Ramiro Isla Couto

Peregrino do galeguismo polo mundoEntre as brétemas da historia do nacionalismo galego destácase a silueta difusa de Ramiro Isla Couto ou Illa Couto, como galeguizara o seu apelido. Home con vida de nómade cualificado por Ramón Piñeiro de peleriño do galeguismo polo mundo galego.
A súa biografía atópase esgazada en diversas etapas: emigrante económico en Arxentina (1911-1918); soldado na Guerra de Marrocos e militante da Irmandade Nazonalista Galega (1918-1922); líder organizativo do nacionalismo en Arxentina (1922-1931); retornado a Galicia e militante do Partido Galeguista (1931-1937); refuxiado en Porto e Francia (1937-1939); e exiliado en México (1939-1944), Colombia (1944-1954) e Venezuela (1954-1957) até o seu regreso definitivo a Galicia (1957-1987). Entre 1929 e 1950 neste periplo vital, acompañouno Chita Lamas Barreiro coa que casou en Bos Aires en abril de 1929.
Entre 1922 e 1931 significouse como un dos máis activos axentes do nacionalismo en Arxentina, onde emigrara en 1911 con quince anos de idade para axudar economicamente aos seus pais, Fidel Isla Araújo e Manuela Couto Pazos, naturais das parroquias de Oca e Arnois no concello da Estrada. Tras abandonar os estudos de bacharelato no Instituto de Compostela, estableceuse no comercio duns tíos maternos. Realizou estudos de comercio e de piloto da mariña mercante e entrou en contacto cos seus curmáns Xenaro, Ramiro e Manuel Fernández Couto, agraristas e directivos das sociedades Hijos de La Estrada e Unión Estradense. Neste ambiente agrarista familiar coñeceu ao seu futuro sogro Farruco Lamas Salgado, promotor da Agrupación Rexionalista A Terra na que se integrou en 1917 como directivo e bibliotecario e estableceu amizade vitalicia con Rodolfo Prada.
Retornado forzosamente a España para cumprir co servizo militar obrigatorio na Guerra de Marrocos, en 1918 contactou con Luis Porteiro Garea en Compostela. Entre 1920 e 1922 estableceuse en Ferrol como xerente dun pequeno estaleiro artesanal en San Filipe, onde colaborou coa Irmandade da Fala ferrolá e a editorial Céltiga de Ramón Villar Ponte e Xaime Quintanilla. A partir da IV Asemblea das Irmandades da Fala de Monforte de Lemos, celebrada en febreiro de 1922, vinculouse á Irmandade Nazonalista Galega (ING) recibindo a encomenda de Vicente Risco de constituír unha delegación da ING en Arxentina e Uruguai.
A finais de 1922 regresou a Bos Aires e promoveu, xunto con Eduardo Blanco Amor e o seu futuro cuñado Farruco Lamas Barreiro, a creación de Terra. Idearium da ING n’América do Sul, primeira revista monolingüe en galego alén mar, e constituíu a delegación da ING en agosto de 1923. Mentres se desempeñaba como viaxante de comercio polas provincias de Corrientes e Misiones canda a Eliseo Pulpeiro, divulgou o pensamento nacionalista desde a sección «Idearium Galeguista» na revista Céltiga en colaboración con Blanco Amor. Posteriormente destacou na Sociedade Nazonalista Pondal como publicista arredista con artigos soberanistas no xornal A Fouce. Desde Arxentina apoiou iniciativas educativas e culturais en Galicia como a campaña a prol do Libro Escolar Galego de Ramón Cabanillas e foi un dos fundadores da Institución Cultural Gallega. Protectora del Seminario de Estudios Gallegos. A partir de 1927, estableceu correspondencia en galego co seu irmán máis novo, Xaime Isla, ao que educou e formou nos valores do nacionalismo e alimentou intelectualmente co envío de revistas, xornais e libros.
