significados que pescudan na situación do retrato naquel tempo. A roupa, as actitudes perante a cámara, as poses, a contorna de finxidos xardíns poboados por árbores exóticas, as expresións faciais nas que aniña un grao ben patente de deleitación, a corporalidade, a orientación da luz responsábel de modelar as faces, os ollares dos protagonistas para o fora de campo, a asignación de posicións relativas de ambos membros, en resumo, a construción de identidades, fornecen un achegamento á sociedade burguesa que empregaba o retrato como forma de se representar para si mesma e o exterior. Ao pé dela Francisco Llanos Trápaga e a súa dona Ángeles González Iglesias coa súa radical economía de medios obriga a que a mensaxe relixiosa e o seu campo semántico reduzan o panorama polisémico que toda imaxe exhibe.

No que atinxe á fotografía de exteriores, o falecemento de Llanos Mas no verán de 1928, xunto co feito de, nesta mesma data, ser Ángel Llanos aínda un raparigo de apenas 12 anos, son os factores que configuran o protagonismo total de Llanos Trápega na condución de Estudios Llanos. Sería el, polo tanto, o responsábel de rexistrar, no ano 1927, aspectos industriais, como a botadura do primeiro buque con casco de aceiro fabricado na ría de Vigo, a reportaxe feita para Matadeiros Rurais Cooperativos de Galicia-MARUCOGA, ao redor do ano 1930, ou a documentación dun retrato en exteriores no que un grupo de 24 traballadores da empresa conserveira Albo, xunto cunha crianza, exhiben unha faixa na que se manifesta que os empregados de dita casa están a celebrar o santo do seu xefe. Entre os membros do grupo, como se desexasen inserir nel unha inequívoca pegada nacional, áchanse un gaiteiro e un home cun bombo. A fotografía, realizada nos anos da Segunda República, especifica, ademais, un tipo de relacións laborais presididas polo paternalismo e pola, aparente, simetría das relacións entre os sectores empresariais e operarios.

Na mesma data —1915— que Francisco Llanos Trápaga facía 27 anos, viña ao mundo o seu fillo, terceiro membro da liñaxe, Ángel Llanos González que, se acreditarmos nalgunhas fontes, á idade de 12 anos xa exercía o oficio de fotógrafo. Sexa como for, independentemente da súa actividade achamos que para el sería, fotograficamente falando, 1936 o instante decisivo. Xustamente en febreiro deste ano, aos vinte da súa idade, Ángel Llanos era chamado a filas e, só 24 días após os xenerais africanistas perpetraren o golpe de estado, outórgaselle a cartilla militar. En novembro dese ano fatídico, Ángel Llanos era un dos solicitantes de madriña de guerra e, ás ordes do xeneral Aranda, pasaba a formar parte dunha estrutura, dependente da Delegación de Prensa e Propaganda franquista, coñecida como Gabinete Fotográfico do Corpo do Exército de Galicia, corpo composto polos fotógrafos Mario Blanco Fuentes, José Lombardía Burgos, José Longueira, Faustino López e Jaime de Sousa Avalle, fillo de Jaime Pacheco. Da contenda ficarán testemuños gráficos de edificios estragados pola artillaría, exposición de armas tomadas polos sublevados, incautación de comidas, levadas a cabo por grupos sediciosos en aldeas desarmadas, cidades fantasmais na noite ou homes mortos no campo de batalla.

A partir de 1956, data de falecemento de Francisco LLanos Trápaga, o seu fillo Ángel collía sobre as súas costas o estudio que, desde os comezos do ano 1935, ocupaba un novo local na rúa de Colón, 34, 1º. A mudanza, obrigada pola adquisición por parte do Banco de España da zona de Policarpo Sanz onde se achaba o gabinete, conduciu ao resultado dunha galería, mellorada cun novo sistema de iluminación, que anunciaba publicamente —como era costume nos xornais da época— a posibilidade de tirar fotografías a calquera momento do día ou da noite, alén de progresos doutra natureza. A inauguración, que acontecera o domingo 6 de xaneiro de 1935, contara coa presenza, entre outros, dun dos grandes fotógrafos daquel tempo, o portugués Jaime Pacheco, cualificado na noticia como colaborador artístico.

