Carta de Xan d'Aldea

Con certeza, á familia estabelecida en Compostela en que Antonio Benito Fandiño naceu o 22 de xullo de 1779 cadráballe con toda a propiedade o rótulo de «fidalguía en ascenso» que para ela propuxo Barreiro Fernández (2000b: 19). Seus pais e avós exerceron diferentes funcións administrativas e xudiciais en Santiago e en Arzúa e ademais foron donos de abundantes propiedades e recursos económicos. Súa nai, Raimunda Martínez, herdara o vínculo fundado por Pedro Vales, que incluía rendas e terras en lugares situados varias leguas ao leste da cidade apostólica: Mezonzo, Présaras, Albixoi… A muller coa que casou aos 23 anos, en 1802, pertencía tamén a unha rica familia santiaguesa. No entanto, a pesar de que seus pais tiñan recursos económicos e relacións sociais que lle podían asegurar estudos universitarios e o tipo de traballo cómodo e lucrativo a que podía aspirar pola súa condición afidalgada, Antonio Benito negouse a ingresar na Universidade de Santiago porque, como el mesmo lembraría en 1812, na súa mocidade había actividades que chamaban por el moito máis persuasivamente ca a idea de facer estudos regulares: «en mis verdores, y quando lo mismo me daba ocho que ochenta —escribiu—, no habia café, casa de juego, botica, serrallo de mozas, música de noche, aguardentería, taberna ni figon, donde no tuviese asiento pago, y fuese señalado individuo de su gremio y claustro: que estos fueron mis estudios, y los cursos que he ganado; pues nunca pasé de medianos, ni gasté opalandas en mi vida» (Fandiño 1812: 6). Para Barreiro Fernández (2019: 131), o que inspirou a Fandiño esta renuncia non foi un simple impulso xuvenil que o movese a divertirse intensamente, senón a convicción de que debía adoptar unha conduta socialmente transgresora animada por un «discurso no que estabelecía unha radical confrontación entre os que exercían o poder e os que o sufrían». Nas súas publicacións, en efecto, non cesou de denunciar a corrupción reinante nas esferas que movían os fíos da Administración xudicial e gobernativa, con funestas consecuencias para os administrados. Desta maneira, con escritos pero tamén con feitos, foise distanciando cada vez máis dos estamentos sociais dos que el procedía, que se abstiveron de lle ofrecer calquera tipo de apoio. Anos e anos no cárcere foron o prezo que tivo que pagar por este desafío. Esta longa experiencia carceraria iniciouse como consecuencia das actuacións con que respondeu ao seu nomeamento en 1809 como persoa encargada da persecución do bandoleirismo na comarca de Mesía, onde estaba a súa casa familiar de Albixoi (cf. Barreiro Fernández 2019: 147-152). Logo de estudar a situación no territorio a onde o enviaran, as persoas contra as que dirixiu as súas accións non foron os bandoleiros, senón distintos escribáns e sacerdotes que ao seu modo de ver estaban a actuar corrupta e inxustamente e obrigaban moita xente humilde a roubar para sobrevivir. O aparato xudicial non tardou en levalo á prisión, onde, con intermitencias de liberdade que se acabaron en 1823, pasou moitos anos da súa vida cumprindo condena por distintos delitos dos que foi acusado. Se xa desde finais do século XVIII e principios do XIX comezara este transgresor a compoñer sátiras poéticas anónimas contra notábeis eclesiásticos e civís da cidade de Santiago, o seu choque contra o aparato xudicial e o seu ingreso na cadea levárono a iniciar unha actividade publicista que foi posíbel grazas á liberdade de prensa que se decretara en 1808 (cf. Barreiro Fernández 2000b: 22-27), que perdurou desde entón ata 1814 e que despois se recuperou no Trienio Constitucional, de 1820 a 1823. Sen deixar de producir textos que só se transmitiron de forma manuscrita, entre eles A casamenteira (1812), neses dous períodos de tempo o presidiario Fandiño publicou folletos, colaborou para os xornais liberais composteláns Gazeta Marcial y Política de Santiago (1812-1813) e Diario Cívico-Patriótico (1812-1813) e en 1820 