Isaac Díaz Pardo

Polifacético artista. Creador do Laboratorio de Formas a través do que recuperou a memoria e as formas tradicionais galegas A prolífica e enriquecedora vida de Isaac Díaz Pardo comezou o 22 de agosto de 1920, día en que naceu na casa da Tumbona, nº 37 da rúa das Hortas de Santiago, onde o seu pai, o artista Camilo Díaz Baliño, se instalou como escenógrafo e director da empresa de exhibición cinematográfica e teatral fundada por Isaac Fraga. E Isaac, desde pequeniño, axudaba ao seu pai encintándolle os panos, pintando fondos e estarcidos e facéndolle rotulacións e debuxos ao mesmo tempo que presenciaba as reunións de Camilo cos intelectuais que se reunían no seu taller, desde Castelao ou Ánxel Casal ata os máis novos da xeración das Irmandades da Fala e do Seminario de Estudos Galegos. Esa foi unha escola que, por osmose emocional, foi formando a personalidade de Isaac nos principios galeguistas que os orientaban: Prendinlle na cabeza do meu fillo, unha estreliña forxada na irmandade (Camilo Díaz Baliño, 1930). Estatuto de Autonomía Con quince anos de idade, Isaac implicouse na campaña a favor do Estatuto de Autonomía de Galicia. No taller de Díaz Baliño realizouse toda a propaganda do plebiscito. Camilo fixo un cartel e Isaac catro, tres asinados co pseudónimo “Xalo” e outro co seu propio nome. Castelao, que andaba moi atarefado coa campaña plebiscitaria non tiña tempo de compoñelos, así que lle deu uns debuxos e as instrucións precisas e díxolle: Isaíño, faimos ti. Guerra civil Ao estalar a Guerra Civil, dada a traxectoria galeguista de Camilo e a de militante das Xuventudes Socialistas Unificadas de Isaac, o desasosego apoderouse da familia Díaz Pardo. A finais de xullo encarceraron a Camilo e no amencer do día 14 de agosto asasinárono, aparecendo o seu cadáver, xunto ao do estudante de Medicina Sixto Aguirre Garín, en Palas de Rei, nas proximidades do lugar de Saa, na parroquia de Meixide. A muller e os fillos souberon que Camilo fora liberado e que os falanxistas o retiveran por Teresa dos Chismes, unha veciña que axudaba a Antonia nos labores domésticos, que ao ir pola mañá a levarlle o almorzo regresou coa noticia de que o liberaran. Cando Antonia oíu que Camilo saíra do cárcere e non regresara á casa, presentindo o ocorrido ao seu marido, perdeu o sentido e non o recobrou nos dous anos que sobreviviu ferida por un cáncer. Camilo e Antonia tiñan, ambos os dous, corenta e sete anos. Con dezaseis anos acabados de cumprir, Isaac perdeuno todo e pasou de ser un prometedor adolescente educado nos valores republicanos a un mozo baixo sospeita durante a guerra e a posguerra. A nova situación política desbaratou o ideario democrático no que se educou, pero Isaac conservou durante toda a súa vida, con lealdade inquebrantable, as utopías republicanas e autonomistas coas que pretendían cambiar a realidade social e económica de Galicia. Estudante de Belas Artes e artista plástico Tras o asasinato do seu pai e de pasar unha longa etapa escondido na Coruña, en 1939, ao amainar a terrible represión inicial, ingresou na Escola de Belas Artes de San Fernando. Pouco despois participou na primeira experiencia en España de deseño industrial da Escola da Palma, visitou os museos máis importantes de Roma, Siena e Florencia, exerceu de profesor de debuxo na Escola de Belas Artes San Jordi de Barcelona e desde 1943 a 1948 dedicouse integramente á pintura e realizou numerosas exposicións na Coruña, Vigo, Madrid, Barcelona e Londres con grandísimo éxito. En 1948, no momento en que se erixía como un dos valores máis consagrados da plástica galega do seu tempo, decidiu abandonar a pintura e dedicarse á industria cerámica para o que, en 1950, puxo en