Carta de Carlos M. Rama a Lois Tobío e María del Carmen desde Chile sobre a súa nova vida e a censura dos seus libros, 21 de decembro de 1972
21/12/1972 Rama agradece a carta de Tobío do 11 e retribúe os votos de aninovo. Sobre a súa saúde, di que trata de vivir o máis repousadamente posible a súa «sobrevivencia», convencido de que un segundo golpe sería definitivo, e que vive filosoficamente, con poucas clases na universidade e unha columna semanal no diario do goberno. Describe o esforzo de reinstalarse en Chile (mercar de novo todo, alugar, conseguir coche, refacer a biblioteca), vivindo na casa da filla. Dá noticias dos fillos: Rodrigo revalidou con éxito a secundaria en Chile e adiantou un ano, Ruth aprobou o seu posgrao e mellora no emprego, e o neto é o que máis progresa. Detalla a dura represión no Uruguai: presos sen proceso como o exdeputado Ariel Collazo en campos de concentración, máis de dous mil tupamaros nun penal novo de San José, rapados e vestidos con traxe a raias cun número, e o proxecto militar de perpetuarse no poder, que ilustra coa fábula dos homes chamados a matar os lobos. Conta que estivo en México nun congreso de socioloxía, onde viu os irmáns Giral, e lamenta que a censura impedise a aparición dos seus libros en España (reedicións de Vicens Vives, Tecnos e Planeta). Despídese coa esperanza de reencontrarse en 1973, benqueréndose en España.Santiago de Chile, diciembre 21 de 1972.
Queridos Luis y María del Carmen:
Gracias por tu carta del 11 del cte. que me apresuro a contestarte. En primer lugar para retribuirte los votos de buen año, junto a los chicos y Ga. del Carmen.
De mi salud te diré que trato de vivir lo más reposadamente posible mi sobrevivencia. Seguramente el segundo golpe será el definitivo, pero entretanto, en esta especie de segunda existencia (y no sólo por razones de salud) vivo filosóficamente, (como decían los antiguos). Tengo poco trabajo de ese de ganar garbanzos (unas clases en la Universidad y una columna semanal en el diario de gobierno...) y en lo que me sobra escribo, paseo, veo la gente, y mimo a mi nieto.
Trabajo sin embargo nos da reinstalarnos. Comprar de nuevo toda la cacharrería que debe tener una casa, alquilar un lugarcito, conseguirse un auto, rehacer la biblioteca, etc.etc. Hasta ahora estábamos en casa de la hija (que sigue siendo mi dirección postal), y por temporadas en pensiones, etc. pero parece que a fin de año tenemos un rincón propio, es decir arrendado.
Entretanto los hijos van haciendo su camino. Rodrigo revalidó triunfalmente toda su secundaria en Chile, y hasta adelantó un año por referencia al Uruguay. Lo hemos premiado, enviándolo con algún sacrificio, a pasar dos meses a nuestro país, entre otras cosas para que no se desarraigue definitivamente. Ruth también aprobó su año de post-grado, y mejora en su empleo, donde la pasan a una sección más interesante. El nieto es el que progresa más, porque crece casi bajo nuestros ojos.
Por lo menos estaremos todos juntos al 25, y esto es mejor que lo que pasa a tantos buenos amigos en Montevideo. Hay quienes como el ex-diputado Ariel Collazo están presos en un campo de concentración, sin proceso ni condena, desde que dejó su banca, el 1 de marzo. Hay más de 2 mil (estos tupamaros) que han llevado a un penal nuevo en el dep. de San José, a los que afeitaron las cabezas, (hombres y mujeres), y han vestido de traje a rayas con un número, como pasaba en el siglo pasado.
Los militares proyectan quedarse para siempre en el poder, y así resulta de documentos conocidos. Es como el cuento de aquellos hombres que los aldeanos llamaron para matar los lobos. Cuando terminaron con estos, empezaron a matar perros, y finalmente a los mismos aldeanos.
Estuve unas semanas en México por un congreso de sociología, y allí vi a los hermanos Giral, siempre muy afectuosos. Con ellos nos acordamos de Uds. La pobre Pilar no ha estado muy bien.
Tenía la esperanza de que varios de mis libros aparecieran este año en España, pero me temo que la censura lo haya impedido. Dos reediciones estaban a cargo de Vicens Vives, una de Tecnos en Madrid y otra en Barcelona de nuevo, por Planeta. Ni siquiera me escriben...
Esperemos que en el 73, corazón mediante, nos reencontremos en alguna parte, y ojalá sea España. De todas maneras no necesito decirte que significas mucho para mí, y que los recordamos a todos con gran cariño lamentando este cochino asunto de las distancias (y de los pesos). Un abrazo de
[sinatura: Carlos]
Sra. Ruth Rama (para Carlos) — División Estadística CEPAL, ONU - Santiago de Chile


