Xosé Conde Corbal

O pintor das esencias da Terra, en conexión con NósXosé Conde Corbal foi un fecundísimo pintor e debuxante -fálase de 1700 gravados e outras tantas pinturas- nado en Pontevedra en 1923, con raíces tamén en Ourense. O seu avó materno e padriño, pai da súa nai Trinidad, Benito Corbal, foi un empresario de éxito e deputado liberal de Pontevedra. O paterno, José Conde, que pasara pola experiencia emigratoria en Cuba, era propietario do pazo de Ramirás, en Ourense, onde Xosé e o seu único irmán Manuel entraron en contacto na infancia coa vida rural.
O seu carácter bohemio, inquedo e apaixonado está na base dunha vida de moitas ilusións, moitas reviravoltas laborais, moitas conexións humanas e moitas vinculacións territoriais, ao redor do eixo da Galicia Sur. Despois de probar un par de carreiras en Compostela e de ter feito Maxisterio en Madrid non acabou desenvolvendo unha vida profesional ligada a estudos universitarios, como parecía predestinado por orixe familiar. O contrario fixo o seu irmán e permanente apoio, Manuel –hai quen establece un certo paralelismo con Theo Van Gogh- que se estableceu en Ourense en 1953 onde exerceu como traumatólogo de moito prestixio. Grande amigo e médico de confianza de Otero Pedrayo, foi el quen lle abriu inicialmente portas e contactos na cidade, e o mercado dos seus colegas médicos.
Pero antes de dedicarse de cheo á pintura, cousa que fai desde finais da década de 1950, Xosé Conde Corbal compartiu diversas ocupacións: industrial de cerámica en Benavente e colaborador de prensa en Zamora, empregado dunha empresa química en Pontevedra, xerente dunhas minas de volframio no sur de Ourense propiedade da familia da súa cuñada Elisa Tejada, e proxectista de vidreiras nos talleres de La Belga en Ourense.
Casou en 1947 con Magarita Escuredo Lago, filla do empresario da conserveira Yago, do Grove, e da Cerámica artística Celta de Pontecesures. O matrimonio tivo once fillos e na actualidade -febreiro de 2024- mora ela como feliz e saudable centenaria na casa de Vilagarcía onde viviu co seu home desde 1986 ata o seu pasamento.
Traxectoria
A primeira exposición, realizada en novembro de 1958, será no Liceo de Ourense, na que presenta unha serie de 32 augadas de tema mariñeiro realizadas en Meloxo (O Grove), no verán anterior. O éxito lévao a expor a súa obra nos meses seguintes en Pontevedra, Vigo, Santiago de Compostela e, novamente, no Liceo de Ourense en 1960, o que suscita gabanciosos artigos de Anselmo Morais ou Antón Risco na prensa local.
O ano 1960 será o do inicio da súa colaboración co xornal La Región a través da ilustración de diversas seccións fixas, como «En busca del Orense perdurable» de Vicente Risco –o que fai que Risco diga humoristicamente que era o pedicuro de Conde Corbal, porque lle facía os pés aos seus debuxos-; «Del Orense antiguo», de Otero Pedrayo; ou poñéndolle imaxe a moitos artigos culturais do extra dominical «Artes y Letras». A intensidade chega a tal punto que só no exemplar do 29 de xuño de 1960, por exemplo, extra das festas de Corpus, aparecen 32 dos seus debuxos de paisaxes urbanas, figuras históricas, monumentos e tipos populares.
A amizade de Ferro Couselo, director do Museo Arqueolóxico, lévao a percorrer con el e co seu grupo a provincia de Ourense debuxando paisaxes e monumentos. Unha parte desta obra, 42 augadas en branco e negro, publicadas tamén en La Región, integrarán o libro de colaboracións de Conde Corbal e Vicente Risco -coa participación, tamén, de Otero Pedrayo e Ferro Couselo-, El Orense perdurable, que viu a luz en 1961.
Nese ano expón de novo no Museo unha colección de 40 acuarelas, moitas delas recreacións en cor das anteriores, tamén con grande éxito de público e crítica á que agora une a súa voz Alfonso Palomares. Nese mesmo ano 1961 colabora con Ferro na Exposición Internacional de Arte Románica, que comisariará Manuel Chamoso Lamas entre Barcelona e Compostela, e na homenaxe cidadá que se lle tributa a Risco en Ourense coa desculpa da edición do seu Libro de las horas.
Nos anos seguintes participará en varias exposicións colectivas de artistas ourensáns, pois entrará en contacto cos novos valores emerxentes da arte local como Virxilio, Xaime Quessada, Xose Luís de Dios, ou do escultor Acisclo Manzano, e que, en xeral, serán máis novos ca el. El é, sen dúbida, o que manterá un contacto máis directo, intenso e permanente con dous superviventes da xeración Nós, Otero Pedrayo e, sobre todo, con Vicente Risco, así como cos seus epígonos Xoaquín Lorenzo e Ferro Couselo ou, xa en Pontevedra, con Filgueira Valverde.
A inmensa produción pictórica e debuxística de Conde Corbal combinará varias técnicas e soportes -augadas, acuarelas, óleos, gravados, linóleos, murais- con liñas temáticas moi definidas dentro dunha estética moi orixinal, propia e recoñecible pola axilidade nunha captación esencial e expresionista da realidade, e cunha alternancia entre obra monocroma, sobre todo nos gravados e coleccións de debuxos, e unha paleta moi solta de cores moi vivas, nas obras máis centradas nas figuras e tipos humanos.
