Xaquina Trillo Sánchez naceu en Vilagarcía de Arousa o 13 de agosto de 1916. Foi a terceira dos seis fillos que tivo o matrimonio formado por Pilar Sánchez Milá (?-1962) e Laureano Trillo García-Señoráns (1867-1940), casados desde 1911. Antes ca ela naceran os seus irmáns Laureano e Manolo e despois chegarían Gustavo, José e a pequena Pilar. Os seis tiveron unha infancia feliz, na que nada faltaba e na que existía a vontade expresa de que todos os pequenos, independentemente de se eran nena ou neno, se formasen e cursasen estudos superiores.

O pai, farmacéutico na vila e concelleiro entre 1924 e 1927, era un home moi coñecido en Vilagarcía. Membro do Seminario de Estudos Galegos e activo integrante do Partido Galeguista, non agochou nunca as súas ideas. Ao concorrido faladoiro que se celebraba na rebotica da súa farmacia raramente faltaban figuras como Xosé Núñez Búa, o xornalista Luís Bouza Trillo, pai de Fermín Bouza-Brey, ou Elpidio e Luis Villaverde. Mesmo Castelao se unía a eles cando viaxaba desde Rianxo a Vilagarcía.

A nena Xaquina estudou, como os seus irmáns, no Colexio León XIII, un prestixioso centro educativo que, desde 1919, dirixía Xosé Núñez Búa que era amigo e partícipe do faladoiro do pai de Xaquina, secretario do PG no que asumiría postos de gran responsabilidade antes da guerra. O León XIII era un colexio anovador, abertamente progresista, no que impartiron aulas poetas da valía de Crecente Vega ou Aquilino Iglesia Alvariño e figuras tan significadas como Manolo Castelao (morto no bou Eva) ou Carlos Lessner (afillado de Carlos Marx). Seguramente foi alí onde Xaquina comezou a escribir poesía.

Como outros mozos e mozas do León XIII participa en Ultreia, a asociación xuvenil galeguista que fundara en Noia Álvaro de las Casas. Os Ultreia do León XIII organizaban saídas pola contorna, visitas ao Monte Lobeira, á illa de Cortegada e á veciña vila de Cambados. Moi probablemente foi entón cando se afianza o compromiso da poeta coa lingua. Xaquina Trillo foi sempre unha escritora monolingüe. Máis alá do lingüístico afírmase tamén o seu compromiso inquebrantable coa defensa da terra que a viu nacer.

En 1932, con apenas 16 anos, coñece a Federico García Lorca cando este visita Vilagarcía para representar con La Barraca algunhas pezas teatrais. Moitos anos despois, en 1998, a poeta participa no congreso que se celebra na Facultade de Filoloxía da USC con motivo do centenario do poeta granadino. Con 17 anos cumpridos, publica o seu primeiro traballo. Fíxoo, en lingua galega, no xornal A Nosa Terra, o 25 de setembro de 1933, na sección «O recanto da muller». Titulouno «Galicia nos cancioneiros» e nel elabora un percorrido sucinto pola historia da nosa lírica medieval. Os cancioneiros e a poesía medieval serán unha constante na súa obra.

Era unha rapaza esperta, traballadora e entusiasta. O pai aspiraba a que estudase farmacia e seu tío Edelmiro Trillo, maxistrado da Audiencia de Madrid desde 1912, tiña pensado axudala para que o fixese na capital. O inicio da guerra, truncaría o futuro da moza que tan brillantemente finalizara os estudos de bacharelato. Os seus irmáns maiores foron detidos. Manolo era un destacado membro da CNT e os pais viviron con preocupación o seu ingreso nas prisións de Vilagarcía e Cambados. Nesta época confusa, xogou un papel importante o mozo de Xaquina, Alcides Ruido Vidal, afiliado á Falanxe desde antes do levantamento, que se comprometeu a axudar para que tanto Manolo como Laureano puidesen salvar a vida.

Xaquina casa en plena guerra con Alcides e pronto chegan os fillos. En 1938 Celia, ao ano seguinte o pequeno Alcides e en 1942, Emilia. Son anos complicados, o negocio do esposo quebrara e Xaquina comprende que debe poñerse a traballar. Ao ter o bacharelato superior podía exercer como mestra. Coa axuda dalgún amigo tramita a documentación e consegue os primeiros destinos. A súa condición de membro dunha familia significada politicamente non a beneficia. Traballará sempre en destinos humildes, en aldeas remotas, cun soldo cativo. Por se as penalidades que atravesa non fosen suficientes, en 1941 o pequeno Alcides, de apenas dous anos, contrae meninxite e morre ás poucas semanas. O esposo, tamén enfermo, morre en 1945 deixándoa soa con dúas nenas de seis e tres anos.

