Aureliano José Pereira de la Riva

Republicanismo federal con corazón galegoA cultura republicana ten unha vizosa tradición no país galego. Dende inicios do XIX, emerxeron líderes do republicanismo e creáronse comités esparexidos por toda a xeografía. É dicir: o republicanismo galego nin foi esporádico, nin puntual, nin intermitente, nin limitado a un par de cidades. Por tanto, constituíuse coma unha expresión política ben enraizada.
Dentro desta cultura republicana atopamos persoas ligadas, de maneira intensa, á nosa cultura. Entre os primeiros, podemos citar ao mariñao Vicente Álvarez Miranda; ou a dous líderes do Partido Demócrata (o primeiro partido republicano na historia española), como foron Eduardo Chao e Eduardo Ruiz Pons, tan vencellados ao Rexurdimento; ou, tras a derrota da I República, aparecen Alfredo Vilas ou Manuel Leiras Pulpeiro; ou, xa dando o salto ao século XX, encontrámonos con Antón Villar Ponte, Santiago Casares Quiroga ou Castelao. E así até hoxe.
Mais, como en toda opción política, existiron fraccións internas. Sobre todo a partir da queda manu militari da Primeira República. Entre estas opcións toma corpo o republicanismo federal que en Lugo atopou unha das principais voces: Aureliano Pereira.
Os inicios dunha vida
A diferenza desoutros líderes do rexionalismo galego (Manuel Murguía e Alfredo Brañas), Aureliano Pereira naceu nun casal de recursos limitados sito na actual rúa Armanyá 29 de Lugo. Estas carencias impediron a progresión académica: non fixo estudos superiores.
A vontade de Pereira sobreponse aos atrancos impostos polas condicións de vida. Desta maneira bota man das letras, lendo e escribindo, para ocupar un posto na esfera pública. A súa literatura abala entre a poesía e a prosa política pasando polo conto, tanto en galego como en castelán. Isto revela tamén unhas aptitudes favorables ao coñecemento e un sentido do esforzo.
A prensa como vida
O seu primeiro artigo publicouse en La Ilustración republicana federal un 11 de setembro de 1872. O cabezallo é ben evidente, o artigo tamén: «La sombra de la República». Estamos no preludio da alborada republicana de 1873. Aureliano conta entón con 17 anos de vida.
A carreira de creación literaria arrancouna na prensa galega, na Revista Galaica de Benito Vicetto. Situámonos en 1874, o mesmo ano no cal dirixe o Almanaque (proseguindo a tradición aberta polo seu paisano Soto Freire, o editor dalgunhas obras de Rosalía, Saco Arce ou Murguía). Nesta publicación colaboran nomes próximos ao seu ámbito político coma Curros Enríquez, pero tamén escritores como Vesteiro Torres ou Lamas Carvajal. En todo caso, en tempo récord, intégrase no circuíto rexurdimentista.
Dende entón apurou o paso. En 1875 aumenta a produción literaria, tanto en castelán como en galego, na prensa. Mais tamén se propón establecer unha Liga periodística de Galiza, revelando así unha inquedanza presente na súa vida como foi o asociacionismo a prol do noso país.
Dende 1878 até 1884 traballa en El Diario de Lugo, exercendo por veces como único redactor. Pero esta dedicación non impedía a súa militancia política e literaria. Incluso malia as denuncias impulsadas polos sectores católicos máis ultras.
A travesía periodística avanzaría agora en El Regional (1884-93), título ben máis identificativo a nivel nacional do anteriormente localista. Durante este período, Pereira chimpa á esfera política: en 1887 exerce como concelleiro en Lugo.
O crecente peso político levouno á comisión encargada de redactar o Proyecto de constitución para el futuro Estado Gallego. Este é un texto case esquecido entre nós pero crucial para o republicanismo federal da nosa terra. O citado proxecto aprobarase na asemblea de Lugo celebrada entre o 2 e o 7 de xullo de 1887.
