Pablo Pérez Costanti

Erudito infatigable como arquiveiro, paleógrafo e historiadorPablo Pérez Costanti, fillo do xuíz de paz Pablo Pérez Ballesteros, naceu en Santiago de Compostela en 1857, na rúa de Patio de Madres, e morreu na rúa do Hórreo da mesma cidade en 1938. Aínda que sen concluír, realizou estudos das carreiras de Medicina e Farmacia e durante a súa vida estudantil participou en varias representacións teatrais e formou parte das tunas universitarias de 1883, 1886 e 1888.
Foi arquiveiro municipal de Santiago, membro numerario fundador da Real Academia Galega, correspondente da de Historia, da de Belas Artes de San Fernando e recibiu a encomenda de Isabel a Católica.
En 1923, xunto a Constantino Candeira, Xesús Carro e Sebastián González García-Paz, dirixiu a investigación documental para a sección encargada da arte barroca do acabado de fundar Seminario de Estudos Galegos co que só colaborou nesta ocasión, aínda que en 1933 asinou un manifesto que solicitaba o voto favorable para o Estatuto de Autonomía de Galicia.
Arquiveiro
Pablo Pérez Costanti, home cunha frenética actividade, dedicou toda a súa longa vida aos estudos históricos: exerceu desde 1885 o cargo de arquiveiro do Concello de Santiago de Compostela, traballou no arquivo da Mitra compostelá, no do Cabido, no da confraría da Concepción, na do Rosario, no arquivo de Protocolos de Santiago, catalogou os arquivos xudiciais de Ordes, Carballo, Corcubión e Santiago e para os seus fins de investigación rexistrou gran parte dos arquivos notariais de Galicia e os municipais das cidades máis importantes. E traballou en moitos arquivos de casas señoriais, facendo notables árbores xenealóxicas dalgunhas familias nobres de Galicia.
Os seus primeiros traballos paleográficos fíxoos baixo o maxisterio de seu tío Tomás Ballesteros, que se encontraba en 1882 á fronte do Arquivo da Administración de Bens Nacionais do Partido de Santiago. De aquí pasou a poñerse á fronte do Arquivo Municipal de Santiago en 1885, substituíndo no cargo a Bernardo Barreiro de Vázquez Varela, que pasou a dirixir o da Deputación coruñesa. Pérez Costanti, nun espazo por el definido como lóbrego, afogado e reducido ordenou meticulosamente todos os protocolos que xacían no arquivo compostelán, máis de 5770 volumes dos séculos XVI ao XIX procedentes de 364 escribáns de diferentes puntos de Galicia, dedicando cinco anos para a súa catalogación. O resumo deste inventario foi publicado, en forma de Índice, polo concello compostelán en 1892.
A súa experiencia na lectura de documentos antigos, como experto en paleografía, leva a José Luis Cabo a escribir na introdución á edición de 1993 de Notas Viejas Galicianas que a el acudían notarios e avogados para que lles desmarallase o ilexible.
Xornalista e historiador
Xunto a Eladio Fernández Diéguez, Fernando García Acuña e Xavier Valcarce Ocampo fundou en Padrón, onde pasaba os veráns, o xornal El organillo, subtitulado Quincenario humorístico dedicado al bello sexo padronés y cesureño, que apareceu no verán de 1883. Despois pasou a titularse Periódico humorístico dedicado al bello sexo padronés y cesureño, pasando a publicarse tres veces ao mes. Imprimíase no número 80 da Rúa do Vilar, en Santiago de Compostela. Pérez Costanti publicaba poesía en castelán na sección «Melomanías» deste xornal. Ademais, colaborou en revistas e periódicos da súa época (Café con gotas, El Eco de Santiago, Diario de Galicia, Galicia Diplomática, La Patria Gallega e Revista Gallega).
Desde 1891 mantivo contactos políticos de signo republicano federal coa Asociación Regionalista Gallega e o seu órgano La Patria Gallega e coa revista Galicia, voceiro do núcleo rexionalista coruñés co que Costanti se sentía tan ligado que en 1898 non se adheriu á Liga Gallega de Santiago, dirixida por Alfredo Brañas e Cabeza de León, por considerala de inspiración católica e tradicionalista, fronte á Asociación coruñesa, máis liberal e presidida por Manuel Murguía.
