Os birbirichos e os birbiricheiros
Juan Manuel Pintos | 1845Contexto
Esta poesía intégrase nunha serie de composicións elaboradas antes de 1853 que Pintos incorporou na “Foliada 5.a” d’A gaita gallega. Para a nosa proposta de datación tivemos en conta os seguintes feitos:a) A ambientación e a temática do texto remiten á paisaxe de Cambados. Nesa localidade residiu Pintos entre setembro de 1840 e mediados de 1845, desempeñando o cargo de xuíz de primeira instancia durante a rexencia de Espartero. Sábese que foi cesado do cargo en xullo de 1844, pero aínda tardou un tempo en trasladarse coa súa familia a Pontevedra (cf. Emilio Xosé Ínsua (2021): “Notas sobre o desempeño como xuíz en Cambados do poeta precursor Xoán Manuel Pintos”, Follas Novas. Revista de Estudos Rosalianos 6, p. 60). Concordamos con Emilio Xosé Ínsua cando considera plausíbel a hipótese de que a composición da peza corresponda á etapa cambadesa de Pintos, pois detecta nela un “carácter máis «descritivo» e «presentista» do que «evocativo» e «pasatista»” (2021: 62).
b) Se se repara na posición das poesías de data coñecida da “Foliada 5.a”, apréciase unha probábel vontade por parte do autor de estabelecer unha ordenación cronolóxica no conxunto:
1. “Soño que tuvo un home no ano 45 con motivo de haber lido a sesion de Córtes de 12 de marzo de aquel ano” (pp. 149-155): seguramente de 1845.
2. “Os birbirichos e os birbiricheiros” (pp. 155-159): de data descoñecida.
3. “O achadizo” (pp. 159-161): 1845.
4. “A un cipres” (pp. 161-164): de data descoñecida.
5. “Ala làla làla làla / Ala làla làla là” (pp. 164-168): 1851
6. “Os labregos de Pontevedra a reina de España” (pp. 168-170): 1852.
7. “No medio do camiño está un soldado” (pp. 170-173): de data descoñecida.
A pesar de non podermos determinar se esa ordenación cronolóxica se aplicou de maneira estrita, si cómpre destacar que o poema “Os birbirichos e os birbiricheiros” aparece entre dúas composicións de 1845 e que é factíbel que se trate dunha peza escrita arredor dese ano, tanto polas razóns anteditas como por estoutras circunstancias: desde xullo de 1844 Pintos estivo liberado de cargas profesionais e, por tanto, con máis lecer para a escrita creativa e, por outra parte, en 1845 José Benito Amado, seu cuñado, puxo en marcha a publicación por entregas dos Misterios de Pontevedra, obra en que o xuíz pontevedrés colaborou con dous textos poéticos e para a que talvez compuxo tamén o “Soño que tuvo un home no ano 45” e mais “Os birbirichos e os birbiricheiros”, que non chegarían entón ao prelo ao ser interrompida pola censura a aparición dos Misterios.
Texto
Os birbirichos e os birbiricheiros
<155>OS BIRBIRICHOS E OS BIRBIRICHEIROS.
<155a>Levantan os ollos muitos
Para as estrelas do cêo
Non se fartan de mirare
As luces do firmamento,
Quedando co a boca aberta
Sin saber quen fixo aquelo:
E tornando a vista ao chan
Ja de todo se esquenceron
Sin cuidar que cada erba
Volve tolo ao mais discreto
Cantan a cousas do alto,
Cantan a cousas de lexos,
Cantan a cousas buxans,
Cantan a cousas sin prezo,
Cantan a a mil toleiradas
Que ja non acordan tempo,
E cuidan que è faramalla
O que temos de nos prèto.
Por eso me dou a gana
De abrochar en estes versos
Cuns vichiños acochados
<155b>Nuns cachiños muy pequenos
Que po la area espargidos
Miran muitos con desprezo.
É de ver alá en Cambados
Enfrente â terra do Meco
Cando devala a marèa
Tanto chan que queda en seco,
Que si fora terra à millo
Habia pan par’o inferno
Pois naquel longo areal
Que vai por junto a Castrelo
Vense as gentes formigando
Cando o mar vai baixo e quedo
Que parecen as formigas
Que sahen de un formigueiro.
Non acode tanta nunca
Por oir a hum misioneiro
E si tanta se ajuntara
Par’as cousas de outro geito
Non habria as caldeiradas
Que de cote se estan vendo.
<156a>Ali pois naquel Sarrido
Cando a luna vai nacendo
Ou como a roda de hum carro
Amostra o seu rostro cheo,
Se ajuntan de muitas partes
Homes, mulleres e nenos,
Todos van esfarrapados
Non van ricos, nin van cregos.
Ali van do Grove, e Curro,
De Dorron, e Sobradèlo
E de Armenteira, e de Nantes
Santa Cristina e Loenzo,
Van de Meis, e de Bayon,
Santo Tomé, San Lourenzo,
Van de Bamio, van de Céa,
De Oubiña, e de Tremoedo,
Van os do monte da Escusa,
E mais ainda de mais lexos,
Van de Caldas, e de Cuntis,
Vilagarcia e San Genxo.
Cada huns por sua banda
En bandadas cal romeiros
Vense acodir ò areal
Po la mañanciña cedo:
Huns con panos ou con foles
Outros con cestas ou cestos.
Van agiña, corre corre,
Van buscar e van valdeiros.
Alí se ajunta hum gentio
De lugares tan diversos
<156b>Que tropezan uns con outros
E jamais se conoceron.
