Manuel María

A creación literaria ao servizo de GalizaManuel María Fernández Teixeiro naceu o 6 de outubro de 1929 en Outeiro de Rei (Lugo) como primeiro fillo dunha familia labrega relativamente acomodada; o seu pai era o alcalde da vila. Os seus primeiros anos de escola desenvólvense en Rábade, onde o mestre o vai achegar por primeira vez á literatura galega, pois dedicaba os sábados á lectura en galego, algo inusual na época. No ano 1942 comeza os estudos de bacharelato no instituto de Lugo, hoxe «Lucus Augusti». Un ano despois falece o seu pai, pasando a se responsabilizar da súa educación o tío cura, D. Xosé Fernández. A residencia na casa do seu titor vaille permitir o acceso a unha boa biblioteca, onde os clásicos -e non só- satisfarán as súas ansias lectoras. Nos períodos vacacionais en Outeiro, vai ser Manuel de Paderna -poeta popular e personaxe singular- quen o introduza na arte da versificación. Un mozo inquieto e desacougado Con 19 anos imparte a súa primeira conferencia no Círculo das Artes de Lugo, que lle supón a entrada no faladoiro que mantiñan na cidade escritores e artistas da xeración anterior: Pimentel, Ánxel Xohán, Fole, Iglesia Alvariño, Fernández de la Vega, Ramón Piñeiro, Carvalho Calero, Cunqueiro, etc. Cando realiza o servizo militar en Santiago, tamén se suma ao faladoiro do café Español, onde entra en contacto con Otero Pedrayo, Bouza-Brey e Carlos Maside. Esta atmosfera intelectual vai reforzar a súa identificación con Galiza e o seu idioma. Após os primeiros pasos dados na adolescencia, a súa prolífica produción literaria comeza con Muiñeiro de brétemas (1950), escrito cando tiña 19 anos e primeiro libro en galego dun autor novo despois da Guerra Civil. Aos 23 anos xa tiña escritos nada menos que oito libros de versos, que mostran unha notábel vocación literaria e unha grande habilidade para levar á escrita un mundo interior moi rico marcado polo desacougo persoal que lle provocan as contradicións familiares, o desengano relixioso, o falecemento do seu irmán máis novo nun accidente e mesmo a temática amorosa. Son títulos escritos por estas datas Elexías á miña vida pequeniña, Advento, Libro de pregos, Morrendo a cada intre, Panxoliñas, Poemas a Compostela e Miño. Esta abondosa produción, de enfoque existencial, vai dar un xiro moi axiña, pois, segundo confesión propia, busca «unha maior sinxeleza formal que posibilite chegar ao corazón do pobo e que a poesía sexa verdadeiramente popular»; cada vez máis, interésalle unha perspectiva do ser humano no seu contexto social. Con esa focaxe escribe en 1953 o Terra Chá, unha das súas obras máis recoñecidas, na cal se identifica coa vida labrega e se rebela contra a súa destrución. Tamén neste tempo, 1952, sae Contos en cuarto crecente, primeiro libro de narracións curtas en galego publicado por un mozo após a Guerra Civil. En 1956 vai coñecer Saleta Goi. O encontro suporá a superación definitiva da atmosfera de pesimismo, incomprensión e soidade en que vivira o poeta. Casan en 1959 e fixan a súa morada en Monforte para exercer el como procurador e para ela, desde 1970, rexentar a libraría Xistral. Foi unha vida de 45 anos de amor, amizade e camaradaría, reiteradamente reflectidos na súa obra. Entre 1954 e 1963 escribe sete poemarios, de que só consegue publicar dous: Documentos persoais(1958) e Mar Maior (1963). Tamén neste período aparecen 19 contos seus na revista Vida Gallega. As dificultades económicas iniciais como procurador obrígano a compaxinar ese labor durante 10 anos coa docencia nunha academia e coas colaboracións xornalísticas. Nese momento rexeita o cargo de xefe de programación da radio La Voz de Vigo por obrigalo a se afiliar á Falanxe. Por Galiza ten verdadeiro sentido a nosa vida A súa orientación nacionalista cada vez máis definida, tanto no plano cultural como no político, lévao a facer parte, xuntamente con Saleta, da Unión do Povo Galego tan axiña como este partido se funda en 1964. Tamén isto se vai reflectir na súa obra, ao se sentir conscientemente parte dun proxecto de liberación non só do franquismo, mais tamén da función dependente e subordinada de Galiza a respecto do Estado español. A censura franquista toma boa nota, de maneira que das seis obras poéticas publicadas entre 1964 e 1970 aparecerán no exilio a metade: Versos para un país de minifundios, Bos Aires, 1969; Versos para cantar en feiras e romaxes, Bos Aires, 1969; e Remol, Montevideo, 1970. En maio de 1967 Manuel María é o encargado de presentar o recital do cantante catalán Raimon no Estadio da Residencia de Estudantes de Santiago diante de 2 000 universitarios, acto que vai supor o punto de referencia para o impulso da Nova Canción Galega. En decembro de 1968 é tamén Manuel María quen vai presentar o concerto inaugural deste movemento renovador da música galega, sendo Xistral, a editorial por el creada un ano