A casamenteira

Antonio Benito Fandiño | 1812/1849
Biografía

Contexto

Escribiu Fandiño A casamenteira no ano 1812 a pedimento do impresor Juan María de Pazos, que naquel momento tiña a imprenta en Santiago. Entre 1812 e 1814 Pazos publicoulle sete obras a Fandiño, pero non esta peza. Trasladado a Ourense en 1819, o empresario decidiu imprimila moito despois, en 1849, e cunha reducida tiraxe, seguramente como agasallo para algúns amigos.

Texto

A casamenteira

<113> SAINETE, PASILLO, ENTREMES Ó LO QUE QUIERA LLAMARSE, y por ahora sea A  C A S A M E N T E I R A.

 

Personas.

A Tía Goras, vieja.                        Técola, moza.

Xân Rouco, viejo.                          Perucho, hijo de Rouco.

Aparece Técola en el alrededor de una heredad, y llega Perucho á hablarla en ademan triste sentándose junto á ella.

 

        Perucho. Tecoliña meu encanto,

                       pouco importa nos amemos,

                       se parce que os mismos démos,

                       pois non pode ningun santo,

                       pertenden o separarnos,

                       que para min he morrer.

 

          Técola.  ¿Que che puido suceder,

                       home, para tanto pranto?

 

            Per.     Apenas podo contalo,

                       mais atende o que me pasa:

                       Xâ sabes que â miña casa

                       he moi levada o bandallo

                       da tia Goras de Rabál,

                       aquela gran zalameira,

                       embolvedora è  embusteira,

                       que vive por noso mal:

                       <114> Pois esta boa mullér

                       propuxô hai tempo a meu pai,

                       que para casarme hai

                       convenencias a escoller.

                       Entre varias que apuntóu,

                       dixô que a ama do crego

                       sería o mellor emprego,

                       o que meu pai acetóu.

                       Sin rapi-ô demo eu saber

                       cousa algunha, o vello onte

                       díxôme â noite "desponte,

                       que vou a darche mullér."

                       Anque algo me turbóu

                       o xûdas da novedá,

                       caléi; hastra esta mañá

                       que consigo me levóu.

                       Fomos â casa do crego,

                       que achamos moi galloufeiro,

                       amais ô gran lambaceiro

                       do irmao da ama Xân Prego.

                       Almorzamos grandemente,

                       e sin perguntarme nada,

                       deron por feita e acabada

                       a boda correntemente.

                       Prá domingo as municiós

                       dí meu pai que han de correr:

                       eu toléo, esto he morrer:

                       volva por nosou[tr]os Dios.

 

 

Técola asustada, y como sentida.

 

 

            Téc.     Por min fai o que quixêres;

                       a ama do crego ten:

                       que se o ganou mal, ou ben,

                       no-o deben decir mulleres.

                       <115> Teu pai está por medrar;

                       a tí pouco che debin,

                       cando sin decirmo a min

                       te foches a concertar.

                       O termo  hastra aqui encuberto

                       foi unha gran picardía;

                       e  o decir que no-o sabías,

                       eso, Perucho, n'he certo.

                       Quíxênche moito, e engañéime,

                       servirame d'escarmento,

                       que para divertimento

                       bastou; arrepentireime.

 

 

Levántase precipitadamente y se va.

 

 

            Per.     Escoita, mira, detente,

                       non seas desesperada,

                       que, asi Dios me salve, nada

                       souben hastra o de presente.

                       ¡Probe de min, non me oyeu!

                       Por un lado ten razon,

                       que lle sobra, pero non

                       en pensar que o sabía eu.

                       ¿Como demonios faréi

                       para empantanar o caso?

                       meu pai he duro e perrazo,

                       e por tema non ten lei:

                       o crego se ha d'enfadar

                       se lle digo que non quero;

                       e miña nai...

 

 

Viene el viejo con una hazada encima del hombro.

 

 

           Viejo.   ¿Que estás facendo rapáz?

                       ¿por qué non te vas choér?

 

<116> Per.     Prô que teño de comer,

                       traballe quen tivér mans.

 

           Viejo.   ¿En eso que qués decir?

                       ¿ti tés algunha delor?

 

            Per.     Algunha teño; (aparte) o mellor

                       será non a descubrir.

 

 

Vase aceleradamente, y el viejo se vuelve para casa en donde hallará á Goras, y se ponen á conversar.

