Antonio Noriega Varela

O poeta da montaña que procurou refuxio na mariñaO poeta Antonio Noriega Varela naceu o 18 de outubro de 1869 en Mondoñedo. A súa infancia desenvolveuse ao lado da Catedral e do Seminario desa pequena cidade de ambiente rural e tradicional, ao abeiro dun tío sacerdote que desempeñou o papel de pai. Nese Seminario completou os estudos eclesiásticos, aínda que non puido ordenarse por ser fillo de nai solteira. Estas circunstancias marcaron a súa traxectoria de católico fervoroso e militante dun tradicionalismo relixioso que vai ter amplo eco na súa obra.
Os inicios como poeta
Nos seus anos de seminarista xa se deu a coñecer como poeta e tornouse moi popular entre profesores e compañeiros polas semblanzas que deles facía, ben como polas sátiras e trasnadas que se lle atribuían e que lle deron sona en toda a comarca. No entanto, esa vea satírica habíalle crear problemas no propio Seminario e, máis tarde, fóra del; e acompañarao ao longo de toda a vida, a se manifestar de maneira ben explícita nas composicións da etapa final. Nos anos de seminarista leu moita poesía e adquiriu unha formación clásica que se reflectirá na súa obra, onde fica patente a influencia virxiliana e a destreza no manexo do latín.
Posuidor dun carácter optimista e dunha enerxía exuberante, percorreu desde novo as aldeas das montañas dos arredores de Mondoñedo na procura de festas e fiadas en que rexoubar coas mozas carpazonas. Tal vitalidade seducida polos praceres da vida imporase na práctica sobre os principios moralizantes e tradicionalistas que teoricamente sempre defendeu e que o levaron a depurar a súa poesía de calquera indicio de erotismo ou sensualismo.
A fama como poeta íase estendendo neses anos xuvenís por toda a bisbarra e o seu nome aparecía na prensa local, primeiro con algún poema de circunstancias en castelán, e despois xa definitivamente en galego con poemas de carácter costumista e descritivo, na liña dos doutro poeta mindoniense bastante máis vello, Manuel Leiras Pulpeiro, de quen recibiu consello e asesoramento lingüístico nas súas primeiras publicacións. Ambos os amigos repartiron os campos poéticos: Leiras cantou a mariña e Noriega a montaña.
Aínda non finalizara o século XIX cando Noriega tirou do prelo dúas composicións extensas, De ruada (1895) e Leite fresco (1899), nas cales achamos algunhas das mellores pasaxes da poesía costumista galega decimonónica e que atinxiron unha grande popularidade, a se realizaren delas diversas edicións vendidas con grande suceso nas feiras e mercados. Porén, co paso do tempo o poeta irá abandonando este tipo de composicións para optar por unha vía máis intimista e depurada, a chegar mesmo a eliminarLeite fresco da recompilación da súa obra completa en 1946 por a considerar demasiado frívola e atrevida.
Mestre e colector da fala popular
Mais o novo poeta que non puido ser cura necesitaba un medio de se gañar a vida. Para iso farase co título de mestre e exercerá esa profesión durante 40 anos, a alternar nos seus diferentes destinos o mar coa montaña; no entanto, a súa musa poética será sempre fiel a esta última, o que lle valerá o título de "poeta da montaña". O labor docente e a peregrinaxe pola xeografía galega van ter incidencia no seu traballo como escritor, pois do alumnado recollerá palabras e expresións con que enriquecer a súa lingua poética; irá acumulando así todo un conxunto de sabedoría popular que logo vai transmitir tanto en libros canto en colaboracións en xornais e revistas.
Por tanto, Noriega ten dúas facetas como escritor: a de poeta e a de colector de cantares, adiviñanzas, refráns e ditos populares. Esta última converteuse nunha verdadeira obsesión ao longo da súa vida, o que vén demostrar a veneración que sentía pola tradición. Para este labor non só se serviu do alumnado, pois tamén aprendeu das xentes de máis idade das aldeas en que exerceu a docencia. Resultado de tal empeño son os libros A Virxen y-a paisanaxe (100 cantigas populares), de 1914, e Como falan os brañegos, de 1928, para alén doutras publicacións do mesmo teor en diferentes medios.