marcha a Fábrica de Cerámicas do Castro. Como pintor, o seu período inicial fundaméntanse nunha sólida formación académica clásica, coa figura humana e o debuxo como protagonistas (Os afogados, 1946; O concerto da zanfoña, 1946; O bautizo, 1946; O discurso, 1946; A barca de Caronte, 1947) Desde que abandonou profesionalmente a pintura de cabalete foise liberando do clasicismo rigoroso e introduciu na súa pintura a denuncia social, como na serie titulada «Xentes que ollan». É unha obra máis política, propia dun cidadán que se tivo que enfrontar á vida como perdedor da historia. Estamos agora diante dunha actitude expresionista da pintura de Isaac Díaz Pardo. Cerámicas do Castro Abandona, pois, a pintura de cabalete e instala no Castro do Samoedo (Sada), onde casara en 1945 con Carmen Arias de Castro, un laboratorio para estudar os caolíns de Sargadelos que Antonio Raimundo Ibáñez usara, a principios do século XIX, para fabricar louza ao estilo inglés. Entre 1946 e 1949 realizáronse as primeiras probas e en 1950, dado o resultado positivo dos ensaios, iniciouse a comercialización cuns produtos con boa aceptación no mercado, o que posibilitou a xeración de recursos e a expansión da empresa. Nun principio a produción consistiu case exclusivamente en reproducir en porcelana finísimas pezas ornamentais orixinais de Isaac. Pouco despois iniciouse a fabricación de servizos de mesa en finísima porcelana translúcida. Tratábase, por tanto, de verter a arte en produtos de consumo popular, capaces de integrar a creación artística e o deseño na cadea de produción industrial, de facer unha seriación mecánica e achegarse ao concepto máis moderno de igualitarismo e benestar social. A Magdalena, ponte coa Galicia do exilio Os ecos das virtudes da planta de cerámica do Castro espertaron interese á outra beira do Atlántico e, en 1955, Isaac viaxou á Arxentina para instalar a Fábrica de Cerámica de Magdalena a 108 km de Bos Aires. Na Arxentina atopou Isaac unha colectividade de emigrados e exiliados que gardaba a herdanza da cultura galega republicana. En Bos Aires e na Magdalena mantivo numerosas reunións coas figuras esenciais da cultura galega alí trasterradas, nas que se concibiron diversas actuacións tendentes a recuperar a memoria histórica de Galicia, interrompida en 1936. A idea concretouse no Laboratorio de Formas de Galicia, ente teórico e viveiro de ideas creado en 1963 ao asinarse un convenio de colaboración entre Isaac Díaz Pardo e Luís Seoane, aos que pouco despois se uniu o arquitecto Andrés Fernández-Albalat. Laboratorio de Formas O Laboratorio de Formas foi creado como un responsable ideolóxico: O LF son dúas siglas que encerran un proxecto de rehabilitación da identidade e da memoria histórica, un epígrafe de compromiso coas causas xustas, nado no exilio e desenvolvido no contexto final da ditadura española. Máis que unha institución, o Laboratorio de Formas é todo un movemento para axudar a Galicia. Vertentes do Laboratorio de Formas: A primeira actividade do LF foi unha actuación edito¬rial, Ediciós do Castro, que deu comezo en 1963 coa publicación de dúas carpetas de gravados de Luís Seoane: El toro Júbilo e O Meco. Ediciós do Castro publicou máis de 1350 títulos nas súas coleccións de Poesía, Ensaio, Narrativa, Filoloxía, Economía, Teatro, Etnografía, Arte e Historia, e moi especialmente a serie «Documentos», que con máis de cento cincuenta títulos tratou de recuperar a memoria dos inmolados e do exilio. A segunda, fundar en 1970 nas instalacións do Castro de Samoedo o Museo Galego de Arte Contemporánea Carlos Maside, que recollería a obra e a documentación do movemento renovador da arte galega, ciscada polo mundo desde 1936. A terceira, consistiu