Especial

Mulleres que abriron as fendas que nós cruzamos

Só unha de cada tres persoas que se dedican á investigación científica é muller. As mulleres representan soamente o 22% dos profesionais que traballan no sector da intelixencia artificial e o 28% das persoas que se gradúan en enxeñaría. Só 19 mulleres foron galardoadas con premios Nobel de Ciencias desde 1901.

Segundo o Informe da UNESCO sobre a Ciencia de 2021, ás mulleres concédenselles menos fondos para a investigación que aos homes e teñen menos posibilidades de promoción. Igualmente, no sector privado, as mulleres teñen menor presenza na dirección das empresas e nos postos técnicos das industrias tecnolóxicas. A era dixital, baixando un chanzo, afonda no crecemento da brecha de xénero e nas desigualdades económicas e sociais de forma xeral.

Invisibilización, falta de recoñecemento, exclusión dos círculos profesionais... As barreiras seguen a ser hoxe explícitas e implícitas, coma nos tempos en que lles tocou vivir ás mulleres das que falamos neste especial. Son doce vídeos sobre referentes no avance da ciencia e do coñecemento, pioneiras que nos abriron fendas, non sen dificultades, para que nós as ensanchemos.
Vídeos

A primeira programadora

Co ánimo de compensar a ausencia de referentes femininos nos libros de texto, Sara Ramos López e Uxía Varela Castro (alumnas do IES Afonso X O Sabio de Cambre) ofrecen neste vídeo didáctico (1´ 52´´) unha breve presentación da matemática e escritora inglesa Ada Lovelace (1815-1852), que se converteu na primeira programadora da historia.
Esta peza foi galardoada co primeiro premio do concurso "Explícoche matemáticas 2.0", na edición de 2021.

Ángeles Alvariño, a vontade de facer ciencia de calidade en condicións difíciles

Vídeo didáctico (47´, 27´´), dirixido a alumnado de secundaria, no que Xosé Fraga (doutor en Bioloxía e diplomado en Historia das Ciencias ) fala da relevancia científica da oceanógrafa Ángeles Alvariño (1916-2005), expoñendo tamén algúns aspectos pouco coñecidos da súa vida, como foron as dificultades que tivo que afrontar ao longo da súa carreira profesional polo feito de ser muller.

A charla tivo lugar o 1 de decembro de 2022 con motivo do XIII Día da Ciencia en Galego, conmemoración promovida por Igaciencia.

Chiquicuriosidades

Vídeo didáctico (2´ 30´´) no que se ofrece un breve resumo da vida e obra de dúas relevantes mulleres científicas: Hipatia de Alexandría (370-415) e a matemática galega María Josefa Wonenburger (1927-2014).
Esta peza foi realizada por Sara Marco Andrade, Carmen Caeiro Arca e Sofía Caramés Lage, alumnas de 4º de ESO do IES Frei Martín Sarmiento ( Pontevedra), e recibiu o premio do público no concurso "Explícoche matemáticas 2.0", na edición de 2019.

Conversa con Jocelyn Bell

Vídeo divulgativo (32´ 23´´), dirixido ao alumnado galego, que contén unha conversa coa astrofísica Jocelyn Bell (Irlanda do Norte, 1943), a quen lle debemos o descubrimento dos púlsares: estrelas de neutróns en rápida rotación que emiten radiacións moi intensas a intervalos regulares. A conversa, conducida pola tamén astrofísica galega Ana Ulla, foi organizada pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío en 2020, no marco do XXIV Congreso Estatal de Astronomía.

Elvira López Mourín: primeira enfermeira da aviación sanitaria española

Vídeo divulgativo (10´ 18´´) no que se fai un retrato biográfico de Elvira López Mourín, unha enfermeira orixinal de Láncara (Lugo) que formou parte do primeiro voo de carácter sanitario da historia de España, realizado o 1 de novembro de 1922 co obxectivo de socorrer os feridos da batalla de Tizzi Azza en Marrocos.
Grazas á súa entrega e valentía foi merecente no seu momento do recoñecemento dos reis Alfonso XIII e Victoria Eugenia. Case un século despois, Elvira López Mourín protagonizou o selo de Correos co que se conmemorou en 2020 o Ano Internacional das Enfermeiras e Matronas.

