Ramiro Isla Couto
A Estrada, 8/ 3/1896 - Vigo, 5/12/1987Autoría: Xosé Luís Pastoriza Rozas
Peregrino do galeguismo polo mundo
peleriño do galeguismo polo mundo galego.
A súa biografía atópase esgazada en diversas etapas: emigrante económico en Arxentina (1911-1918); soldado na Guerra de Marrocos e militante da Irmandade Nazonalista Galega (1918-1922); líder organizativo do nacionalismo en Arxentina (1922-1931); retornado a Galicia e militante do Partido Galeguista (1931-1937); refuxiado en Porto e Francia (1937-1939); e exiliado en México (1939-1944), Colombia (1944-1954) e Venezuela (1954-1957) até o seu regreso definitivo a Galicia (1957-1987). Entre 1929 e 1950 neste periplo vital, acompañouno Chita Lamas Barreiro coa que casou en Bos Aires en abril de 1929.
Entre 1922 e 1931 significouse como un dos máis activos axentes do nacionalismo en Arxentina, onde emigrara en 1911 con quince anos de idade para axudar economicamente aos seus pais, Fidel Isla Araújo e Manuela Couto Pazos, naturais das parroquias de Oca e Arnois no concello da Estrada. Tras abandonar os estudos de bacharelato no Instituto de Compostela, estableceuse no comercio duns tíos maternos. Realizou estudos de comercio e de piloto da mariña mercante e entrou en contacto cos seus curmáns Xenaro, Ramiro e Manuel Fernández Couto, agraristas e directivos das sociedades Hijos de La Estrada e Unión Estradense. Neste ambiente agrarista familiar coñeceu ao seu futuro sogro Farruco Lamas Salgado, promotor da Agrupación Rexionalista A Terra na que se integrou en 1917 como directivo e bibliotecario e estableceu amizade vitalicia con Rodolfo Prada.
Retornado forzosamente a España para cumprir co servizo militar obrigatorio na Guerra de Marrocos, en 1918 contactou con Luis Porteiro Garea en Compostela. Entre 1920 e 1922 estableceuse en Ferrol como xerente dun pequeno estaleiro artesanal en San Filipe, onde colaborou coa Irmandade da Fala ferrolá e a editorial Céltiga de Ramón Villar Ponte e Xaime Quintanilla. A partir da IV Asemblea das Irmandades da Fala de Monforte de Lemos, celebrada en febreiro de 1922, vinculouse á Irmandade Nazonalista Galega (ING) recibindo a encomenda de Vicente Risco de constituír unha delegación da ING en Arxentina e Uruguai.
A finais de 1922 regresou a Bos Aires e promoveu, xunto con Eduardo Blanco Amor e o seu futuro cuñado Farruco Lamas Barreiro, a creación de Terra. Idearium da ING n’América do Sul, primeira revista monolingüe en galego alén mar, e constituíu a delegación da ING en agosto de 1923. Mentres se desempeñaba como viaxante de comercio polas provincias de Corrientes e Misiones canda a Eliseo Pulpeiro, divulgou o pensamento nacionalista desde a sección «Idearium Galeguista» na revista Céltiga en colaboración con Blanco Amor. Posteriormente destacou na Sociedade Nazonalista Pondal como publicista arredista con artigos soberanistas no xornal A Fouce. Desde Arxentina apoiou iniciativas educativas e culturais en Galicia como a campaña a prol do Libro Escolar Galego de Ramón Cabanillas e foi un dos fundadores da Institución Cultural Gallega. Protectora del Seminario de Estudios Gallegos. A partir de 1927, estableceu correspondencia en galego co seu irmán máis novo, Xaime Isla, ao que educou e formou nos valores do nacionalismo e alimentou intelectualmente co envío de revistas, xornais e libros.
En decembro de 1931 regresou con Chita a Galicia e asistiu en Pontevedra á VII Asemblea Nazonalista, constituínte do Partido Galeguista (PG), formando parte tanto do seu Consello Nacional, en representación das comunidades emigradas, como da primeira xunta directiva do PG de Vigo. Amigo de Valentín Paz-Andrade, ficou ferido leve polos disparos dirixidos ao avogado por dous sindicalistas á saída do café Derby de Vigo en novembro de 1932. E o 24 de xullo de 1934 presentou aos oradores no primeiro Mitin das Arengas organizado polo PG na Praza da Quintana. Pola súa profesión de viaxante de comercio actuou de enlace, correo e chofer para o Partido.