 

 

            Gor.    Ai Xân, á tua casa oxê

                       non lle da o vento unha volta;

                       que axâ a que queira revolta

                       non hai medo que ela afroxê.

                       A nora que vas a traguér,

                       ademais  do que ela ten,

                       fai de conta que tamen

                       o curato vas comer.

                       ¡Quén te verá recoller

                       po-lo agosto aquí a sincura,

                       e todo o ano a grosura,

                       que será o que hai que ver!

 

            Viejo.  Estou contento co-a conta;

                       que anque a moza he algo fidalga,

                       n-hai cousa sin sobrecarga;

                       todo xûnto non se encontra.

 

            Gor.    !Cal fidalga, toleirón!

                       parece así por bonita;

                       que o demais, non se lle qui[t]a

                       a palliña o seu bandón.

                       Se non fora para ti,

                       non a lograba ninguén,

                       <119> que o crego séntea ben,

                       e val Dios que queda aqui.

 

 

Entra Perucho desazonado y triste.

 

 

           Gor.    Oxê naciche, Perucho,

                       a tia Goras foi boa.

 

           Per.     Non sei eu qué hastra o d'agora.

 

            Gor.    De cantos colle a campana,

                       que xâ ves que non he pouco,

                       solo ô fillo de Xân Rouco

                       cede o noso crego a ama.

                       ¿E quen fixô este milagre,

                       sendo que habia golosos,

                       e quedan tantos ganosos?

                       A tia Goras, Dios llo pague.

 

            Per.     Amais o demo tamen,

                       que eu eso non llo encarguéi.

 

            Viejo.  Foi teu pai, que o mesmo ten.

 

           Per.     Pois eso non llo estiméi.

 

            Viejo.  ¿E ti que chata lle pós

                       para estar tan descontento?

 

            Per.     Que todo he falar no vento:

                       non quero, acabouse, a Dios.

 

 

Levántase el viejo á coger un palo, y huye Perucho.

 

 

            Viejo   ¡Alma que te ha de cebar,

                       puta que te ha de parir!

                       ¿Qués o teu gusto cumprir?

                       Nó eso, n-hai que pensar!

 

 

 

Le agarra Goras.

 

 

            Gor.    Tente Xân, que he tolaxâda:

                       <120> o rapáz quér, amais ben:

                       déixâme co-el, que tamen

                       souben ser enamorada.

 

            Viejo.  Pro muller, ti non-o ves,

                       o que co-él teño gastado

                       prá libralo de soldado;

                       ¿e agora tal altivéz?

                       ¡Heino de esgazar ô medio

                       se se me da en facer louco!

                       que mentras viva Xân Rouco,

                       ha de mandar, sin romedio!

 

 

                         MUTACION DE TEATRO

 

Sale Técola con un cesto y una hoz de segar yerba, como que va para el prado, y Perucho atrás hablándola.

 

 

            Per.     Se non me falas, aquí

                       mesmamente vou morrér.

 

 

Técola, en tono irónico, y como que no le da crédito:

 

 

            Téc.     Xêsus, quen tal ha de ver!

                       desdic[h]adiño de tí!

                       Vai ô crego que che dea

                       torresmos, e pan de trigo,

                       ôvos revoltos, formigos,

                       e do que axâ po-la aldéa;

                       e a criada que che poña

                       empástros na paletilla.

 

 

La agarra Perucho, y se paran á un lado.

 

 

            Per.     Caya n'este sitio un rayo,

                       e o demo chegue a levarme,

                       <121> se hai razon para culparme,

                       ou con outra parto o sayo.

                       A meu pai xâ lle faléi

                       d'un modo que nunca fixên;

                       e â vella Goras lle dixên

                       o que aquí repitiréi.

                       Non teño mais d'unha lei:

                       e se contigo non caso,

                       âs carreiriñas me paso

                       a comer o pan do rei.

                       Creeme Técola miña,

                       que non te engaño, de certo.

 

            Téc.     Canto me digas ô perto,

                       esquénce co-a Dominguiña.

                       o domingo â porta está,

                       e as moniciós estan feitas.

 

            Per.     Vállame o señor san Brais:

                       dime ¿que quéres que faga?

 

            Téc.     Escuso, porque he de ma[i]s.

 

            Per.     Eu vou a fuxîr da aldéa.