En decembro de 1931 regresou con Chita a Galicia e asistiu en Pontevedra á VII Asemblea Nazonalista, constituínte do Partido Galeguista (PG), formando parte tanto do seu Consello Nacional, en representación das comunidades emigradas, como da primeira xunta directiva do PG de Vigo. Amigo de Valentín Paz-Andrade, ficou ferido leve polos disparos dirixidos ao avogado por dous sindicalistas á saída do café Derby de Vigo en novembro de 1932. E o 24 de xullo de 1934 presentou aos oradores no primeiro Mitin das Arengas organizado polo PG na Praza da Quintana. Pola súa profesión de viaxante de comercio actuou de enlace, correo e chofer para o Partido.
Tras manter unha vida discreta nos meses posteriores ao golpe de estado do 18 de xullo, foi detido en Verín en decembro de 1936 cando tentaba cruzar a Portugal en compaña do seu irmán Xaime. Protexido por un comandante do exército sublevado, foi trasladado a Vigo e liberado en abril de 1937, pasando legalmente a Portugal e reencontrándose con Chita. Durante a súa estadía na cadea, onde coñeceu a Silvio Santiago, Manolo e Pepe Castelao -curmáns de Castelao- agocháronse no seu piso da rúa García Barbón de Vigo até o seu martirio no bou Eva o 23 de abril de 1937.
Entre 1937 e 1938 traballou no Porto canda ao empresario galeguista Ramón Obella onde rexistraron a marca comercial Zeltia. Desde a oficina do Instituto Bioquímico Miguel Servet axudaron a saír cara a América e Francia aos fuxidos desde Galicia, como Antón Alonso Ríos. En setembro de 1938 o matrimonio trasladouse a Tarbes (Francia) e, tras a caída de Cataluña en febreiro de 1939, estableceuse en París actuando como enlace da arxentina Central Gallega de Ayuda a los Refugiados e como delegado, por encomenda de Castelao, das norteamericanas Sociedades Hispanas Confederadas e do Frente Popular Antifascista Gallego. Desde París colaborou, xunto con Florencio Delgado Gurriarán e ao abeiro do Servicio de Evacuación de Refugiados Españoles (SERE), na organización do embarque cara a México e Chile dos refuxiados galegos nos barcos da liberdade. En outubro de 1939 Ramiro e Chita arribaron a Veracruz (México) a bordo do buque Colonial.
No exilio en México militou na Irmandade Galeguista e fundou o grupo Saudade en 1942 canda a Carlos Velo, Xosé Caridad Mateo, Arturo Souto, Ramón Cabanillas e Florencio Delgado Gurriarán, formando parte do equipo de editores da revista Saudade, verba galega nas Américas. Un ano máis tarde facilitou os traballos de impresión do Cancioneiro da loita galega compilado por Gurriarán. En 1944 trasladouse a vivir a Bogotá (Colombia), onde representou ao Consello de Galiza e foi parte da delegación de Galeuzca na capital colombiana.
En 1948 entrou a traballar para os Laboratorios Roche como xefe de visitadores médicos e delegado de propaganda en Colombia e Venezuela, empresa na que coincidiu con Lois Tobío. A derradeira etapa no exilio viviuna en Venezuela, onde se instalou en 1955, sendo parte do grupo promotor da Casa de Galicia, fundada en xaneiro de 1956 e presidida por Silvio Santiago. Até o seu regreso definitivo a Galicia, desempeñouse como secretario de relacións e presidiu o Ateneo Gallego, expresión cultural da Casa de Galicia. Facilitou a visita de Camilo José Cela en 1953 e responsabilizouse da organización da viaxe de Ramón Otero Pedrayo en marzo de 1956 para a inauguración oficial da institución. Designado representante da Editorial Galaxia en Venezuela, coordinou os traballos para a publicación e financiamento pola comunidade galega do libro Ramón Otero Pedrayo. A súa vida, a súa obra. Homaxe da Galicia Universal e mais do Diccionario Enciclopédico Gallego-Castellano de Eladio Rodríguez.