A etapa de Foz: Montañesas
O seu primeiro destino como mestre foi a vila mariñeira de Foz, onde publicou as dúas edicións de Montañesas, libro de poemas en galego, a primeira de 1904 e a segunda, moi aumentada, de 1910. Nesta obra incluíu os dous longos poemas finiseculares publicados antes e confirmouse como poeta da montaña, na liña do costumismo decimonónico, con predominio dos poemas descritivos que contan os traballos diarios, os costumes e as festas das persoas labregas, composicións que o colocan á altura das grandes mestras e mestres do XIX neste tipo de poesía. De todos os modos, na segunda edición do libro xa aparecen poemas que apuntan nunha dirección máis intimista e menos descritiva.
Esa etapa de Foz, onde o poeta gozou dunha situación privilexiada como mestre na cobizada escola de Fondós, forneceulle a compañía e a amizade de Antón Vilar Ponte e Camilo Cela; os tres deron vida a un coñecido faladoiro, fundaron o grupo esperantista local e puxeron en andamento a publicación sarcástica e humorística ¡Guau... Guau!
A vea satírica do poeta, xa de sempre aguda, acabará por lle causar problemas e algunha inimizade. Casado e con descendencia, será obxecto dun expediente administrativo como mestre, que desembocará no seu traslado dun extremo ao outro do país, de Foz a Calvos de Randín, na raia con Portugal. O castigo que iso lle supuxo vai influír na súa vida e no seu carácter, a se virar máis desconfiado e a adoptar uns modais de ignorante labrego que ocultaban un grande orgullo e intelixencia.
A etapa ourensá: D'o Ermo
O desterrro de Noriega a terras ourensás será decisivo na súa traxectoria poersoal, ideolóxica e poética. Após case tres anos nas inhóspitas e severísimas terras de Calvos, consegue praza na escola de Trasalba, ao lado do pazo de Otero Pedrayo e na proximidade da cidade de Ourense, onde entra en contacto cos nacionalistas da Xeración Nós. Alén de Otero, que foi seu amigo e protector, tivo trato con Vicente Risco, Lousada Diéguez ou Noguerol, ben como con outras figuras destacadas como Basilio Álvarez, abade de Beiro.
Resultado destas novas amizades foron algúns poemas de carácter anticaciquil e rebelde, feitos talvez por compromiso, mais que non casan coa súa ideoloxía conservadora e tradicionalista; proba disto foi que os expurgou definitivamente da súa obra e nunca máis voltaría a tocar esa corda poética, que non era a súa. Figuraban precisamente na primeira edición de D'o Ermo, que lle editaron en 1920 Risco, Lousada e Noguerol, mais desaparecerán da de 1929. Polo medio está o enfrontamento de Noriega co movemento nacionalista e o seu aliñamento con posicións politicamente antigaleguistas.
Foi tamén a etapa ourensá a que lle forneceu o contacto e a amizade cos escritores portugueses, feito que vai ter unha influencia decisiva na súa poesía. Irá abandonando as ataduras que o ligaban ao costumismo descritivo decimonónico e, seguindo a estela dos poetas portugueses, vai emprender unha depuración estilística que o levará ao puro lirismo da natureza. Este xa se manifesta nos poemas da primeira edición de D'o Ermo mais achará plena confirmación e unánime recoñecemento nos sonetos, talvez o mellor da súa produción poética, compostos na década de 20 e incluídos na terceira edición desta obra, após fracasar o proxecto de os publicar nun novo libro que tencionaba denominar Tenuis pluvia. Finalmente, os sonetos foron publicados con este título pola Deputación de Lugo en 2006.
Da montaña á mariña: derradeira etapa
Noriega Varela vai deixar Trasalba, pondo así fin á etapa ourensá, no ano 1926, casado por segunda vez após o falecemento da primeira muller e cunha numerosa descendencia e reducido salario. No seu novo destino como mestre na Graña de Vilarente (Abadín, Lugo) vaise reencontrar coas montañas da mocidade. Alí terá a compañía de Aquilino Iglesia Alvariño e o maxisterio do pobo, de onde tirará a obra Como falan os brañegos, publicada pola editora nacionalista Nós en 1928. No entanto, o rigor dos invernos obrigou o poeta da montaña a procurar refuxio na mariña e, dese modo, foi pasar a derradeira etapa da súa vida, a partir de 1931, a Chavín e Viveiro, na costa lucense, onde viviu como mestre a convulsa década dos anos 30 e logo atinxiu a xubilación nos primordios da dura posguerra.
