Juan Compañel

Xornalista e impresor do RexurdimentoA chegada do liberalismo, consolidado devagar fronte ás reticencias absolutistas, supuxo gañar o dereito de imprenta e opinión. Este feito provocou un florecer de imprentas en certas cidades do país galego. Santiago de Compostela foi unha delas.
Situada no recanto entre a praza de Fonseca e a rúa da Raíña atopamos, contra 1830, a libraría e imprenta do ferrolán Francisco Luís Compañel. Apenas dous anos despois falecería. A súa dona, Jacoba Rivas, asumiu o control de todo o negocio, malia que durante anos a investigación adxudicase a Jacobo Souto este posto.
Jacoba, ademais de dirixir a imprenta Viuda e Hijos de Compañel (con novo enderezo na rúa da Acibechería) tamén asumiu o coidado e educación dos cinco fillos. Juan Compañel foi o terceiro.
Formado no seminario compostelán, asistente ás cátedras da Real Sociedad Económicas de Amigos del País de Santiago de Compostela, alumno das materias de Filosofía, Xurisprudencia e Historia Natural na USC (sen que rematase ningunha), Juan Compañel chuchará dende pícaro o leite da tinta e sentirá o aroma do papel. O seu futuro pasaba polas máquinas impresoras.
Con toda probabilidade, Juan participou ou testemuñou a impresión de distintas publicacións nese período fértil do provincialismo político-cultural da década de 1840. Sobre todo impórtanos destacar El Porvenir, de Antolín Faraldo, quen entón ocupaba un posto público realmente notable entre a sociedade coetánea.
O abril de lume e ferro, en palabras de Manuel María, debeu causar igual impacto na súa conciencia, tal e como Murguía ten descrito en artigos posteriores. O Goberno galego, declarado insubmiso a Madrid, imprimiu o seu voceiro La Revolución no obradoiro dos Compañel. E de novo Faraldo entraba e saía daquel despacho de papel revolucionario.
O negocio familiar non prosperou, malia que Joaquín Compañel (irmán máis vello) se responsabilizase da delegación aberta en Ourense. A partir de 1851 non coñecemos máis impresos da Viúda de Compañel; é dicir, de Jacoba Rivas. E un ano antes Juan liscara a Madrid. Porén, Jacoba mantería aberto un despacho de libros varios anos máis.
Juan Compañel, nun artigo autobiográfico, explicou que as razóns económicas obrigárono a emigrar. Os primeiros anos de estadía na capital española son aínda un tanto descoñecidos. José Antonio Durán asegurou que, grazas á mediación de Eduardo Chao (líder do republicano Partido Demócrata e persoa de gran poder sociopolítico), entrou nos talleres da poderosa editorial Gaspar i Roig.
Pola contra, si podemos certificar que a primeira imprenta a cargo de Compañel (aínda que non en propiedade) tivo data de 1855. De entre as publicacións cómpre subliñar dúas: La Razón, dirixida polo emerxente líder republicano Pi i Margall, e mais El Eco de la Clase Obrera, primeiro xornal abertamente obreirista no Estado español. Ademais, Compañel imprimirá o manifesto dos traballadores que en Barcelona declararan a Folga Xeral e acudirán ao Parlamento español para reclamar os dereitos proletarios. Véxase, logo, o círculo ideolóxico polo que roldaba Juan Compañel.
É así que o grupo republicano e progresista de Vigo, agrupado arredor dos Chao, deciden intervir na esfera pública para contrarrestar a aparición do conservador Faro de Vigo (1853). Co apoio dun Goberno afín lanza en xaneiro de 1856 La Oliva. Periódico de Galicia. A dirección asumiuna o xefe dos progresistas locais, José Ramón Fernández (cuñado dos Chao), e tamén a propiedade da imprenta. Pero precisaban un técnico da materia. Velaí a razón da chegada de Juan Compañel a Vigo (coa precisa axuda de Alejandro e Eduardo Chao) para abrir local na histórica rúa Real.
No Nadal de 1856 Compañel pasa a ser o novo director de La Oliva, que tiña a Manuel Murguía como director da sección cultural e a Alejandro Chao como redactor-xefe. Mais o retorno dos conservadores ao poder central (vencida a resistencia progresista, na cal participa Juan como miliciano) supuxo unha persecución para o periódico vigués. Da inicial censura pasouse ao decreto sumarísimo de peche en abril de 1857.
Porén, como era propio daquela, a redacción crea outro periódico coa mesma liña editorial: El Miño. Todo por Galicia, Todo para Galicia. O subtítulo xa o di todo. Porque Compañel implicouse de cheo no Rexurdimento, e non só como editor e impresor. Por exemplo, no xornal deuse prioridade a autores galegos e aos textos en galego; promoveuse a publicación por entregas de material vencellado a Galiza; participou como xurado nos Xogos Florais de Pontevedra en 1861; escribiu defendendo os intereses galegos… Léase o prólogo ao Álbum de El Miño (1858) para comprender esa proxección. E reparése que todo escritor nomeado do Rexurdimento escribe nestas páxinas.
El Miño non se librou da persecución. Censura, multas e até prisión para Compañel. Mais a imprenta seguía funcionando, grazas ao apoio económico do xefe progresista José Ramón Fernández e dende 1863 cuñado seu. Así é: Juan Compañel casa nese ano con Emilia Chao cando José Ramón Fernández xa vivía casado con Concepción Chao. Ambas as mulleres eran irmás de Eduardo e Alejandro.