Unha destas liñas será o traballo de captación do urbanismo tradicional das cidades, Ourense e Pontevedra principalmente, e dos monumentos espallados pola provincias. O fío directo cos museos de Ourense e Pontevedra fará que neles expoña regularmente as súas obras e conte coa participación dos seus directores e colaboradores en proxectos comúns.
No ano 1964, por exemplo, publicará o libro Del Orense monumental con textos de Xesús Ferro Couselo e 52 debuxos monocromos de monumentos da provincia, no ronsel do anterior Del Orense perdurable. 1965 será o ano en que publique, con Filgueira Valverde e Alfredo García Alén, Pontevedra en 50 dibujos e despois, en 1966, Cruceiros, petos e santos, dentro da colaboración co Museo de Pontevedra iniciada en 1958 con motivo da súa primeira exposición na cidade.
Desde 1972 acompañará as súas exposicións coa reprodución en offset das obras en carpetas para a venda, o que popularizará as súas creacións. Nesta liña enmárcanse series como Pazos de Pontevedra (1972), A dorna e os que viven dela (1973), Xentes do mar de Vigo (1973) e tres dedicadas monograficamente a un dos seus focos de interese principais: Valle Inclán (Etnografía galega) (1972), Valle Inclán (Luces de Bohemia) (1972), Valle Inclán (Do amor e da morte) (1973).
Tamén lle darán moita sona a serie de carteis homenaxe aos persoeiros da xeración Nós publicados en Ourense en 1975 en colaboración co Ateneo de Ourense, no que populariza imaxes icónicas dos seus protagonistas (Castelao, Otero, Risco, Cuevillas, Cabanillas, Losada Diéguez, Arturo Noguerol) xunto con frases de referencia de cada un deles. Nos anos seguintes, recreará e ampliará as obras, xa en cores, sobre táboa ou sobre papel pegado en táboa, para distintas exposicións e intervencións públicas.
As angustias da guerra que viviu de neno, levarano a realizar en 1980 unha serie moi escura e de fondo dramatismo, O fardel da guerra -no ronsel das obras sobre o tema de Castelao, sobre todo de Atila na Galiza, ou de Goya cos seus Desastres de la guerra.
O mundo da natureza tamén será obxecto da súa atención exquisita. As súas achegas á flora e fauna saltarán da prensa aos álbums. Así, Paxaros Galegos (1976), Árbores e arbustos galegos (1987) -con Santiago Lamas e Vicente Gracia- ou a Laude da camelia (1991), con dez láminas a cores e a colaboración do autor con Álvaro Cunqueiro.
Outros dos eixos da súa obra será o seu labor como cartelista e muralista turístico, con mapas debuxados cos recursos monumentais e naturais, ben das provincias de Ourense, de Pontevedra, ou de zonas concretas, como a Ribeira Sacra, a Limia Baixa, a ría de Arousa. Ou máis xerais como toda Galicia ou Galicia e o Norte de Portugal ata o río Douro, normalmente en colaboración con iniciativas administrativas de desenvolvemento turístico ou empresarial.
Falamos xa dos traballos en La Región, con Risco e Otero, pero fará outras moitas colaboracións na prensa: con Gerardo González Martín en Faro de Vigo, as series «Viajes por Galicia» e «Ruta del Miño» en 1963; con Ferro Couselo, Luís Cochón e Alfredo García Alén, sobre arte, «A fe nas pedras», en Diario de Pontevedra en 1964; ou con Celso Emilio Ferreiro «Los caminos de Santiago», no Faro de Vigo en 1965.
Unha nova liña dentro dos grandes formatos, desde mediados da década de 1970, serán os seus retábulos de personaxes coñecidos, como o tríptico A Alba da Gloria de Castelao, situado na Facultade de Económicas de Santiago de Compostela onde aparecen retratados sesenta persoeiros da historia de Galicia. Outras obras icónicas desta liña serán A peña do Parque (onde retrata aos amigos que se xuntaban no faladoiro do Hotel Parque de Ourense -Risco, Ferro, Antón Tovar, Xocas, Carlos Casares, Faílde, Prego, Lezcano...) ou o que leva escrito o texto Os milagres de Don Ramón. 12 abril de 1976, pintura que aproveita a saída do cadaleito de Otero Pedrayo pola Porta Norte da Catedral de Ourense para facer un tributo de admiración ás figuras alí retratadas, de varias xeracións, entre as que está todo o máis escolleito da intelectualidade galega do momento.
A súa obra gozará de recoñecemento crecente, ao que contribuíron, sen dúbida, as exposicións monográficas realizadas nos últimos anos, e a ampla nómina de críticas e críticos (Carol S. Maier, Antón Castro, María Jose Tiscar...) que se achegaron a ela.
No primeiro centenario, celebrado en 2023, houbo moita actividade ao redor da súa memoria –reedición de obras, congresos, exposicións, monográficos en revistas– grazas ao impulso das súas amizades e das persoas que admiran a súa obra. E da súa familia, que custodia o seu inmenso e organizado arquivo e fai de valedora constante desde a base familiar de Vilagarcía de Arousa; e, tamén, dalgunhas institucións, como a Deputación de Pontevedra e o seu Museo. Páxina web de referencia

Acceso á páxina web Conde Corbal