Tras manter unha vida discreta nos meses posteriores ao golpe de estado do 18 de xullo, foi detido en Verín en decembro de 1936 cando tentaba cruzar a Portugal en compaña do seu irmán Xaime. Protexido por un comandante do exército sublevado, foi trasladado a Vigo e liberado en abril de 1937, pasando legalmente a Portugal e reencontrándose con Chita. Durante a súa estadía na cadea, onde coñeceu a Silvio Santiago, Manolo e Pepe Castelao -curmáns de Castelao- agocháronse no seu piso da rúa García Barbón de Vigo até o seu martirio no bou Eva o 23 de abril de 1937.
Entre 1937 e 1938 traballou no Porto canda ao empresario galeguista Ramón Obella onde rexistraron a marca comercial Zeltia. Desde a oficina do Instituto Bioquímico Miguel Servet axudaron a saír cara a América e Francia aos fuxidos desde Galicia, como Antón Alonso Ríos. En setembro de 1938 o matrimonio trasladouse a Tarbes (Francia) e, tras a caída de Cataluña en febreiro de 1939, estableceuse en París actuando como enlace da arxentina Central Gallega de Ayuda a los Refugiados e como delegado, por encomenda de Castelao, das norteamericanas Sociedades Hispanas Confederadas e do Frente Popular Antifascista Gallego. Desde París colaborou, xunto con Florencio Delgado Gurriarán e ao abeiro do Servicio de Evacuación de Refugiados Españoles (SERE), na organización do embarque cara a México e Chile dos refuxiados galegos nos barcos da liberdade. En outubro de 1939 Ramiro e Chita arribaron a Veracruz (México) a bordo do buque Colonial.
No exilio en México militou na Irmandade Galeguista e fundou o grupo Saudade en 1942 canda a Carlos Velo, Xosé Caridad Mateo, Arturo Souto, Ramón Cabanillas e Florencio Delgado Gurriarán, formando parte do equipo de editores da revista Saudade, verba galega nas Américas. Un ano máis tarde facilitou os traballos de impresión do Cancioneiro da loita galega compilado por Gurriarán. En 1944 trasladouse a vivir a Bogotá (Colombia), onde representou ao Consello de Galiza e foi parte da delegación de Galeuzca na capital colombiana.
En 1948 entrou a traballar para os Laboratorios Roche como xefe de visitadores médicos e delegado de propaganda en Colombia e Venezuela, empresa na que coincidiu con Lois Tobío. A derradeira etapa no exilio viviuna en Venezuela, onde se instalou en 1955, sendo parte do grupo promotor da Casa de Galicia, fundada en xaneiro de 1956 e presidida por Silvio Santiago. Até o seu regreso definitivo a Galicia, desempeñouse como secretario de relacións e presidiu o Ateneo Gallego, expresión cultural da Casa de Galicia. Facilitou a visita de Camilo José Cela en 1953 e responsabilizouse da organización da viaxe de Ramón Otero Pedrayo en marzo de 1956 para a inauguración oficial da institución. Designado representante da Editorial Galaxia en Venezuela, coordinou os traballos para a publicación e financiamento pola comunidade galega do libro Ramón Otero Pedrayo. A súa vida, a súa obra. Homaxe da Galicia Universal e mais do Diccionario Enciclopédico Gallego-Castellano de Eladio Rodríguez.
Tras o seu regreso a Galicia en 1957, foi nomeado secretario da Fundación Penzol, colaborou coa Editorial Galaxia e SEPT, e practicou a súa afección á filatelia. Recibiu a Medalla Castelao da Xunta de Galicia o 28 de xuño de 1986, finando en Vigo o 5 de decembro de 1987 en cas do seu irmán Celso Isla na rúa da Laxe, ollando para o Atlántico que tanto amou. Na súa memoria constituíuse en 1987 a Fundación Isla Couto por iniciativa dos seus irmáns Celso e Manolo e do matrimonio de Cristina Nóvoa con Xaime Isla.
Bibliografía
Fontes principais
Barro, Pepe (2016): «Tres pés para un tríscele», Anuario de creatividade 2016, Ourense: EASD Antonio Faílde, 38-45.