 

            Téc.     Fai como quéiras.

 

 

Quiere irse, y pasa Goras.

 

 

           Gor.    Dios vos axûde.

 

 

Técola, medio enfadada:

 

 

            Téc.     Nin por canto ten o mundo

                       quixêra que esta nos vise:

                       quedá con Dios.

 

 

Vase, y dice Perucho como absorto:

 

 

            Per.     Imposible que el demonio,

                       que decote he mal agoiro,

                       n-inventase este casoiro,

                       mal chamado matrimonio.

                       Meu divino san Antonio,

                       <122> san Andrés o de Teixîdo,

                       santa Marta de Bavío;

                       deparádeme consolo!

                       Eu morro, ou bólvome tolo

                       se esta cousa adiante vai,

                       queira ou non queira meu pai,

                       que o casar n'he pra un dia solo.

 

 

Va andar, y se detiene llamado de la vieja.

 

 

            Gor.    Oite Perucho por min,

                       que algo teñ[o] que decirche.

 

           Per.     Pois ande. (Se llega la vieja)

 

           Gor.     Ai home que presa levas,

                       non vin outro coma tí.

 

            Per.     Pois non faltan por ahí.

 

            Gor.    Séntate comígo un pouco.

 

            Per.     Se quer parola a Xân Rouco,

                       que ô fillo doille a cabeza.

 

            Gor.    Peruchiño: a min me pesa,

                       que podendo casar ben,

                       non o fagas: val quen ten;

                       n-hai peor mal que a probeza.

                       Anque teu pai ten de seu,

                       tés hirmaos con quen partir,

                       e tempo chegará a vir

                       que che pese; e dígoo eu.

                       A ama do crego he boa,

                       seu amo púxâ por ela;

                       Dios nos dea comedela,

                       e que nunca falte broa.

                       Se outras che bolven o miolo,

                       para tí o daño fas;

                       véte e revéte rapáz,

                       <125> ten xûicio, e non seas tolo.

 

            Per.     Canto me poida decir,

                       e co-a lengua padricar,

                       eu non-o hei de escoitar,

                       para canto mais cumprir.

                      

 

Quiere irse, y le detiene la vieja.

 

 

            Gor.    Pro dime ¿ti en que reparas

                       para poñer tal repuna,

                       cando ademais da fertuna,

                       he das milloriñas caras

                       que pasean esta terra?

                      

            Per.     En que ahí o ben non se encerra.

 

            Gor.    Ti sabes que he pertendida,

                       e dos mais guapos roldada,

                       con bos mozos moi rogada

                       para casas de gran vida.

                       A sua xênte está frolida

                       desde que co-o crego entrou,

                       como que a ollo medrou,

                       e oxê he caniba escollida.

                       Déixâte de tolaxâdas,

                       non deas pesar a teu pai,

                       que sabe mais ben o que fai

                       que tí, co-as nemorícadas.

                       Que qués Técola ben sei,

                       e que tés amistá co-ela,

                       mais pra muller escollela,

                       Perucho nunca o pensei.

 

           Per.     ¿E por que non?

 

            Gor.    Ai tontiño, porque iñoras

                       o qu'he mantér casa e vida,

                       que por ben que estea sortida,

                       hai faltas a todas horas.

                       <126> O segundo, que teu pai

                       pensa com'home de ben,

                       e así por vergonza ten

                       unha nora que non trai.

                       Orasme, sobr'esto hai,

                       que a dous parizos que teña,

                       non tendes donde vos veña,

                       cando ela non colla un mal.

                       Has de verte e desearte,

                       ninguén volverá por tí,

                       que como dicen alí,

                       con quen casou reparáse.

                       O-o revés a Dominguiña,

                       que anque por sí non teña,

                       ten o crego, que por ela

                       he capáz d[e] por a vida.

                       Paira as veces que quixêr,

                       escusas de ter coidado,

                       que seu amo he moi honrado,

                       e n-él compadre has de tér.

                      

            Per.     Valla o demo tal fregado!

 

            Gor.    Non has de ser mal pensado,

                       nin levala por ahí.

 

            Per.     ¿Pro éla que démos di

                       mais do que teño falado?

                       ¿Por que o crego lle quér tanto,

                       sendo que n-he sua sobriña?

 

             Gor.    A xênte d'oxê he toliña:

                       eu de nada che me espanto.

