Carlos M. Rama – Lois Tobío

A colección reúne noventa documentos que recollen máis de tres décadas de correspondencia entre o historiador e sociólogo uruguaio Carlos M. Rama e o diplomático e escritor galego Lois Tobío Fernández. As pezas, datadas entre 1963 e 1997 —cun núcleo principal entre 1963 e 1982—, son na súa maioría cartas mecanografadas e manuscritas, ás que se suman talóns de xiro postal, tarxetas e diversos anexos (sobres conservados, recortes de prensa e recortes xurídicos). Os orixinais están redactados en castelán e a descrición arquivística realizouse en galego.

Máis alá do diálogo entre dous amigos, o epistolario funciona como un observatorio privilexiado de tres procesos históricos que se entrelazan. Por unha banda, o tardofranquismo e a Transición española, vividos desde dentro por Tobío en Madrid e analizados con distancia crítica por Rama. Por outra, o desmoronamento democrático do Cono Sur: a deriva autoritaria e a represión no Uruguai, coa persecución dos tupamaros e o asalto á editorial Arca, e sobre todo o golpe de Estado de Chile en 1973, que sorprende a Rama en Santiago e o obriga a fuxir. E, como fío que costura todo o demais, a experiencia do exilio e do reencontro coas raíces, que culmina na recuperación da nacionalidade española por parte de Rama, de orixe galega, e nos seus trámites administrativos seguidos paso a paso.

A xeografía da colección debuxa ese itinerario do desterro. Rama escribe desde Montevideo durante os anos sesenta, cunha primeira carta enviada desde Burdeos e estadías docentes en París, na Sorbona; pasa fugazmente por Santiago de Chile en 1972 e 1973; e, tras o golpe, instálase en Barcelona desde finais de 1973. Tobío, pola súa banda, mantense sempre en Madrid, desde onde sostén a outra metade do diálogo. O percorrido péchase coa derradeira carta da súa viúva, Judith Dellepiane, enviada desde México en 1982 tras a morte de Carlos, e cun epílogo de 1997 desde Barcelona. Aparecen ademais Viveiro —o berce galego de Tobío e obxecto da súa nostalxia—, Torrelavega, e referencias a Galicia, ao Uruguai e ao conxunto de América Latina.

No plano humano, o epistolario está protagonizado polas dúas familias. Arredor de Rama móvense a súa esposa Judith Dellepiane, os fillos Ruth e Rodrigo, e o seu irmán Ángel Rama —o gran crítico literario— coa súa muller Marta Traba. Arredor de Tobío, a súa esposa María del Carmen Soler e os fillos Miguel e Constanza. A correspondencia está poboada tamén de figuras da cultura galega e do mundo intelectual da época: Francisco Fernández del Riego e a editorial Galaxia, Xosé Manuel Beiras, Ramón Otero Pedrayo, a galería Sargadelos e Inés Canosa, ou o politólogo Maurice Duverger, mestre de Rama en París.

Tematicamente, a colección artéllase arredor de varios eixes recorrentes: o mundo do libro e a censura editorial franquista —coa peripecia do ensaio La crisis e os intercambios co director de Cultura Popular—; o mercado editorial entre España e o Uruguai, con cobros, xiros e mediacións; a cultura galega vivida desde a diáspora, na que destaca o proxecto de Tobío sobre o diplomático Diego Sarmiento de Acuña, conde de Gondomar; as redes intelectuais e académicas tecidas na distancia; e a vida cotiá, coas noticias familiares, a saúde —as doenzas cardíacas de Rama son un motivo constante— e unha reflexión emocionada sobre o propio valor da amizade mantida por carta.

En conxunto, o epistolario Rama–Tobío é un testemuño de primeira man sobre os exilios cruzados entre Galicia e o Uruguai, sobre o final de tres ditaduras e sobre a tenacidade dunha amizade intelectual que sobreviviu á distancia, ás fronteiras e ás ditaduras.