Alén do traballo de estudio, Ángel Llanos había de se converter, até xa entrado o século XXI, nun rexistrador eficaz de acontecementos. No longo período que conduciu destes anos de ditadura ao actual sistema de liberdades formais publicou os seus retratos e reportaxes en Faro de Vigo, El Pueblo Gallego, La Noche, Hoja Oficial del Lunes, La Región, El Correo Gallego, o lisboeta Jornal da Marinha Mercante e La Voz de Galicia, ou no Anuario de Vigo, onde aparece ás veces como autor da fotografía de capa. Certamente, unha gran parte desa fotografía de choque carece de interese ao rexistrar feitos corriqueiros, redundantes, fotografados unha e outra vez e cuxa única razón é fornecer un espazo sen texto ou ilustrar unha noticia. Existen, porén, reportaxes que mostran considerábel relevancia, como a serie realizada na praia da Congorza, en Darbo-Cangas, na empresa baleeira de Massó, na que se evidencia o escuartexamento dun cetáceo. Igualmente en Conservas Massó, analizando o proceso de envasado da conserva ou en diversos traballos en fábricas de salgado, o último dos Llanos mostra unhas capacidades expresivas de orixinalidade, sobranceando a utilización de diagonais que outorgan ás imaxes unha notoria profundidade, como ocorre igualmente no tratamento de certas fotografías de tema arquitectónico.

A análise social nas súas vertentes máis dramáticas maniféstase na reportaxe de nove fotografías publicadas en La Hoja Oficial del Lunes dando conta da desgraza do afundimento do sardiñeiro Centoleira perante a costa de Bouzas que deita un resultado de 17 mortos e no que Llanos emprega, entre outros, o recurso de fotografar superviventes no seu leito en período de convalecencia, acompañados da súa compañeira vital, imaxe que trae á lembranza a coñecida estampa de Castelao, pertencente ao álbum Nós, que leva por título «Eu non quería morrer alá, ¿Sabe, miña nai?». Desexamos mencionar igualmente unha reportaxe non habitual como a que documenta a excursión espeleolóxica de varios días de duración, organizada polo Clube Montañeiros Celtas, á cova do Rei Cintolo, en Mondoñedo, na que participaron renomeados especialistas como Gamallo Fierros e Parga Pondal. Na exploración da cova, Llanos realizou un amplo traballo, do que se chegaron a publicar 15 fotografías, de maneira continuada en diferentes números de Faro de Vigo entre o 21 de agosto e o 26 de setembro de 1954. Precisamente con esta serie fotográfica, Llanos participaría no IX Concurso Nacional de Fotografía Artística no ano 1955, un certame que se insería na práctica fotográfica da época, marcada polo salonismo e pola dinámica das Agrupacións Fotográficas, unha actividade que acabou por conducir a fotografía a un camiño sen saída. Para findar estas liñas, débese sinalar que, até onde sabemos, na obra que chegou até nós non se albiscan, por parte da dinastía Llanos, outras estratexias que non sexan de feitío estritamente realista. Porén, neste ámbito da foto-reportaxe e do documento chegaron a construír unha das coleccións máis amplas —por enriba das 13 000 imaxes— das que hoxe dispón o patrimonio fotográfico histórico galego.



Bibliografía e fontes documentais

Fontes primarias

Estudo feito sobre unha mostra de 5200 fotografías pertencentes aos tres membros da liñaxe dos Llanos.

Monografías e artigos

Freund, G. (1974): Photographie et société. Paris, Editions du Seuil. [La fotografía como documento social. Barcelona: Gustavo Gili, 1976].
Garea, Aquiles (2023): «El Cóndor, el cañonero que acabó sus días en la Costa da Morte», La Voz de Galicia, (28 de xaneiro de 2023).
González Martín, X. (2010): Ángel Llanos, fotógrafo. Vigo: Galaxia.
Hannavy, John (ed.) (2008): Encyclopedia of nineteenth-century photography. Nova York: Routledge, Taylor & Francis Group.
Leira-Castiñeira, F.J. (2021): Soldados forzosos. Vigo: Galaxia.
Sánchez-Vigil, Juan Miguel (2007): Del daguerrotipo a la Instamatic. Gijon: Trea.

Xornais, boletíns, revistas

Diversos números de: Anuario de Vigo (anos 1956, 1957, 1961), El Correo de Galicia (1910), El Correo Gallego (1901, 1912), El Diario de Pontevedra (1913), El Miño (1900), El Regional (1901), El Pueblo Gallego (1936, 1956), Faro de Vigo (1902, 1908, 1909, 1910, 1911, 1933, 1935, 1936, 1954, 1958), Hoja Oficial del Lunes (1964), La Correspondencia Gallega (1910), La Noche (1956), Noticiero de Vigo (1913), Vida Gallega (1910).

Recursos de internet

https://bibliotecamunicipal.cm-ilhavo.pt
Acceso á páxina web da da Biblioteca Municipal de Ilhavo. Portugal