Dende A Monteira, tamén de Lugo sob dirección de Amador Montenegro Saavedra (e repárese no protagonismo da fraga amurallada na política e prensa galegas de entón), chámase a constituír a Asociación regional de artistas y escritores, coma unha sorte da actual AELG. Pereira entra no asunto cun traballo publicado en La Pequeña Patria: o seu modelo organizativo partía do principio do “abaixo a arriba”; é dicir, crear estruturas locais e provinciais que logo se federarían a nivel galego. En fronte aparece o modelo unitario lanzado por Galo Salinas dende os espazos sociais e literarios da Cova Céltica, comandada por Murguía, por medio do voceiro oficioso titulado Revista Gallega.
A continuidade ou permanente presenza desta teima organizativa recóllese no discurso lanzado en decembro de 1886 no Círculo das Artes de Lugo. Alí propón constituír unha sorte de Academia Galega encargada de ser un soporte institucional para a cultura do país. E aquí entra o reto da lingua: a ortografía, a gramática, o dicionario…
Os escritos de Pereira traspasaron os marcos nacionais. Mantivo unha polémica nas páxinas da Revista de España con Luis Vidart, criticou o discurso de Alarcón dende El Porvenir de Barcelona, puxo a sinatura en prensa de Málaga, Cádiz…
Contra finais do XIX tamén publica obras en galego como Cousas da aldea ou Terra a miña (ambas de 1891), A cova da serpe (1892)… O primeiro dos libros foi calorosamente aplaudido por Curros Enríquez, nun artigo publicado en El País, no cal aproveita para reivindicar o carácter total do idioma galego e amosando a estupidez de pensalo e a maldade de querelo recluír ao estrito ámbito agrario. Este artigo provocaría unha dura resposta de Leopoldo Pedreira incluída no volume da Revista Contemporánea do ano 1892 e recollido no libro El regionalismo en Galicia (1894). Unha mostra máis das tensións acontecidas no seo do Rexurdimento.
Pereira gañaría algún certame literario con obras como Romancero de la ciudad de Lugo (1891), cos ensaios Las murallas de Lugo (1891) e Shakespeare y Calderón. Notas e indicaciones para un paralelo entre ambos autores (1881). Co título El regionalismo y la poesía gallega (1895) publica a conferencia impartida o 1 de xuño dese ano. Ademais, algúns dos seus poemas serán musicados por Juan Montes («Lonxe da terriña» ou «A sega»). Cómpre lembrar a súa faceta de autor dramático coa estrea de até oito títulos como Soledad, Los capitalistas ou ¡Lugo al vuelo! que tiveron boa acollida.
Contra 1894 marcha a Madrid para exercer como funcionario do Ministerio de Fomento. Participa na prensa: escribe, por exemplo e en certas ocasións, como crítico teatral en El País. E escritos seus saen na Revista Gallega que na Coruña dirixía Galo Salinas, á calor da Cova Céltica.
O 31 de outubro de 1906, un mes despois de constituírse a Academia Galega (aínda sen o título de Real), morre na capital española nun humilde espazo, tal e como fora a súa vida desque chegara ao mundo.
Un credo revolucionario
Revolucionario no senso de proclamar doutrinas noutrora excéntricas. Digamos, por exemplo, a severa defensa dos dereitos da muller, a preocupación polas clases populares, a diagnose estrutural das causas da emigración…
Nas páxinas d´El Regional está a exposición motivada da tese republicana, federal e rexionalista nos parámetros do progresismo social. A proposta de Pereira ten xínea radicalmente política; é dicir, o rexionalismo galego é unha alternativa político-ideolóxica ao modelo centralizador, caciquil, cunerista, corrupto, partitocrático… O rexionalismo como proxecto íntegro, como outra forma de pensar a democracia para Galiza.