Son momentos moi difíciles. A escritora tivo que traballar firme para sacar ás súas fillas adiante. A escola apenas daba para manterse. A axuda dos veciños foi, por momentos, vital para a castigada e minguada familia. A mestra ten a intención de que as súas pequenas, Celia e Emilia, estuden. Inqueda coa situación, a emprendedora Xaquina Trillo, animada por familiares decide opositar á Xustiza Municipal. Consegue o número 1 nas oposicións de 1955 e exerce durante anos como auxiliar en distintos xulgados. Xubilada en 1964, aproveita a tranquilidade económica e o feito de que as fillas están ben encamiñadas nos estudos para volver á gran paixón da infancia: a poesía.

A filóloga Kathleen N. March clasifica ás poetas de posguerra en dous grupos. Por un lado as que comezan a publicar nos anos corenta, por outro as que o fan a partir de 1975. No primeiro deles inclúe a Pura Vázquez, Xohana Torres, M.ª do Carmo Kruckenberg, Ánxeles Penas, Xaquina Trillo e Luz Pozo Garza. Trillo é a maior das autoras sinaladas pero é das últimas en publicar, por tras tan só de Ánxeles Penas. O seu primeiro libro apareceu en 1980. Ata daquela, como xa se explicou, a súa traxectoria vital non lle permitira dedicarse activamente á literatura. Ceibos. Versos Galegos é un libro autoeditado que reúne un total de 42 composicións. A el seguirán: Xanela aberta (1981), Tempos idos (1983), Védelos ei van (1985), A rosa dos ventos (1989) e Compostela i as camelias (1993).

Son, en xeral, versos sinxelos, pouco pretensiosos, de ton popular, con frecuencia moi apegados á paisaxe, especialmente á paisaxe mariñeira de Vilagarcía de Arousa e das Rías Baixas. Nada de todo iso lle impide á escritora perseverar na demostración de que a poesía é unha canle apta para deixar constancia escrita da súa ideoloxía e do seu compromiso. O tramado poético de Xoaquina Trillo é sorprendentemente uniforme. Nos doce anos de traballo que abranguen os volumes publicados, atopamos unha serie de motivos recorrentes. Entre eles, ocupando un lugar moi relevante, a lírica medieval, a poesía de tipo costumista, a sensibilidade para coas mulleres, o compromiso social. O paso do tempo, a vellez, o amor e a familia serán algúns outros temas tratados de forma recorrente pola poeta. Ademais, como as súas compañeiras, para Trillo, Rosalía de Castro funciona como un punto de referencia estética, ideolóxica e de autodefinición.

O 9 de maio de 2004 falecía na súa terra natal, en Vilagarcía de Arousa, aos 87 anos. Conmemórase agora o vixésimo segundo aniversario do seu pasamento e cómpre poñela en valor pois os que a coñeceron saben que foi, ata o último día da súa vida, unha muller comprometida, unha persoa valente que, con Fernando Quintela Novoa e Lola Gallego, participou activamente en toda canta actividade organizaban tanto o Partido Galeguista no que os tres militaban, como na Fundación Alexandre Bóveda.



Bibliografía

Blanco, Carme (1992): «Xaquina Trillo. Versificadora galeguista», Andaina Revista do Movemento Feminista Galego, 4 (decembro), 53-54.
March, Kathleen (1986), «Rosalía de Castro como punto de referencia ideolóxico-literario nas escritoras galegas». En Actas do Congreso internacional de estudios sobre Rosalía de Castro e o seu tempo. I. Santiago de Compostela: Servizo de Publicacións da USC; 283-292.
Marco, Aurora (2007): Diccionario de mulleres galegas. Vigo: A Nosa Terra.
Noia, Camiño (1992): Palabra de muller. Vigo, Xerais.
Salgado, Xosé Manuel (2019): «García Lorca na lembranza de Antonio Fraguas, Domingo García-Sabell e Xaquina Trillo», A Trabe de Ouro, 112 (setembro-decembro); 107-120.
Vidal, Carme (1996): «Xaquina Trillo, poeta e galeguista», A Nosa Terra, 740 (22 de agosto), 9.