Do punto de vista literario, só acontecementos de carácter político o afastarán da liña poética escollida en D'o Ermo, de maneira que durante a Segunda República e a Guerra Civil, vendo en perigo os seus ideais católicos de signo tradicionalista, botará man de novo da súa musa satírica e burlona e fará unha serie de composicións de carácter político en contra da República, dos seus máis cualificados representantes e das ideas progresistas; e a favor, máis tarde, dos militares golpistas e da Falanxe. Outro obxectivo destas sátiras será o movemento galeguista e nacionalista, co cal nunca se sentiu identificado. Foron publicadas principalmente n' O Gaiteiro de Lugo, popularísimo calendario, e na revista Vallibria de Mondoñedo, mais non as incluíu na edición definitiva da súa obra, que chegou ás súas mans pouco antes do pasamento, acontecido en Viveiro o 27 de marzo de 1947.
A modo de conclusión, no plano humano Noriega Varela foi unha persoa amante da vida e dos seus praceres, mais con moita familia ao seu cargo e poucos ingresos, o que lle fixo adoptar unha postura de cautelosa e finxida humildade. Ideoloxicamente mantivo unha liña de pensamento constante ao longo da súa vida como defensor dun catolicismo de signo tradicionalista. Literariamente foi un hábil e agudo versificador, cunha produción escasa e de calidade. A súa obra poética evolúe desde o descritivismo decimonónico ao lirismo intimista da natureza, a atinxir nos sonetos o seu cumio artístico. Nomeadamente por eles, mais tamén polas composicións costumistas da primeira época, ocupa un lugar sobranceiro na poesía galega, sen esquecermos a súa vea satírico-política, máis descoñecida, e a faceta de colector do saber popular.
Obra de Antonio Noriega Varela

Montañesas. Poesías gallegas. Luarca: Imp. de Ramiro P. del Río, 1904. Montañesas. Segunda edición correxida y-aumentada. Mondoñedo: Talleres de Imprenta de César G. Seco, 1910. A Virxen y-a paisanaxe (100 cantigas populares). Ourense: Imprenta La Editorial, 1914. D’o Ermo. Ourense: Losada, Risco e Noguerol editores, 1920. Como falan os brañegos. A Coruña: Nós Pubricacións galegas e imprenta, 1928. D’o Ermo. Novísima edición, aumentada. Mondoñedo: Tip. Centro de Acción Social Católica, 1929. D’o Ermo. Cuarta edición (a luguesa), aumentada. Lugo: Tip. La Voz de la Verdad, 1946. Tenuis pluvia. Sonetos. Lugo: Deputación Provincial, 2006.

Bibliografía sobre Antonio Noriega Varela

Carballo Calero, Ricardo (1982): «Antonio Noriega Varela». En Libros e autores galegos. Século XX. A Coruña: Fundación Pedro Barrié de la Maza; v. 2, 7-24. Fernández del Riego, Francisco (1991): «Introducción». En Noriega Varela, Antonio, Poesía. Vigo: Edicións Xerais; 9-59. Freixeiro Mato, Xosé Ramón (1992): A cara oculta de Noriega Varela (biografia e textos esquecidos). Santiago de Compostela: Laiovento. Freixeiro Mato, Xosé Ramón (1993): Da montaña o corazón (Produción literaria e lingua en Noriega Varela). Lugo: El Progreso Artes Gráficas. Freixeiro Mato, Xosé Ramón (2007): Antonio Noriega Varela. Estudo e edición da obra completa. 2ª ed. Lugo: Deputación Provincial; 2 v. Otero Pedrayo, Ramón (1969): «Verbas limiares». En Noriega Varela, Antonio, D'o Ermo (Escolma). A Coruña: Real Academia Gallega; 7-21. Otero Pedrayo, Ramón (2000): Homenaxe a Noriega Varela. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega. Arquivo Sonoro de Galicia.