en restaurar a actividade de Sargadelos. E así, en 1970 inaugurouse a planta circular. Desde entón a cerámica de Sargadelos, coa cor azul cobalto como elemento de identificación e a actualizada estrela de sete aspas radiais da primeira época como marca, produce louza e pezas ornamentais que actúan de embaixadoras de Galicia no mundo. Máis tarde creouse o Seminario de Sargadelos, que aínda que era unha institución tecnolóxica e científica, completábase cunha sección de comunicación que deseñaba e vixiaba que Sargadelos non fose só un negocio. O Seminario de Sargadelos organizou, desde 1972 ata 2006, os Encontros Estivais (Escola Libre e Laboratorio Cerámico) nos que participaron máis de dous mil cincocentos alumnos procedentes de todo o mundo. Uns anos despois da posta en marcha destes emprendementos, o 26 de novembro de 1977 asinouse na sede do Museo Carlos Maside a acta de constitución do Instituto Galego de Información, que completaba as tres frontes ideadas por Seoane e Díaz Pardo -arte, industria e comunicación- para a actuación do Laboratorio de Formas. Coda Díaz Pardo, un home imprescindible na industria e na cultura galegas da segunda metade do século XX, no verán de 2006, a golpes de usura e desmemoria, foi apartado da presidencia das Fábricas de Cerámica do Castro e de Sargadelos. Cos beneficios destas dúas empresas artellábanse unha decena delas: Ediciós do Castro, Museo Carlos Maside, Seminario de Sargadelos, Novo Seminario de Estudos Galegos, Instituto Galego de Información… creadas polo Laboratorio de Formas, que foi o que posibilitou que, da unión de dúas personalidades creadoras e visionarias como Luís Seoane e Díaz Pardo, xurdise a proposta cultural máis importante e transcendente de cantas se teñan feito na Galicia despois de 1936. Bibliografía Fontes principais Díaz Pardo, I. (1956): Unha presa de debuxos feitos por Isaac Díaz Pardo de xente do seu Rueiro, Bos Aires: Ediciós Arsnovos. Díaz Pardo, I. (1970): «Siñificado e orixe da laboura restauradora de Sargadelos», Cuadernos del Laboratorio de Formas de Galicia, nº 1. Díaz Pardo, I. (1987): Tradición e futuro, Sada: Ediciós do Castro. Díaz Pardo, I. (1982): «Unhas notas de Díaz Pardo xustificando algunhas das ilustracións do texto e elas mesmas como ilustracións». Epílogo ao libro de Xerardo Díaz Fernández, Os que non morreron. Sada: Ediciós do Castro. Díaz Pardo, I. 1987): Galicia hoy y el resto del mundo, Sada: Ediciós do Castro. Díaz Pardo, I. (2000): «Testimonio de Isaac Díaz Pardo, que contaba entonces menos de 16 años, de los primeros momentos del alzamiento en Santiago», en Carlos Fernández Santander, Alzamiento y guerra civil en Galicia (1936-1939) T. II, Sada: Ediciós do Castro. Díaz Pardo, I. (2007): Tentando construir uma esfinge de pedra. Desassogos de Isaac Díaz Pardo, Sada: Ediciós do Castro. Fontes secundarias VV.AA, (1991): Isaac Díaz Pardo. Un proxecto socio-cultural para Galicia, Santiago de Compostela: Concello. Díaz, Xosé, Muñoz, Luís e Rodríguez, Juan: (2001): Arte/Industria. Isaac Díaz Pardo, Santiago de Compostela: Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, Labirinto de Paixóns VV.AA, (2006): Isaac Díaz Pardo. Creación e compromiso na Galicia do século XX. A Coruña: Deputación Provincial. Fandiño Veiga, X.R. (editor) (2012): A luminosa mirada dos ollos de Isaac. Isaac Díaz Pardo. Obra dispersa, Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades. (Caderno XXIV) Fandiño Veiga, X.R. (editor) (2018): O ollar clarividente de Isaac Díaz Pardo. Colaboracións xornalísticas (1963-2009), Santiago de Compostela: Consorcio, Andavira Editora. Fandiño Veiga, X.R. (2020): Memoria do compromiso. Isaac Díaz Pardo. Biografía, Santiago de Compostela: Concello.