Alfredo Brañas

O apóstolo do RexionalismoAlfredo Brañas nace o 11 de xaneiro de 1859 en Carballo, onde o seu pai, Vicente María Brañas, era rexistrador da propiedade; denantes traballara como avogado en Compostela. Igual cá súa dona, Celestina Menéndez, procedía da Coruña.
Aínda un pícaro chuchón, a familia múdase a Cambados por mor do destino do pai. Pero axiña, con nove anos, marcha para Compostela para realizar o bacharelato. Ao rematar esta primeira fase educativa, pasou de inmediato á Universidade compostelá elixindo Dereito e Leis como carreira en 1873.
A morte do seu pai tivo, ademais do impacto emocional, unha consecuencia económica: a perda de ingresos. Por ese motivo a nai dun amigo, a duquesa de Medina de las Torres, custeoulle a carreira cando tiña a maleta presta para emigrar.
En 1878 consegue a licenciatura. Pero a carreira universitaria continuaría. Dende o 28 de marzo de 1884 até decembro de 1885 exerceu como secretario xeral da Universidade de Santiago de Compostela. En 1885 acadaría o grao de doutor pola Universidade Central de Madrid e máis tarde gañaría o título de catedrático numerario de Elementos de Derecho Natural pola Universidade de Oviedo. Tamén aquí publica Fundamentos del derecho de propiedad. Por fin, en 1888 obtén a cátedra de Economía Política na USC, o cal lle permitiu retornar ao corazón do país.
Antes deste ascenso meteórico no eido académico, cómpre dicir que Brañas traballou en Cambados como amanuense nunha notaría, tras deixar atrás uns anos en Madrid, onde se integrou na redacción do xornal La Política (1880) e traballou naquilo que ben puido.
Durante esta estadía cambadesa, á beira mesma da Arousa, Alfredo Brañas comezou a colaborar coa prensa galega. Na época de estudante xa publicara os primeiros traballos en El Porvenir (non confundir con aqueloutro xornal dirixido por Antolín Faraldo), que estaba en mans de Antonio Toledo e Juan Barcia, futuro prologuista de El regionalismo.
Despois, o mesmo director fundaría El Libredón (1881-1887) chamando por Brañas para a súa redacción e traslado a Compostela. Conforme ía gañando un posto na esfera pública, sobre todo nos círculos católico-tradicionalistas e mediante a amizade co cardeal Payá, o ascendente político rexionalista desenvolvería o cargo de director de El Libredón nos seus dous derradeiros anos.
Tras o peche deste último xornal pasaría a estampar o seu nome en El Pensamiento Galaico (1887). É dicir: unha vez iniciada a andaina periodística, xa non a abandonou até a morte. Mais velaquí un aspecto paradigmático da súa vida que será a razón pola cal abandona a colaboración con El Libredón: o declarado carlismo do xornal.
Ao par desta vida letrada cómpre dicir que escribiu poesía (en castelán e galego), que comeza a publicar a partir de 1881 e a obter premios nos anos seguintes. Algún dos seus poemas acadarían especial resonancia: «Nós como eles», cos famosos versos Ergue, labrego! Érguete e anda! / Coma en Irlanda! Coma en Irlanda! ou «Deus fratesque Gallaeciae», tomado como himno dos Ultreya de Álvaro de las Casas, Xaime Isla ou Fernández del Riego no período da Segunda República.
En 1885 casa con Ramona Casulleras, irmá dun coñecido médico militar e poeta.
A posición política
Cando Alfredo Brañas se incorpora de maneira activa á acción política rexionalista, xa o Rexurdimento dera pasos de decenios. Cómpre lembrar que Manuel Murguía tiña vinte e seis anos cando Brañas chega ao mundo; porén, Aureliano Pereira, o referente do rexionalismo de tendencia republicana federalista, nacera en Lugo en 1855.
Quérese dicir con isto que o corpus político-ideolóxico do provincialismo, logo transmutado en rexionalismo, estaba en construción avanzada cando Brañas ou Pereira se integran nesta corrente.
En 1889 Alfredo Brañas publica a súa obra máis transcendental: El regionalismo. Estudio sociológico, histórico y literario que de súpeto o colocaron como un referente político desta opción. Unha obra publicada en Barcelona, onde recibiría unha especial atención. Non é casual que sexa no mesmo ano en que Murguía publica o seu El regionalismo gallego, editado pola emigración galega en Cuba. Ambos textos reaccionaron ás declaracións de Sánchez Moguel no seu ingreso na Real Academia de la Historia en decembro de 1888.
Esta achega político-ideolóxica en formato de libro recibe varios recoñecementos en Santiago de Compostela durante 1890 (ano no cal ocupa un posto como concelleiro desta urbe). A homenaxe celebrada no mes de marzo congregou ao rexionalismo galego nunha sorte de unidade arredor de Brañas.