Se Compañel gañou a pulso o privilexio de ser lembrado no Rexurdimento é pola actividade impresora. Do obradoiro da rúa Real saíron La hija del mar (1859), A mi madre (1863) e Cantares gallegos (1863) de Rosalía de Castro; La primera luz (1859) e Diccionario de escritores gallegos (1862), de Manuel Murguía. Entre outros papeis que quedaron sobre a mesa, sen ter visto a luz, atopamos edicións do malogrado José Rodríguez Seoane sobre Sarmiento, Afonso X e un intento de gramática histórica da lingua galega. En 1864 estábase preparando o poemario fundacional do vate Eduardo Pondal pero por algún motivo frustrouse.
Juan Compañel integrouse na burguesía viguesa. Aparece en 1862 como accionista fundador da papeleira La Cristina, situada na zona de Barreiro (Cabral-Vigo) á beira do río Lagares, nun edificio aínda en pé pero sen sinalización nin información.
A situación económica foi a peor. En 1867 e 1868 é denunciado por impagos. Pero a sorte estaba de cara posto que A Gloriosa (1868) devolvía ao poder aos progresistas e abría as portas á futura República de 1873. Co triunfo revolucionario, Compañel tomou unha simbólica decisión: El Miño pasou a chamarse La Oliva pero mantendo a numeración, como mostra da continuidade e pervivencia dun só proxecto xornalístico ao servizo de Galiza, do progresismo e da república.
A chegada de Eduardo Chao ao Ministerio de Fomento propiciou o nomeamento do seu cuñado Juan Compañel como delegado na provincia de Ourense. Así é como lle pon fin á actividade impresora en Vigo. As máquinas comprounas Miguel Fernández Dios para sacar o primeiro diario da historia galega, La Concordia.
A caída da República, mediante os esbravexados asaltos de cabalos no Parlamento español con militares fusil en man (porque ambas as repúblicas españolas chegaron mediante a democracia popular e foron depostas polas armas do exército), provocou o éxodo de varios republicanos. Juan Compañel marcha a Cuba, onde se atopará con Alejandro Chao, entón dono da imprenta e libraría La Propaganda Literaria.
Das primeiras decisións que coñecemos de Compañel na illa caribeña foi o préstamo (el, quen sobrevivira grazas á xenerosidade dos progresistas vigueses) a Alejandro para adquirir un moi bo local para La Propaganda Literaria. Estamos en 1876. Desta marca editorial sairán anos despois Follas novas de Rosalía e o xornal La Ilustración Gallega y Asturiana, so dirección de Murguía.
En 1879 localizámolo en Cárdenas, cidade do norte próxima á Habana. No nadal dese ano resultou electo presidente da Sociedad de Beneficiencia de Naturales de Galicia; dous anos despois, secretario da mesma institución. Na directiva tamén aparece Andrés Marcelino Cisneros, o autor da única fotografía que coñecemos de Juan Compañel, realizada en Vigo no ano 1857.
Un ano despois, en 1880, é nomeado en comisión como administrador da Oficina de Correos de Cienfuegos (o seu irmán Joaquín ocupara un alto cargo de Correos). Pero non abandona a vida periodística. En 1879 funda e dirixe o Diario de Cárdenas e tres anos despois, en 1882, fai o mesmo con La Lealtad de Cienfuegos (órgano do Partido Unión Constitucional); e finalmente, na cidade de Colón, crea La Unión. Todos de tendencia unionista, contraria á independencia de Cuba e opositora dos mambís liderados por José Martí.
Nos seus últimos anos visita Vigo e Galiza en varias ocasións. Nunha delas coincide coa morte de Francisco Añón. El asiste canda Manuel Murguía, entre outros, ao humilde enterro do poeta rexurdimentista.
No mes de santos de 1897, cando ocupaba o cargo de secretario de La Catalina (provincia de Matanzas), morre. Os seus fillos Juan e Francisco Compañel Chao manterán o compromiso coa terra por medio de responsabilidades no Centro Galego da Habana. En Vigo, en 1922, o xornal Galicia de Valentín Paz Andrade anunciaba a morte de Emilia Chao, a viúva.
Finalmente, na primavera de 2022 descubriuse a citada fotografía de Juan Compañel no arquivo dos descendentes de Alejandro Chao. Unha descuberta non exenta de controversia por parte de quen considera que o retratado é Benito Vicetto. Mais conforme os datos expostos por nós mesmos e recollidos na reportaxe de Carolina Sertal publicada en Faro de Vigo (19 e 28-IV-2022), sostemos a identidade de Compañel sen dúbida ningunha. E así poñémoslle rostro ao impresor central do Rexurdimento.
Bibliografía

Barreiro Fernández, Xosé Ramón e Antonio Odriozola (1992): Historia de la imprenta en Galicia. A Coruña: Biblioteca Gallega. Durán, José Antonio (2000): Murguía, 1833-1923. Madrid: Taller de Ediciones J. A. Durán. Ferreiro, Manuel (1991): Pondal. Do dandismo á loucura. Santiago de Compostela: Laiovento. Martínez González, Xurxo (2012): «Juan Compañel Rivas (1829-1897). Alén do editor do Rexurdimento», Grial, 195 (xullo, agosto, setembro), 106-177. Martínez González, Xurxo (2014): «Juan Compañel Rivas. Un editor con conciencia de Galiza». En Rosalía de Castro no século XII. Unha nova ollada. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega; 435-448. Martínez González, Xurxo (2018): «A estirpe dos Chao no Rexurdimento», Glaucopis, 23:349-370. Soto Freire, Manuel (1998): La imprenta en Galicia. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. Varela-Orol, C. (2021): «La librería compostelana de Francisco Compañel y Jacoba Rivas», Cuadernos de Ilustración y Romanticismo, 27:535-559.