As colectividades de emigrantes galegos e galegas que partiron cara a América durante os séculos XIX e XX promoveron dende alén mar unha serie de iniciativas para mellorar as condicións de vida nas súas parroquias e concellos natais. Fondamente comprometidas co acceso á educación e á cultura, financiaron e sostiveron a construción de escolas no rural co fin de fomentar a instrución de menores e maiores. Ese esforzo conxunto reflectiuse na posta en marcha de arredor de 250 centros educativos, distribuídos polas diferentes parroquias e concellos galegos, no que constituíu a experiencia de escolarización popular máis destacada da Galicia contemporánea. É o caso, por exemplo, da Devesana, escola laica creada en 1912 pola veciñanza de Devesos residentes na Habana. Cando se fan cen anos da súa clausura por orde do Goberno Civil, o local da Sociedad de Instrucción y Recreo La Devesana acolle esta mostra.
Comisariada por Vicente Peña Saavedra, a exposición estrutúrase en quince bloques temáticos que explican como era o contexto educativo da época e como as chamadas escolas de americanos contribuíron xa non só á mellora da situación do ensino en Galicia, senón tamén á súa modernización. Idearios pedagóxicos inspiradores, funcionais plans de estudo, materiais de ensino pouco frecuentes naquel entón ou unha metodoloxía didáctica na que se primaba a concepción aplicada da aprendizaxe foron algunhas das características das escolas financiadas pola colectividade galega do exterior. A vontade renovadora reflectiuse tamén nos edificios que se construíron, que constitúen, hoxe en día, unha importante mostra do patrimonio comunitario galego.
Ademais, o proxecto expositivo documenta os inicios do fluxo migratorio cara a América, así como o labor pioneiro daqueles indianos que enviaron remesas de diñeiro para mellorar a oferta educativa dos seus lugares de orixe. A xénese do movemento asociacionista forma tamén parte dos contidos da mostra, con diferentes paneis que afondan no nacemento das sociedades microterritoriais e na súa expansión pola outra beira do Atlántico, onde se chegaron a censar 546 sociedades galegas de instrución.
Inaugurada en 2012 para conmemorar a efeméride do centenario fundacional destas entidades, Luces de alén mar conta cun programa de itinerancias que a levou a percorrer diferentes cidades e concellos galegos e mesmo a expoñerse na vila portuguesa de Murça. Tras recalar neste 2024 na Facultade de Ciencias da Educación de Santiago de Compostela, chega á parroquia ortigueiresa de Devesos, onde permanecerá ata o día 30 de abril. O proxecto expositivo dispón dun catálogo revisado e ampliado, accesible no sitio web do CCG.
A exposición na actividade do CCG
Esta exposición insírese no marco dunha liña de acción do Consello da Cultura Galega que busca recuperar e divulgar o patrimonio cultural creado polas colectividades da emigración. Dende o ano 1992, momento en que se creou o Arquivo da Emigración Galega, desenvolveuse un labor continuado a prol da divulgación e visualización do que supuxo o feito migratorio para Galicia. Entre os proxectos que se executaron neste ámbito cómpre mencionar a organización de diferentes exposicións, como Galicia e América: cinco séculos de historia , Nós mesmos , Os adeuses, Galicia imaxinada nas revistas da emigración ou As xeracións do Monserrat. Memoria emocional da emigración galega ao Reino Unido .