Acórdase un congreso no cal nace a Asociación Regionalista Gallega, considerada a primeira organización política nos parámetros do que entendemos hoxe por nacionalismo. Esta sociedade de patriotas publica un voceiro titulado La Patria Gallega, onde Brañas colabora. En Tui, durante a celebración dos Xogos Florais de 1891, pronuncia un discurso en galego, xa que estes foron os primeiros xogos integramente na lingua de Galiza.
Irmáns de Galiza, que simbolizaba a unión na defensa do país, non era un lema suficiente para quen sostiña ideoloxías dispares ou antagónicas. Así pasou na Asociación Regionalista Gallega cando os progresistas de Murguía se encabuxaron cos tradicionalistas de Brañas, e viceversa. Daquela todo veu a menos. Porén, neste 1892 Brañas (et alii) acode á homenaxe outorgada a Murguía co gallo do seu ingreso como bibliotecario da USC.
Neste contexto publica Bases generales del regionalismo y su aplicación a Galicia (con clara evocación ás Bases de Manresa, do catalanismo incipiente). O rexionalismo político organízase, nunha mostra pública, en 1893 opoñéndose ao traslado da Capitanía Xeneral da Coruña a León. Nótese, pois, como malia as forzas estaren desunidas se ía artellando un discurso político-ideolóxico con presenza pública lixeiramente en aumento.
En 1896 participa na fundación do Ateneo León XIII e do Círculo Católico de Obreiros, en Compostela. Durante estes anos imparte conferencias de contido político-económico en distintos lugares, dende Vigo até Madrid.
Brañas e o catalanismo
Cataluña recoñeceu en Brañas un apóstolo. Convídano a escribir en La Renaixensa ou La España Regional, cabeceiras de recoñecido prestixio público no eido catalanista. Ademais en 1893 participa nos Jocs Florals de Barcelona como parte do xurado.
Tanto a voz como a palabra escrita de Alfredo Brañas tornáronse punto de luz para algúns catalanistas. Durante os Jocs Florals de 1893, Brañas pronunciou un discurso que deixara pampo a figuras coma Francesc Cambó. Este recoñeceu, en varias ocasións, o impacto do verbo articulado de Brañas capaz de espertar no seu corpo xuvenil o compromiso político cunha nación.
Con certeza, Cataluña foi un porto de acollida para a ideoloxía rexionalista propagada por Brañas. De feito, e como xa se dixo, o seu principal libro teórico publicouno en Barcelona: El regionalismo (1889).
A aparición deste volume prodúcese no contexto de rearticulación política do Estado español: a Restauración borbónica. Logo do fracaso da República, un sector do federalismo decidiu abrir camiño propio. Este vieiro tomou corpo en forma de rexionalismo; é dicir, agora tratábase de defender os intereses dun suxeito político identificado nun territorio concreto decote máis diferenciado a nivel identitario con respecto a España.
Este xiro no taboleiro político español axiña foi referendado por rexionalistas galegos (aceptamos a etiqueta rexionalista concibida coma unha parte do proceso de construción do nacionalismo). Manuel Murguía emerxe como nome referencial, por diversos motivos. Pero tamén, dende outra beira ideolóxica, toma o seu lugar protagónico Alfredo Brañas.
Un punto de inflexión
A crise española de 1898 pon a ralentí o ascenso rexionalista. Brañas tomará distancia namentres se aproxima ao carlismo. Porque no modelo político de Brañas deféndese a estrutura das liberdades antigas fronte á industrialización e o liberalismo político-económico. Mais sobre todo, o elemento central no seu pensamento reside no catolicismo, como contraste á súa ausencia ou subordinación a outros criterios nas obras de Murguía ou Pereira.
Contra o ocaso da súa existencia, puxo a súa pluma a disposición do candidato carlista Carlos de Borbón, como se le nos artigos de El Correo Español. Todo un xiro que contrasta con aquela decisión de abandonar El Libredón pero dentro dunha lóxica político-ideolóxica marcada pola situación de España e polas coincidencias teóricas a partir do desenvolvemento da súa concepción do rexionalismo tradicionalista. En todo caso, antepón a causa española carlista ao camiño aberto anos atrás polo rexionalista.
Nesta tesitura, entre a crise de 1898 e a súa morte, Alfredo Brañas participa na fundación da Liga Gallega de Santiago de Compostela, que el presidirá e na cal Salvador Cabeza de León exercerá de secretario. Esta sociedade, de corte conservador, contrasta coa Liga Gallega da Coruña, liderada por Murguía e os progresistas. Malia ter igual nome actuaron de maneira independente.
O 21 de febreiro de 1900 morreu en Santiago de Compostela. Hoxe está enterrado no noso humildísimo Panteón de Galegos Ilustres, en Bonaval.
Bibliografía

Brañas, Alfredo (1889): El regionalismo. Estudio sociológico, histórico y literario. Barcelona: Jaime Molinas Editor. Maiz, Ramón (1983): Alfredo Brañas. Vigo: Galaxia.