                       Atende aqui, sospeitoso:

                       o crego quérlle por boa,

                       e porque o sirve hay catr'anos:

                       e neles ten desenganos

                       <127> de que o vento non l[l]e zóa.

                       Nunca nada se lle véo

                       do que a tí se che parece,

                       nin tiveron ai que pese

                       todo o tempo que o servéo.

                       Ela sábelle o tempero,

                       e él co-ela está contento:

                       canto falas todo he vento;

                       sobre todo, he un caballero.

                       Trata de virte conmigo,

                       que quedei en ir despois:

                       recolle a teu pai os bois,

                       e creeme o que che digo.

 

 

Vase la vieja, y Perucho para su casa echando cuentas consigo.

 

 

            Per.     Canto dixô esta mullér

                       he a misma realidá,

                       e sendo a pura verdá

                       non ten mais certo que ser.

                       Con Técola vou facer

                       un casamento cagado,

                       que anque estou enemorado,

                       esto non da de comer.

                       Ela pra ser unha probe

                       ten o xênio soberbiño;

                       nuncame citóu ô moiño,

                       antes âs nubes se sobe.

                       Debo dar gusto a meu pai:

                       Dominga he moza de feira,

                       e anque por hoxê non queira,

                       co-o tempo todo se fai.

 

 

<128> MUTACIÓN DE TEATRO

 

 

Sale Perucho de rufian cantando el a-la-la-la.

 

 

Per. cantando.  Cuando quise non quisistes,

                       agora quieres non quero,

                       levarás a vida triste,

                       que eu ben alegre cha levo.

 

 

Sale Técola al paso.

 

 

            Téc.     Ai home, que ledo vas.

 

            Per.     En algo m'hei d'alegrar.

 

 

Técola llorando.

 

 

            Téc.     Canta tí pra eu chorar,

                       po-la ruindá que me fas.

 

            Per.     E tí que queres que faga,

                       ¿non foche moi ben rogada?

 

            Téc.     Algo fun de tí estimada,

                       mais agora dasme a paga.

                       Foches en casa do crego,

                       as moniciós andiveron,

                       xâ para as galas che deron,

                       e vainas mercar Xân Prego.

                       De xûeves en oito dias

                       dínme que se fai a boda,

                       que será o en que eu morra

                       po-las tuas picardías.

                       Larpeiro, dotes de putas,

                       nunca a medrar chegarán,

                       antes ben agoirarán

                       a-as facendas que se xûntan.

                       O-o gran bribon  de teu pai

                       heino de ver eu pedir,

                       que Dios n-ha de premitir

                       esta maldá que me fai.

                       <129> Ti vas a ser un cornudo,

                       que o crego he un fino putón,

                       e d'ahí ven a estimacion

                       â filla do Barrigudo.

                       Era mais probe que eu

                       antes de con él entrar,

                       e logo dou en medrar

                       porque â gandaina se deu.

 

           Per.     Mullér, nunca falar mal

                       parece ben a ninguén;

                       o cura he un home de ben,

                       e a criada pra alá vai.

                       Nunca nada se lles veo,

                       e he forte cousa que,

                       d'aquelo que non se ve,

                       se asegure por alléo.

                       Tí para min foche honrada,

                       pero non falta quen diga,

                       que co-o estudiante da Triga

                       andiveche nemorada.

                       Xûsto solasmente Dios;

                       na miña mao non está;

                       componte co-o vello alá,

                       que por min, o mesmo son.

 

 

Vase, y queda Técola quejándose.

 

 

            Téc.     Ai malvado! a quén eu quixên,

                       a quén meus ollos amaron,

                       o sono que me quitaron

                       he o que no dia me afrixê.

                       Grande tolaxâda fixên,

                       pero xâ non ten remedio,

                       porque o amado causa tedio.

                       ¡Dios mio, sobrana Virxên!

                       <130> facede aquí un milagre

                       tollendo â ama do cura,

                       que malamente me muda

                       esta cara de vinagre!

 

 

Pasa casualmente la vieja.

 

 

           Gor.    Dios te axûde Tecoliña.

 

           Téc.     Pare pra-aquí miña tia.

 

 

Se detiene la vieja y se apartan á un lado las dos.

 

 

          Gor.    ¿Que me quere miña filla?