Barro, Pepe (2018): «Tres pés para un tríscele. Os irmáns Isla Couto e a identidade corporativa de Zeltia». En Máis que ver. Cen historias de deseño na Galiza. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.
Arias Chachero, Patricia (2020): «Francisco Lamas Barreiro». Publicado o 4/11/2020 no Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega). Recuperado o 09/05/2022
González Tosar, Luís (1988): «Fóisenos un século de memoria», Grial. Revista galega de cultura, 99 (xaneiro-marzo), 93-94.
Isla Couto, Xaime (2015): «A miña familia». En Pastoriza Rozas, Xosé L. (ed.): Xaime Isla. Raíz e utopía de Galicia. Vigo: Fundación Isla Couto, Galaxia; 115-116.
Isla Couto, Xaime (2015): «O meu irmán Ramiro». En Pastoriza Rozas, Xosé L. (ed.): Xaime Isla. Raíz e utopía de Galicia. Vigo: Fundación Isla Couto, Galaxia; 117-120.
Marco, Aurora (2020): «Inmaculada Concepción Lamas Barreiro». En Irmandiñas. Santiago de Compostela: Laiovento; 269-277.
Pastoriza Rozas, Xosé L. (2015): «Presenza da nación. O galeguismo xuvenil de Xaime Isla», Grial. Revista galega de cultura, 207 (xullo-setembro), 22-33.
Pastoriza Rozas, Xosé L. (2017): «Ramiro Isla Couto: pioneiro do nacionalismo alén mar». En Beramendi, Justo et al. (coords): Repensar Galicia. As Irmandades da Fala. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, Museo do Pobo Galego; 309-324.
Pastoriza Rozas, Xosé L. (2017): «A man invisible de Ramiro Isla Couto. As viaxes de Camilo José Cela a Colombia e Venezuela (1953-1955)», Grial. Revista galega de cultura, 216 (outubro-decembro), 128-141.
Pastoriza Rozas, Xosé L. (2020): «Os irmáns Isla Couto e os mártires do 12 de novembro de 1936 na Caeira (Poio)», Nós Diario, (23 de novembro)
Pastoriza Rozas, Xosé L. (2022): Salvar o pelexo e gañar a vida no exilio. Florencio Delgado Gurriarán, Ramiro Isla Couto e as redes de axuda a refuxiados republicanos en Francia en 1939. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades.
Torna, Cilia (2022): «As redes de fuga da Galiza franquista promovidas polos nacionalistas», Nós Diario, (9 de xaneiro).
Voz, «Isla Couto, Ramiro», (1974). En Gran Enciclopedia Gallega Silverio Cañada. Lugo: El Progreso, D.L. 2003; v. 24, 195-196.
Fontes secundarias
Beramendi, Justo G. (2007): De provincia a nación. Historia do galeguismo político. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.
Gurriarán Rodríguez, Ricardo (2009): Obella Vidal. Investigador, empresario e galeguista. Vigo: Foro Enrique Peinador.
Gurriarán Rodríguez, Ricardo (2022): Florencio Delgado Gurriarán. Vida e obra dun poeta valdeorrés, republicano e galeguista. Vigo: Galaxia.
Insua, Xosé Emilio (2016): A Nosa Terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931. A Coruña: Baía Edicións.
Núñez Seixas, Xosé Manuel (1992): O galeguismo en América, 1879-1936. Sada (A Coruña): Ediciós do Castro.
Pulpeiro, Sylvia e Rodríguez, Pablo (ed.) (2016): Eliseo Pulpeiro. As letras galegas entre dúas ribeiras (Ribadeo e Río da Prata). Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega.
Como citar: Pastoriza Rozas, Xosé Luís : Ramiro Isla Couto. Publicado o 3/9/2025 no Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega) https://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=26748. Recuperado o 21/01/2026
DOCUMENTACIÓN DE
Entrevista de Xan Carballa a Ramiro Isla Couto. 1986. Ver Documento. Artigo
Carballa, Xan: «Entrevista a Ramiro Illa Couto. Se ser católico fose incompatíbel co galeguismo, deixaría o catolicismo», A nosa terra, 296 (3 de xullo de 1986), 12-13.