Emilia Pardo Bazán. Unha muller avanzada ao seu tempo

Vídeo divulgativo (12´ 11´´) no que se realiza un percorrido pola vida, a obra e o pensamento de Emilia Pardo Bazán (A Coruña, 1851- Madrid, 1921), unha intelectual polifacética adiantada ao seu tempo, pioneira en ocupar espazos tipicamente masculinos na súa época e considerada actualmente a mellor novelista española do século XIX.

A peza foi realizada por Diseño Comunicación Cazamanzana, ao abeiro do Fondo Xacobeo 2021-2022.

Isabel Zendal. A muller galega que participou na 1ª campaña de vacinación

Vídeo divulgativo (13´ 45´´) no que Carmela Cela nos fai un retrato biográfico de Isabel Zendal, unha muller galega, orixinaria de Ordes, que está considerada como a primeira enfermeira da historia en participar nunha misión humanitaria internacional. A enfermeira Isabel Zendal participou na Real Expedición Filantrópica da Vacina (1803-1812) , dirixida polo doutor Francisco Xavier Balmis co obxectivo de levar a vacina da varíola a América.

Jimena Fernández de la Vega

Co gallo da celebración do Dia da Ciencia en Galicia 2021, a Real Academia Galega de Ciencias nomeou a Jimena Fernández de la Vega (Vegadeo, 1895-Santiago de Compostela, 1984) "Científica Galega do Ano". Neste vídeo conmemorativo (9´ 17´´) poderás achegarte aos datos máis salientables da vida e da obra desta científica e divulgadora excepcional, pioneira da investigación xenética en España.

O invento dunha científica adolescente que axuda a curar feridas

Vídeo de TED (6´ 58´´) no que Anushka Naiknaware nos fala das feridas crónicas, aquelas que non cicatrizan axeitadamente debido a unha enfermidade previa do paciente (normalmente diabetes), e que supoñen un gran custo económico para os sistemas sanitarios de todo o mundo. Con tan só 14 anos, esta científica adolescente investigou sobre o tema, construíu un laboratorio no seu propio garaxe e inventou un sensor que axuda a monitorizar o proceso de curación deste tipo de feridas.

Tradución ao galego de Sara Fandiño.

O radio e Marie Curie

Vídeo divulgativo (1´ 29´´) no que se expón, dun xeito moi orixinal, a relación de Marie Curie cun elemento químico, o radio (Ra), descuberto en 1998 por ela mesma e mais o seu marido, Pierre Curie.
A peza, elaborada por Nayra Vázquez Mata, Nicolás Castro Parada e Manuel Rodríguez Cortés, alumnado do CPR Santiago Apóstolo de Narón, recibiu en 2019 o primeiro premio do concurso "O meu elemento", organizado pola Facultade de Ciencias, o grupo de innovación CienciaNOSA e o Servizo de Normalización Lingüística da Universidade de Santiago de Compostela.

Póker de sabias

Vídeo didáctico (4´ 28´´) pertencente á serie web de ficción Sophias, elaborada polo Consello da Cultura Galega co obxectivo de crear recursos audiovisuais que axuden a divulgar no ámbito do ensino as ideas das mulleres filósofas ao longo da historia.

Neste primeiro capítulo poderás coñecer mellor algunhas das figuras da filosofía da época antiga e medieval, como Aspasia de Mileto, Safo de Lesbos, Hipatia ou Hildegarda de Bingen.

Teoría da expansión do fondo oceánico. Marie Tharp

Vídeo (7´ 23´´) que explica como se sentaron as bases da teoría da tectónica de placas e como se chegou á conclusión de que o solo oceánico está en continua expansión. Poderás introducirte no coñecemento do fondo oceánico a partir dos datos que achegaron dous xeólogos pioneiros: Marie Tharp, que elaborou o primeiro mapa do fondo oceánico e constatou a existencia das dorsais, e Harry Hess, precursor da teoría da expansión do fondo oceánico. Material elaborado por Adela Otero e Xacobo de Toro, profesores de secundaria de bioloxía e xeoloxía, no marco do proxecto XeoClip.