Tras o seu regreso a Galicia en 1957, foi nomeado secretario da Fundación Penzol, colaborou coa Editorial Galaxia e SEPT, e practicou a súa afección á filatelia. Recibiu a Medalla Castelao da Xunta de Galicia o 28 de xuño de 1986, finando en Vigo o 5 de decembro de 1987 en cas do seu irmán Celso Isla na rúa da Laxe, ollando para o Atlántico que tanto amou. Na súa memoria constituíuse en 1987 a Fundación Isla Couto por iniciativa dos seus irmáns Celso e Manolo e do matrimonio de Cristina Nóvoa con Xaime Isla.

Bibliografía Fontes principais Barro, Pepe (2016): «Tres pés para un tríscele», Anuario de creatividade 2016, Ourense: EASD Antonio Faílde, 38-45. Barro, Pepe (2018): «Tres pés para un tríscele. Os irmáns Isla Couto e a identidade corporativa de Zeltia». En Máis que ver. Cen historias de deseño na Galiza. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. Arias Chachero, Patricia (2020): «Francisco Lamas Barreiro». Publicado o 4/11/2020 no Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega). Recuperado o 09/05/2022 González Tosar, Luís (1988): «Fóisenos un século de memoria», Grial. Revista galega de cultura, 99 (xaneiro-marzo), 93-94. Isla Couto, Xaime (2015): «A miña familia». En Pastoriza Rozas, Xosé L. (ed.): Xaime Isla. Raíz e utopía de Galicia. Vigo: Fundación Isla Couto, Galaxia; 115-116. Isla Couto, Xaime (2015): «O meu irmán Ramiro». En Pastoriza Rozas, Xosé L. (ed.): Xaime Isla. Raíz e utopía de Galicia. Vigo: Fundación Isla Couto, Galaxia; 117-120. Marco, Aurora (2020): «Inmaculada Concepción Lamas Barreiro». En Irmandiñas. Santiago de Compostela: Laiovento; 269-277. Pastoriza Rozas, Xosé L. (2015): «Presenza da nación. O galeguismo xuvenil de Xaime Isla», Grial. Revista galega de cultura, 207 (xullo-setembro), 22-33. Pastoriza Rozas, Xosé L. (2017): «Ramiro Isla Couto: pioneiro do nacionalismo alén mar». En Beramendi, Justo et al. (coords): Repensar Galicia. As Irmandades da Fala. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, Museo do Pobo Galego; 309-324. Pastoriza Rozas, Xosé L. (2017): «A man invisible de Ramiro Isla Couto. As viaxes de Camilo José Cela a Colombia e Venezuela (1953-1955)», Grial. Revista galega de cultura, 216 (outubro-decembro), 128-141. Pastoriza Rozas, Xosé L. (2020): «Os irmáns Isla Couto e os mártires do 12 de novembro de 1936 na Caeira (Poio)», Nós Diario, (23 de novembro) Pastoriza Rozas, Xosé L. (2022): Salvar o pelexo e gañar a vida no exilio. Florencio Delgado Gurriarán, Ramiro Isla Couto e as redes de axuda a refuxiados republicanos en Francia en 1939. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades. Torna, Cilia (2022): «As redes de fuga da Galiza franquista promovidas polos nacionalistas», Nós Diario, (9 de xaneiro). Voz, «Isla Couto, Ramiro», (1974). En Gran Enciclopedia Gallega Silverio Cañada. Lugo: El Progreso, D.L. 2003; v. 24, 195-196.
Fontes secundarias Beramendi, Justo G. (2007): De provincia a nación. Historia do galeguismo político. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. Gurriarán Rodríguez, Ricardo (2009): Obella Vidal. Investigador, empresario e galeguista. Vigo: Foro Enrique Peinador. Gurriarán Rodríguez, Ricardo (2022): Florencio Delgado Gurriarán. Vida e obra dun poeta valdeorrés, republicano e galeguista. Vigo: Galaxia. Insua, Xosé Emilio (2016): A Nosa Terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931. A Coruña: Baía Edicións. Núñez Seixas, Xosé Manuel (1992): O galeguismo en América, 1879-1936. Sada (A Coruña): Ediciós do Castro. Pulpeiro, Sylvia e Rodríguez, Pablo (ed.) (2016): Eliseo Pulpeiro. As letras galegas entre dúas ribeiras (Ribadeo e Río da Prata). Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega.