Ben-Cho-Shey

Mestre e político galeguista, Ben-Cho-Shey foi o gran valedor da cultura galega no Madrid dos anos da posguerra Naceu en Ourense o 5 de abril de 1896. Foi o primeiro fillo dos catro -dous nenos e dúas nenas- que tería o matrimonio formado por Dolores Fernández Antelo e Pío Ramón Ogea. Cursou os primeiros estudos no Colexio San José de Calasanz, fundado e dirixido polo seu pai, un comprometido e coñecido pedagogo, director do Boletín del Magisterio e profesor auxiliar de Letras na Escola Normal, a quen Otero Pedrayo dedicará un dos capítulos de O libro dos amigos e a quen o seu fillo parece deber a súa temperá vocación docente. Entre 1906 e 1912 estuda o bacharelato en Ourense e, máis tarde, maxisterio na mesma cidade, onde cadra con Vicente Risco. O ambiente cultural no que se move nestes primeiros anos, lévao a compartir experiencias con mozos tan brillantes como Blanco Amor, Xavier Bóveda, Eugenio Montes ou Cándido Fernández Mazas. En 1915 aproba a reválida de mestre de Ensino Primario e seis anos despois, o 29 de decembro de 1921, utiliza por vez primeira o pseudónimo que popularizará e que mesmo chegará a substituír o seu verdadeiro nome, Ben-Cho-Shey, co que asina en La Zarpa, desde o Campamento de Tistutín, as crónicas da Guerra de Melilla. En 1995 os artigos desta época recóllense no volume Crónicas de Marruecos. En realidade, non era esta a súa primeira experiencia como escritor. Hoxe sabemos que se estreara en O Tío Marcos da Portela con «Deliraba», un relato breve, aparecido o 7 de novembro de 1918 baixo o nome de Xan Fouciño. En 1923 obtén o título de Mestre Nacional na Escola Superior de Madrid e en 1925 ingresa por oposición na profesión. Como mestre defenderá sen descanso a necesidade dunha fonda renovación pedagóxica e a galeguización das nosas escolas. Os seus primeiros destinos serán na escola de Cariño e na de Santa Marta, no concello do Pereiro de Aguiar, a poucos quilómetros da súa cidade natal. Froito da experiencia en Cariño xorde a idea de emprender viaxe a pé a Santo André de Teixido no verán de 1927, xunto a Risco e Otero Pedrayo. Este último contounos a experiencia no libro Pelerinaxes I, publicado en 1929 pola editorial Nós. Froito da docencia en Santa Marta xorde o ensaio Santa Marta de Moreira. Monografía dunha parroquia ourensá (1925-1935), preparada seguindo os modelos de estudo do Seminario de Estudos Galegos, e publicada en 1969 con prólogo de López Cuevillas e debuxos de Risco e Xoaquín Lorenzo. A obra inclúe unha separata sobre o barallete, a lingua de paraugueiros e afiadores que coñecía ben grazas á estadía na parroquia ourensá. A finais de 1925 aparece a primeira colaboración de Ben-Cho-Shey en Nós, un breve artigo sobre o xogo infantil da raqueta publicado no «Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galicia». Nesta mesma sección incluiranse a totalidade dos seus traballos nesta senlleira revista. O 15 de xaneiro do 27, un feixe de cantigas dedicadas a Santo André de Teixido, transcritas en Cariño. Ao mes seguinte «Flok-lore de Cariño» e dúas breves oracións, unha a San Miguel e outra pra denantes de se deitar. Ese mesmo ano, no número 41, un breve conto didáctico recollido en Caspiñón, en Santa Marta de Moreiras. Os protagonistas, tres irmáns, acordan saír polo mundo adiante sen saber falar o castelán. A súa inxenuidade causaralles non poucos problemas. Desde Santa Marta asina, o 15 de xuño de 1927, «Ditos referentes ás xentes e pobos» e o 15 de maio de 1929 unha segunda entrega baixo o mesmo epígrafe, recollidos esta vez na parroquia de Gonade, na Limia, e en Mixós, no val de Moreiras. Del son tamén os índices que se inclúen na reedición da revista Nós no ano 1979. A estancia estival en Mixós serviulle ademais para preparar o seu discurso de ingreso no Seminario de Estudos Galegos, lido o 2 de outubro de 1928. Este estudo, sobre a igrexa de Santa María de Mixós e as aras romanas, editouse nun caderno, na editorial Nós, dentro da colección da Sección de Arqueoloxía do Seminario de Estudos Galegos, asinado con outros dous membros do Seminario, Bouza Brey e Fontes Canal. Ademais de ingresar no Seminario, en 1928, o comprometido pedagogo galeguista percorre Francia e Bélxica visitando escolas de discapacitados intelectuais cunha bolsa que lle conceden as deputacións de Ourense e Pontevedra. En 1931 casa coa xienense María Isabel Algarra Díaz. Catro anos despois aproba as oposicións pertinentes e convértese en inspector, logrando o seu primeiro destino en Lugo, onde decontado asume a presidencia do Partido Galeguista e traballa a prol do Estatuto de Autonomía. Candidato a deputado nas eleccións do 16 de febreiro de 1936, a guerra sorpréndeo na cidade das murallas. Ramón Piñeiro e Ánxel Fole pasan algúns días agochados na súa casa. Tras ser suspendido de emprego e soldo durante tres meses, obrígano a trasladarse fóra de Galicia. Exercerá en Cáceres entre 1937 e 1951 e en Toledo desde ese ano até a súa xubilación en 1967. En 1943 noméano correspondente da Real Academia Galega. O 25 de abril de 1947 publica o seu primeiro artigo en galego no xornal La Noche e, no mesmo ano, nace a súa única filla. En maio de 1955, con motivo da comuñón da nena, o seu pai manda imprimir Ofrenda lírica á nena María Isabel Ramón Algarra, un fermoso libriño que lles regala aos asistentes ao banquete e que contén nove sonetos en galego redactados ad hoc por escritores tan prestixiosos como Pedrayo, Bouza Brey ou Cabanillas. É, en palabras de Alonso Montero, o primeiro sonetario colectivo da literatura galega. No último tramo da súa vida instálase coa familia en Madrid, onde exerce como amable e entusiasta animador da cultura galega. Vinculado ao Centro Galego e á fundación do grupo Brais Pinto, á súa mesa no café Gijón acoden cantos galegos visitan a capital e o seu piso na rúa Martín de los Heros recibe, con frecuencia, a visita de mozos estudantes e amigos galeguistas. Entre 1952 e 1954 preside, con Cabanillas, o grupo Castelao de mozos universitarios en Madrid. Ademais, Ben-Cho-Shey asume voluntariamente a pesada e desagradable tarefa de tramitar no ministerio a censura previa dos volumes da editorial Galaxia. Os traballos de tema histórico, arqueolóxico, etnográfico e pedagóxico sucédense en revistas e xornais. En febreiro de 1968, unha comisión constituída por Pedrayo, Alonso Montero, Celso Emilio Ferreiro, Gamallo Fierros e outros intelectuais convoca unha homenaxe co gallo do seu oitenta aniversario. En 1969, Isaac Díaz Pardo e un feixe de amigos anímano para que dea ao prelo Catón galego, un método de lectura preparado antes de 1936 que evidencia as súas preocupacións pedagóxicas e lingüísticas. En recoñecemento ao seu esforzo e como mostra de admiración e gratitude, en 1977, Isaac Alonso Estraviz e Alonso Montero preparan Galicia no corazón, unha significativa colectánea dos seus artigos coa que se lle rende pública homenaxe. En abril de 1988, fina en Madrid a súa muller; apenas quince días despois, o 2 de maio, falece Ben-Cho-Shey. Incinerado na capital, o 6 de maio de 1988 o seu corpo foi soterrado no cemiterio de Ourense, baixo unha campa onde, aínda hoxe, se pode ler: Quedan suprimidas tódalas homenaxes postmortem porque as cousas ou se fan ao seu tempo ou non se fan. OBRA Arturo Vázquez Núñez e o seu tempo, Madrid, Centro Galego, 1952 Geografía popular toledana, Madrid, 1965 Prosper Henri-Devos, Cartas de Galicia, Galaxia, Vigo, 1968 (Estudoo, tradución e notas de José Ramón Fernández-Ogea) Santa Marta de Moreiras (Monografía dunha parroquia ourensán, 1925-1935), Vigo, Castrelos, 1969 Catón Galego , Sada, Ediciós do Castro, 1969 La Iglesia y el Panteón de Santa Mariña do Castro de Amarante, A Coruña, Imprenta Moret, 1973 Galicia no corazón, Sada, Ediciós do Castro, 1977 Escudos de Lugo, Lugo, Celta, 1979 Crónicas de Marruecos, Santiago de Compostela, Laiovento, 1985 NARRATIVA Andrómenas (Contos para o povo), Vigo, Monterrey, 1954 Contos do fiadeiro, Vigo, Castrelos, 1973 POESÍA Berzas, Madrid, 1953 A ducia do frade, Ourense, 1966