financiou, dirixiu e redactou en Compostela El Heráclito Español y Demócrito Gallego. Son con certeza obra súa os textos en galego que na nosa Cronoloxía levan os números 12, 13, 14, 28, 31, 32 e 33 e, desde o noso punto de vista, hai argumentos sólidos que permiten atribuírlle tamén o 10, o 16, o 19 e mais o 20. Con maiores reservas presentamos a hipótese de que redactase tamén o número 11. Son case todos, como pode verse, textos en verso ou en prosa escritos para participar nos debates que sacudían a opinión pública naquel momento, para presentar as denuncias en que el estaba persoalmente empeñado ou para dar a coñecer algún aspecto da vida dos presidiarios cos que compartía prisión, mais tamén se inclúen entre eles dúas pezas dramáticas, A casamenteira (1812) e o Entremesiño do Antroido pr’os rapaces (1813), que consagran a Antonio Benito Fandiño como unha figura moi relevante nos primeiros compases da historia do teatro galego moderno. Se as nosas propostas de atribución son atinadas, hoxe coñecemos de Fandiño polo menos catro textos en galego máis ca en 2012, polo que teriamos que lle facer unha matización ao que daquela escribimos sobre o pequeno grao de ampliación funcional que o uso escrito do galego alcanzou coa obra do rebelde xornalista de Santiago e Albixoi. O que entón dixemos sobre isto foi o seguinte: «Fandiño só escribiu en galego algúns textos que ou teñen un aire ou unha ambientación rural ou popular ou están animados por unha intensa carga emocional que lles confire trazos propios da coloquialidade, xa que adoptan a forma de iracundas imprecacións lanzadas contra algunhas persoas que por distintas razóns o alporizaron. No primeiro tipo de textos o galego aparece de facto como a reprodución do que outros —non o propio Fandiño— dixeron, escribiron ou cantaron, quer se trate dos aldeáns que interveñen n’A casamenteira, quer dos presos no cárcere de Santiago na Noiteboa de 1812, quer dos emisores e transmisores de adaxios e cántigas, quer do autor dalgunha carta chegada á redacción do Heráclito. Nos textos do segundo tipo si é Fandiño o que se expresa en galego, e a excepcionalidade do caso débese vincular ineludiblemente co feito de que estas dúas pezas reproducen violentas explosións de ira en que certos trazos da oralidade semellan infiltrarse de propósito na expresión escrita. Coido, en definitiva, que a obra deste escritor revela un desenvolvemento funcional do cultivo da lingua galega aínda moi limitado, xa que nela se observa que o seu minoritario uso está estreitamente vinculado á oralidade e á cultura popular e mais ao rexistro coloquial. Ora ben, no contexto histórico en que se materializou, este comportamento non pode de ningún xeito considerarse excepcional». (Mariño Paz 2012a: 325) Estas limitacións, en efecto, están en sintonía co que é propio do cultivo escrito do galego nas décadas pregaleguistas da primeira metade do século XIX (cf. Mariño Paz 2005: 204-209; 2012c: 200-205). Ora ben, sendo certo que nos casos das cartas labregas asinadas cos pseudónimos Ramón González Senra (texto 10) e Xan d’Aldea (texto 20) Fandiño asumiu ficticiamente a identidade de dous individuos das clases populares, tamén o é que con elas ensaiou un tipo de prosa culta en galego ata entón case inédito que, para dicir a verdade, resultaba inverosímil como presunta obra de dúas persoas pertencentes a unha camada social en que naquel tempo estaba xeneralizada a falta de instrución. Na carta de Xan de Mingucho (texto 11), que talvez fose tamén obra de Fandiño, hai concesións ao coloquialismo que non se observan nas de González Senra e Xan d’Aldea, aínda que si noutros textos seus. Non se sabe con certeza nin cando nin onde morreu Fandiño. O único que podemos asegurar, segundo Barreiro Fernández (2000b: 30; 2019: 134), é que, aínda que unha sentenza o condenou en 1831 a ser recluído nun presidio africano (probabelmente en Ceuta ou Melilla), o 12 de marzo de 1832 fixo testamento no cárcere da Coruña.