Comenzan a fochicare
Cuns pausiños ou cos dedos
Ali po la area adiante,
Ou con osos ou con ferros,
E sacan muitas manadas
De birbirichiños frescos:
Van enchendo os seus gabidos
Sin liortas, e sin berros
Pois todos teñen alì
Sin disputa igual direito.
Ninguen se azaña anque bexa
Que se colle mais ou menos,
Nin dice nadie “esto è meu”
Mentres que no tem no cesto.
Hai fartura para todos
Anque se ajunten mil centos.
E naquel chan tod’os probes
Tornan ò estado primeiro.
De a colleita arrematada
Ajuntanse os compañeiros
Dinlle a Dios ao areal
E dan gracias ao do cêo,
Dicíndolle cada un
Do mais ìntimo do peito
Palabras muy azelmosas
Asi pouco mais ou menos:
“Bendito seas señor
Que sin traballo e sin tempo
<157a>Na area de cote botas
Para os probes alimento,
Dásnolo ja dispostiño
Sustancioso e criadeiro
E para que non o furten
Sirve òs ricos de veneno.
Bendito seas Señor
Por sempre e resempre eterno
Cada corazon de hum probe
Será sempre o voso tempro”
E logo dinlle às aréas
Asi pouco mais ou menos:
“Adios aréas queridas
A nosa fame remedio
Criade os birbirichiños
Por millares de milleiros
Nòs viremos cubizosos
Anque de longe a collelos,
Que cando è muy negra a fame
O camiño non pon medo.
Virán os nosos filliños,
E tamen os nosos netos,
Virán â pisar os probes
As areas de Castrelo.”
En esto as gentes se cargan,
Cada hum-ha c’o seu peso,
Todas se poñen pingando,
Mais van con semblante ledo.
Non falta nas compañías
Quen asopre algun punteiro,
<157b>Algum-ha frauta, ou ben chifre
Ou algun outro estrumento,
E mulleres que cantando
E castañolas mecendo
Se espotrican co as ferreñas
Repinican o pandeiro.
Comenzan as alegrías
De aquela seifa a desexo
E sahen do areal
Por un cento de carreiros.
Van por aqueles camiños
Mil foliadas facendo.
Paran c’os birbirichiños
Num-ha congostra ou penedo,
Num-ha aldea bem n’ hum campo,
Bem ò pè de algum outeiro.
Alí botan mil cantigas
E rematan os seus versos
Cum-ha chea de aturutos
Que abouxan ò mesmo cêo.
Cantando todos à hum-ha
Ja brincando e tamen quedos
Docemente van dicindo
O son dos seus estrumentos:
“Alegrádevos miniñas
Mozos, rapaces e vellos
Que hoje cos birbirichiños
As saudades son menos.
Nunca se perda a memoria
<158a>Das areas de Castrelo
E que alá vayan os probes
Po lo camiño direito:
Deijaremos sinalado
Que non vayan por rodeos
E destas cunchiñas brancas
Queden os camiños cheos:
Nos con este bem de Dios
Vivimos anos a centos
Criamos fillos a pote
Sans como buxos e cedro.
As comidas dos señores
Cheas de especies e cheiros
Que se escachoen no lume
Que lles fagan bô probeito:
Pois si viven regalados
Bem lle lo paga o pelexo
E ruan a sua conta
Boticarios, curandeiros.
Alegrádevos miniñas
Mozos rapaces e vellos
Que hoje c’os birbirichiños
As saudades son menos.”
E logo asentanse hum pouco
Por ver de tomar alento
E comenzan a escochare
Os birbirichiños frescos.
Relóucase de mirare
O bulir de aqueles dedos
Que con hum en cada man
<158b>E cruzandoos polos tetos
Tris... salta o cacho de arriba
O de abaixo queda cheo.
De esta maneira os escochan,
Mais despois é ver comelos,
A cubiza con que sorven
O que os cachos teñen dentro
Como chuchan as cunchiñas
E dimpois lamben os dedos:
Si por fertuna hay dous cartos
Para sacar hums dous netos
E leva algun na falchoca
Hum anaco de hum cortezo
Mais de millenta debullan
Sabenlle mellor que queixo
Van tirando pouco a pouco
Cada cal para o seu eido
Recordando os seus filliños
Que ja estaran no quinteiro.
Inda a nai non pon o pê
Por adentro do portelo
Ja chegan os seus miniños
A min, à min beberecho;
Cisca hums poucos po la eira
Os rapazes van collelos
De gatiñas hums con outros
Levantándose e caendo.
Dimpois todo los da casa
A redor do fol ou cesto
Non se afartan de gandire
<159a>Os birbirichiños frescos:
Non vistes algun-ha vez
Po lo vran un niño feito
Cos paxariños deitados
Todos en roda por dentro
Como se estrican e chian
Con sonidos muy pieiros
Cando vèn voàndo a nai
Co a bicada no piteiro?
Pois asi co mesmo afán
Dando gritos dando berros
Os fillos dos probes brincan
De alegria e de contento,
E sahen en coiro a fòra
Cando ven os pais de lexos
Que tran os birbirichiños
Das areas de Castrelo.
Agora os homes de chola
Sin forzar o entendimento
<159b>Sabran porque òs de Cambados
Chaman os birbiricheiros.
Mais non me diran a min
E aposto o que non teño
Como dos birbirichiños
Se repoñen os viveiros;
Pois tantos e tantos sacan
Tan de cote e tan arreo
Que si sacaran areas
No habia areal en Castrelo
Solo o que leva por conta
As voltas do universo,
O que de nada se olvida
E sempre está co ollo aberto
Podrá si quer esplicalo
E darnos conocimento,
Que os homes, por muy leidos...
Desengañarse, è o vento.