A aposta é clara: democracia social e liberdade para o país galego. Por este motivo reclama, de maneira taxativa, un autogoberno político e non apenas unha cesión administrativa do poder central. E ademais sitúa no centro a cuestión social e a vontade popular. Porque unha marca distintiva de Aureliano Pereira foi a constante preocupación por fornecer dunha base social, organizativa e de medios para o rexionalismo político, desbotando a retórica e o exclusivo compromiso literario. Este é o retrato dun animal político no senso de Aristóteles.
Un aspecto de especial interese recae no rol outorgado ao campesiñado. Este era un suxeito social cunha específica problemática económica, política e de clase. Por iso, o seu protagonismo no Rexurdimento debía ir alén da retórica literaria, da compaixón lírica ou da exaltación saudosa. En síntese, Pereira impulsa a idea de sumar o mundo labrego como masa social do rexionalismo en termos políticos. De aí a súa nítida posición a prol do redencionismo foral, do matrimonio entre combate agrario e rexionalismo.
A posición de Pereira distaba un tramo de Murguía pero moitísimo máis de Alfredo Brañas. O lucense recoñecía no primeiro o pai da nación galega pero non o seguía con fe cega, senón que amosaba as súas diferenzas: por exemplo, coa importancia outorgada á cuestión étnica do celtismo e do xermanismo. Desta maneira, Pereira combina o rexionalismo co progresismo, sen rupturas nin atallos.
Aureliano Pereira, tras carta pública de Murguía, intégrase no comité rexionalista de Lugo constituído o 14 de decembro de 1890, dominado polos camaradas republicanos e vencellado á Asociación Regionalista Gallega liderada polo pontífice do rexionalismo: Murguía.
En todo caso vese afectado por unha intensa crise arredor de 1891-1892, o que provocou a súa renuncia á militancia no partido federal e o afastamento tras a disolución da citada Asociación Regionalista Gallega. A partir desta data, achégase aos liberais dinásticos, desenténdese devagariño dos compromisos rexionalistas (así sucede no conflito da supresión da capitanía xeneral de Galiza) e vaise amoldando á estrutura caciquil e corrupta da Restauración.
En Madrid afilíase ao rexionalismo literario. Así, no Ateneo madrileño pronuncia conferencias en 1895 arredor da nosa cultura. E nos últimos anos de vida arrímase, coma se tornase ao inicio da súa militancia, ás beiras do obreirismo e da causa social do proletariado emerxente como suxeito de intervención política.
O final da súa vida política ensombreceuse por este cambio de posición, que se ben non foi copernicano si é certo que dista das soflamas da madureza. Porén, Aureliano Pereira gañouse a pulso un maior protagonismo no estudo político-cultural da nosa patria.
Peche
En 1907 a Real Academia Galega, con Murguía de presidente, honrou a memoria de Aureliano Pereira. Alá estiveron representantes do concello, deputación, milicia, cámara de comercio, centro obreiro, escola de artes e oficios, o Orfeón Galego e a Banda Municipal de Lugo. Todos congregados ante a casa natal do homenaxeado. Alí descubriuse unha placa. Moitos anos despois, no centenario do seu cabodano (2006), o Concello de Lugo descubriu unha nova placa na fachada. E alí quedou, sen pena nin gloria.

Bibliografía

Beramendi, Justo (2007): De provincia a nación. Vigo: Xerais. Máiz, Ramón (2006): Escritos sobre federalismo e galleguismo. Compostela: Centro Ramón Piñeiro. Pedreira, Leopoldo (1894): El regionalismo en Galicia. Madrid: Establecimiento tipográfico de La Linterna. Reboredo Marzo, María (2012-2018): «O contexto dunha fotografía: a homenaxe a Aureliano Pereira de 1907», Boletín do Museo Provincial de Lugo, 15 : 111-121. Rodríguez Valcárcel, María Xosé (1996): Aureliano J. Pereira no Rexurdimento galego. Lugo: Fundación Caixa Galicia.