 

            Téc.     Xâ estiven o outro dia

                       a decirlle o que lle quero,

                       e quedeime por recelo,

                       ou mais ben por cobardía.

                       Agora deseo saber

                       en que a eu teño ofendido,                                                               

                       pra que me quite o marido

                       e n-outra o faga caer.

 

            Gor.    Tecoliña, para min,

                       a tua queixâ eche escusada,

                       que do que dís non sei nada,

                       e he falarme latin.

                      

            Téc.     ¿Como non sabe, se ela

                       foi a que á Rouco tratou

                       o casamento, e levou

                       o seu fillo â bebedela?

 

            Gor.    !Ai qu'engañadiña estás!

                       Non te creas de bayuras,

                       nin de quen faga mesuras,

                       que a culpa tívoa o rapáz.

 

           Téc.     ¿Como o rapáz, se conmigo

                       xûramentóu o contrario!

 

            Gor.    Dille que rece un rosario,

                       <133> e creeme o que che digo.

                       O rapáz adoecía

                       por casar co-a Dominguiña,

                       que xâ con ela algo tiña

                       como souben o outro dia.

                       Nunca paróu con seu pai

                       hastra que a foi a pedir,

                       o que logrou conseguir

                       a rogos de sua nai.

                       Eu n-eso n-entervenin,

                       nin do teu trato sabía,

                       antes para tí quería

                       un que me contenta a min,

                       cal he Bernaldo do torto,

                       que alí hai donde esbrouzar,

                       e he unha fertuna achar

                       para sempre pan e porco.

                       Desto, ainda falaremos:

                       canto-o demais, non sei nada,

                       que che he tarabeleada,

                       ou mais ben cousa de nenos.

                       A Dios Tecoliña a Dios.

 

 

Vase, y queda Técola esclamando sola.

 

 

            Téc.     !Ai birbon! esta mullér

                       non contou mais da verdá,

                       e a picardía, e maldá,

                       en tí a chego a conocer.

                       Querías facerme crér

                       que por teu gusto non era;

                       fun moi boba e majadera

                       en nada chegar a oler.

                       N'hai consolo para min!

                       <134> sobre enganada fun tonta,

                       que pra-o caso tanto monta,

                       chorarei o que antes rin.

                       Non me cegaba a riqueza;

                       contentábame a presona,

                       e o xênio; mais non se abona

                       en parte algunha a probeza.

                       O rapáz, se me deixôu,

                       foi porque n-habia preada,

                       coma se eu fose culpada

                       no que Dios remedeou.

                       O casamento do torto

                       morrerei antes que o queira,

                       pois vaya a casamenteira

                       a comer o pan e porco.

                       O casarse quér cariño,

                       e se no-o hay sale mal,

                       que n-hai ningun animal

                       indómeto a-o aloumiño.

                       Tratados, son pra señores,

                       que acostumbran de casarse

                       por eles, para levarse

                       continuamente en rencores.

                       Non quererei mais ninguén,

                       nin darei a mao a algun,

                       que amor, solasmente un

                       se pode tér, pra ser ben.

 

 

Llora, y cae el telón.

 

 

<135> UN HOMENAGE AL MÉRITO.

 

            Sepultado en un calabozo de la carcel de Santiago en 1812, sujeto á una ruidosa causa bien capáz de amilanar á otro espìritu que no fuese el suyo, fue cuando y en donde Fandiño produjo el pasatiempo que antecede á petición de un amigo, quien le habia fijado asunto y número de personas; circunstancias todas que dan un gran realce al mérito de la pieza en abono de los estraordinarios talentos del autor, bien conocidos y admirados de sus contemporáneos, asi como sus padecimientos y firmeza de caracter en ellos.

 

            Al fin de la obra y hablando con su amigo dice lo siguiente: “E yo digo á V. que esto va currente cálamo á la demonia. Como V. fijó el número de actores, no puedo estenderme mas, atento el fin de todo drama que es desempeñar bien el objeto del título. La Casamenteira va pintada, pues ella y cuantos hay de su flus mienten por precision, de que resultan tantos malos matrimonios. San Agustin dice que es propio de gente vil tratar casamientos, y la esperiencia lo acredita. Me alegraré sea de su gusto, y que mande á su afecto amigo y servidor Q.S.M.B.= F.”. Y este amigo ahora renueva su grata memoria con esta publicacion.

 

Compartir

Buscar no texto