Fonte: Hemeroteca do Consello da Cultura Galega. A Nosa Terra.
http://consellodacultura.gal/mediateca/extras/CCG_fd_pub2211_ANosaTerra_0296_19860703.pdf [Descarga: 2022-05-11]
Epistolario de Fermín Penzol e Ramiro Isla publicado en Grial. Ver Documento. Epístola
«Documentación epistolar», Grial. Revista galega de cultura, 73 (xullo-setembro de 1981), 309-335.
Fonte: Hemeroteca online revista Grial. https://editorialgalaxia.gal/wp-content/uploads/2020/12/grial/Grial_073.pdf [Descarga: 2022-05-11]
Ramiro Isla trata o problema lingüístico de Galicia na revista Saudade con motivo da creación da sección
Language and Literature of Galiza, Portugal and Brazilna Modern Language Association of America. Ver Documento. ArtigoIlla Couto, Ramiro: «O problema lingüístico de Galiza», Saudade, verba galega nas Américas, 4 (xullo de 1946), 13-15. En Alonso, L, Moreda, M., e Vilariño, M. (coord.): Saudade, verba galega nas Américas [ed. facsimilar]. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, 2008.
Fonte: http://www.cirp.es/pub/docs/revrec/saudade.pdf [Descarga: 2022-05-11]
Artigo co gallo do referendo do Estatuto de Autonomía de 1936. Ver Documento. Artigo
Isla Couto, Ramiro: «Sentimento i Aición», El pueblo gallego, (28 de xuño de 1936), 4.
Artigo de Ramiro Isla Couto en A Fouce sobre nacionalismo e federalismo. Ver Documento. Artigo
R.I.C. [Ramiro Isla Couto]: «Insistindo. Badocos e Reaicionarios», A Fouce, 26 (15 de xaneiro de 1931)
Fonte: Biblioteca do Consello da Cultura Galega
DOCUMENTACIÓN SOBRE
Xosé L. Pastoriza escribe sobre Ramiro Isla Couto e Chita Lamas Barreiro en Repensar Galicia. Ver Documento. Artigo
Pastoriza Rozas, Xosé L.: «Ramiro Isla Couto: pioneiro do nacionalismo alén mar». En Beramendi, Justo et al. (coords): Repensar Galicia. As Irmandades da Fala. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, Museo do Pobo Galego, 2017; 309-324.
Lembranza de Ramiro Isla escrita por Luís González Tosar. Ver Documento. Artigo
González Tosar, Luís: «Fóisenos un século de memoria», Grial. Revista galega de cultura, 99 (xaneiro-marzo de 1988), 93-94.
Fonte: Accesible en https://editorialgalaxia.gal/wp-content/uploads/2020/12/grial/Grial_099.pdf [Descarga: 2022-05-11]
Información sobre a voda de Chita Lamas e Ramiro Isla, celebrada o 20 de abril de 1929 en Bos Aires. Ver Documento. Noticia
«Sociales. Enlace Lamas Barreiro-Isla Couto», Céltiga, 104 (25 de abril de 1929), 13.
Fonte: Hemeroteca do Consello da Cultura Galega.
http://consellodacultura.gal/mediateca/extras/CCG_em_pub1670_Celtiga_n104.pdf [Descarga: 2022-05-11]
Ligazóns de interese
Biobibliografía de Xaime Isla Couto no Álbum de Galicia do Consello da Cultura Galega
Fonte: Consello a Cultura Galega. Álbum de Galicia.
https://consellodacultura.gal
Francisco Lamas Salgado, pai de Chita Lamas, na Galipedia
Fonte: https://gl.wikipedia.org/wiki/Francisco_Lamas_Salgado [Consulta: 2022-05-16]
Artigo de X. L. Pastoriza Rozas sobre os irmáns Isla Couto e os fusilados na Caeira (Pontevedra) o 12 de novembro de 1936
Pastoriza Rozas, X.L: «Os irmáns Isla Couto e os mártires do 12 de novembro de 1936 na Caeira (Poio)». Nós Diario, (23 de novembro de 2020).
Fonte: https://www.nosdiario.gal/articulo/memoria/irmans-isla-couto-martires-do-12-novembro-1936-caeira-poio/20201113171312108979.html [Consulta: 2022-05-16]
Biobibliografía de Chita Lamas Barreiro no Álbum de Galicia do Consello da Cultura Galega
Fonte: Álbum de Galicia. Consello da Cultura Galega
Entrada de Francisco Lamas Barreiro, irmán de Chita Lamas, no Álbum de Galicia
Fonte: Álbum de Galicia. Consello da Cultura Galega.
http://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=27133 [Consulta: 2022-05-13]
Edición facsimilar do Cancioneiro da loita galega realizada polo Consello da Cultura Galega co gallo do Día das Letras Galegas dedicado a Florecio Delgado Gurriarán
Cancioneiro da Loita Galega [facsímil da ed. de Durango (México): Partido Galeguista, 1943]]. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega, 2022.