Máis alá do seu labor como arquiveiro, é de salientar a súa vocación de xornalista e historiador, que iniciou publicando nos xornais locais e galegos e concorrendo a certames. Formou parte desde 1900 da redacción do xornal El Eco de Santiago, onde publicou, primeiro por entregas e despois en folleto, a Biografía del escultor Ferreiro (Santiago, 1898), que obtivera o premio do Certame Histórico León XIII de Santiago en 1897. En 1905 saíron do prelo os primeiros pregos de Notas Compostelanas correspondentes á Historia del periodismo santiagués, recuperada por José Luis Cabo en 1992 nunha reedición de Ediciós do Castro.
Polo coñecemento das fontes documentais, en 1908 organizou o Certame Histórico da Guerra da Independencia, patrocinado polo municipio de Compostela no centenario da sublevación contra a invasión francesa. E xunto con López Ferreiro, Oviedo Arce e Cotarelo Valledor foi membro da comisión organizadora da Sección Arqueolóxica da Exposición Regional Gallega, celebrada en Santiago en 1909.
Desde 1911 a 1924 publicou no Boletín da Real Academia Gallega a serie «Linajes Galicianos», artigos extractados das cartas de fidalguía gardadas no Arquivo Municipal de Santiago, que se completou con dous extensos apéndices: «Los colegiales de Fonseca» e «Los canónigos de Santiago».
No Certame internacional de Zaragoza de 1903 acadou o premio Galicia, polo seu estudo sobre «Artistas que florecieron en Galicia durante el siglo XVI», que sería a base do seu moi logrado Diccionario de artistas que florecieron en los siglos XVI y XVII (Santiago, 1930), considerada pola crítica especializada como unha das grandes obras galegas do século XX, froito de un arduo labor investigador realizado durante algúns lustros nos arquivos de Galicia, especialmente os notariais; na que dá noticias de máis de seiscentos nomes.
No Certame da Liga Rexional de Santiago de 1916 obtivo dous premios cos traballos La Universidad compostelana: su origen y desenlvovimiento e Industrias artísticas que florecieron en Santiago con anterioridad al siglo XVIII.
Aínda que algúns dos seus artigos foran publicados previamente no Diario de Galicia entre 1917 e 1921, o primeiro tomo das Notas Viejas Galicianas en libro saíu á luz en 1925 e os dous seguintes en 1926 e 1927, custeando a edición o propio autor, que tivo que facer un enorme esforzo dada a súa precaria dispoñibilidade económica. Con rigor científico e vocación divulgativa, nos capítulos das Notas Viejas Galicianas, aínda predominando os asuntos santiagueses, Costanti céntrase en artigos de contido económico, político e administrativo, arte dramática e musical, Guerra da Independencia, etc.
Fermín Bouza Brey sucedeu na cadeira da Real Academia Galega a Pérez Costanti, que tanto o orientou desde o seu cargo de arquiveiro maior do Concello compostelán. A el dedícalle Bouza Brey, na súa toma de posesión no cadeira número 9 da Real Academia en 1941, unhas sentidas palabras: Que la gloria ilumine en este rincón occidental su nombre y que su obra perdure como ejemplo de honradez intelectual entre nosotros . Bibliografía

Merino Álvarez, Abelardo (1927): «Notas Viejas Galicianas», Boletín de la Real Academia de la Historia. Madrid, 90:42-46. Bouza Brey, Fermín (1957): «Lección y gloria de Pérez Costanti», Boletín de la Real Academia Gallega. A Coruña, 3 de decembro de 1957. Vilanova, Alberto (1957-58): «P. Pérez Costanti», Galicia Emigrante, Bos Aires, nº 32, Cabo, José Luis (1993): «Artesano da Historia». En Pérez Costanti, Pablo: Notas Viejas Galicianas. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. Pérez Costanti, Pablo (1992): Historia del peiodismo santiagués. Edición e notas de José Luís Cabo. Sada (A Coruña): Ediciós do Castro.