Fonte: Consello da Cultura Galega.
http://consellodacultura.gal/publicacion.php?id=4449 [Cosulta: 2022-05-14]
Biobibliografía de Ramiro Isla Couto na Galipedia
Fonte: https://gl.wikipedia.org/wiki/Ramiro_Isla_Couto [Consulta: 2022-05-12]
Ramiro Isla na páxina web da Fundación Isla Couto
Fonte: http://fundacionislacouto.org/familia-isla-couto/fundadores/ [Consulta: 2022-05-11]
Florencio Delgado Gurriarán no Álbum de Galicia
Fonte: Álbum de Galicia. Consello da Cultura Galega
http://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=1077 [Consulta: 2022-05-13]
Artigo de Xesús Alonso Montero sobre o Cancioneiro da loita galega
Alonso Montero, Xesús: «O Cancioneiro da Loita Galega». La Voz de Galicia, (19 de abril de 2022).
Fonte: https://www.lavozdegalicia.es/noticia/cultura/2022/04/19/span-langglcancioneiro-da-loita-galegaspan/0003_202204H19P27993.htm [Consulta: 2022-05-16]
Sobre Ramiro Isla e a cátedra que leva o seu nome na Universidade de Vigo
Freixanes, Víctor: «Ramiro Isla Couto», La Voz de Galicia, (23 de xullo de 2005)
Fonte: https://www.lavozdegalicia.es/noticia/opinion/2005/07/23/ramiro-isla-couto/0003_3923184.htm [Consulta: 2022-05-11]
Páxina web da Fundación Isla Couto
Fonte: http://fundacionislacouto.org/ [Consulta: 2022-09-28]
Epístolas de
Carta de Ramiro Isla Couto a Lois Tobío Fernández, 1954.
Carta de Ramiro Isla Couto a Lois Tobío Fernández, 1955.
Videos
Vídeo conmemorativo do centenario do nacemento de Xaime Isla Couto. 2015
Fonte: Fundación Isla Couto.
https://www.youtube.com/watch?v=jc320O54Jnw&ab_channel=Fundaci%C3%B3nIslaCouto
Entrevista a Xaime Isla Couto
Fonte: Galicia Aberta.
https://emigracion.xunta.gal/conecendo-galicia/aprende/entrevista/xaime-isla-couto [Consulta: 2022-09-27]
Publicacións periódicas
Terra (1923-1923) .
Boletín de Cultura Galega: Idearium da I.N.G. n'América do Sul
Saudade (1942-) .
Verba Galega nas Américas
Artigos Ramiro Isla Couto
ÁLVAREZ BLáZQUEZ, E. ÁLVAREZ BLáZQUEZ, X. BEIRAS, X. BOUZA BREY, F. CARBALLO CALERO, R. CARRé ALVARELLOS, L. CASARES, C. CHAMOSO LAMAS, M. DóNEGA, M. FERNáNDEZ DEL RIEGO, F. FERNáNDEZ LóPEZ, A. PENZOL, F. FERREIRO, C. FOLE, Á. FRAGUAS, A. FRANCO GRANDE, X. GARCíA DOMíNGUEZ, "BOROBó", R. GARCíA-SABELL, D. GóMEZ ROMáN, M. ISLA COUTO, X. LORENZO FERNáNDEZ, X. LUGRíS, R. RISCO, V. MARTíNEZ-RISCO Y MACíAS, S. MASIDE, X. NAYA PéREZ, J. OTERO PEDRAYO, R. PARGA PONDAL, I. PIñEIRO, R. RíO BARJA, F. SACO, C. SIXTO SECO, A. VIñAS CORTEGOSO, L. SANTIAGO, S. ISLA COUTO, R. GARCíA BODAñO, S. FERRO COUSELO, M. LóPEZ CASANOVA, A. (7/1963) Mensaxe dos intelectuais galegos a don Manoel Puente | Orientación Gallega. 1ª (14), 3.