antes, a que publique moitos destes traballos discográficos en alianza coa catalá Edigsa. Tamén Xistral vai contribuír á difusión da poesía en galego publicando obras de Lois Diéguez, Neira Vilas, Celso Emilio, Darío X. Cabana, Margarita Ledo, Álvarez Pousa, Fiz Vergara, Xosé L. García e Bernardino Graña, ademais do propio Manuel María. Perante a falta de poesía para crianzas no noso idioma, inaugura o xénero en Galiza con Os soños na gaiola (1968), obra referencial que acada grande difusión tanto no ámbito familiar e escolar como mediante as múltiplas composicións musicais que se teñen feito sobre os seus poemas. A esta obra, destinada ás crianzas de contexto rural, váiselle sumar As rúas do vento ceibe (1979), de carácter semellante, mais destinada á rapazada urbana. Para ver se Galiza esperta dunha vez... Nos últimos anos do franquismo e nos primeiros do posfranquismo, mantén unha actividade frenética tanto no plano creativo como no activismo cultural e político: de 1971 a 1977 escribe oito libros de poemas, oito obras teatrais, dous libros de relatos, numerosas colaboracións xornalísticas e dirixe a editorial Xistral, en que se publican cinco libros, alén de protagonizar numerosos actos culturais e participar nas actividades políticas. En 1973 vai publicar unha triloxía moi significativa en que o carácter diferencial do pobo galego aparece remarcado: Aldraxe contra a xistra, Informe para axudar a alcender unha cerilla e Laio e clamor pola Bretaña. As tres obras son publicadas no exilio (Xenebra, Montevideo e Lisboa). Como era de agardar, o réxime ditatorial acentúa a represión sobre o escritor non só prohibindo ou mutilando a súa obra, senón tamén impedíndolle conferencias e recitais, impóndolle cuantiosas multas, estabelecendo a vixilancia domiciliaria a el e a Saleta, e mesmo someténdoo a detencións arbitrarias. Sen vocación política nin, quizais, moitas habilidades para a exercer, á caída do franquismo vai participar nas candidaturas electorais do BN-PG ao Senado, marzo de 1979, e á alcaldía de Monforte en maio dese mesmo ano, como un xeito de contribuír ao espertar de Galiza. O regreso aos espazos íntimos As mudanzas producidas coa desaparición da ditadura ficaron moi lonxe das súas expectativas, pois considerábaas moi desfavorábeis para os intereses do pobo galego. Sen nunca emendar ou rectificar a súa traxectoria de compromiso directo coa causa nacionalista, vai deixar a militancia política activa no ano 1985. No plano literario prodúcese unha especie de retorno aos inicios, que na realidade nunca abandonara totalmente. Agora a melancolía, a nostalxia e a alegría aparecen mesturadas nun equilibrio clásico e maduro, sen que desapareza o desacougo polo preocupante futuro de Galiza. Este novo camiño xa está anticipado en Poemas do outono, escrito en 1976, e Cecais hai unha luz, en 1979, mais defínese finalmente a partir de 1981, en que recupera a poesía amorosa, volta ás paisaxes da nenez e da infancia, lembra os espazos familiares máis queridos, canta á natureza e á terra, e reflexiona sobre a morte, a poesía, a arte ou os mitos en obras como Poemas da labarada estremecida (1981), Os lonxes do solpor (escrita en 1981, aínda que publicada en 2012), A luz resucitada (1984), O camiño é unha nostalxia (1985), Oráculos para cavaliños do demo (1986), Ritual para unha tribo capital de concello (1986), As lúcidas lúas de outono (1988), Compendio de orballos e incertezas (1991), A primavera de Venus (1993), Poemas para dicirlle a dúas lagoas (1994) ou Sonetos á Casa de Hortas (1997). Neste período creativo, realmente fecundo e magnífico, móstrase como un escritor en plenitude con grande diversidade temática e elevada perfección estética. A súa marcada vocación poética non debe ocultar as significativas achegas no teatro, na narrativa, no ensaio e nas colaboracións xornalísticas, nun afán de cubrir todos os ámbitos e darlle normalidade á literatura galega. Era o teatro o seu xénero preferido, despois da poesía, deixándonos un corpus de 35 obras en que teñen grande presenza as pasaxes máis relevantes da historia de Galiza. Tamén é abondosa a súa narrativa, unha vintena de obras, e aínda máis as súas colaboracións nos xornais, que sobrepasan as 1 600. A súa obra ocupa toda a segunda metade do século XX e tórnase a máis completa e mellor crónica literaria do esforzo do pobo galego por tomar as rendas do seu destino e normalizar a súa lingua e cultura. Foi o escritor desta época con obra máis extensa, máis diversa en xéneros, rexistros e destinatarios, e tamén a que acadou máis popularidade. A constatación do volume e calidade da súa obra e a coherencia da súa traxectoria acabaron por se impor con clareza aos receos de quen non admitía unha defensa tan nidia de Galiza desde unha óptica nacionalista, de modo que lle chegaron xa en vida os numerosos recoñecementos, entre eles o ingreso na RAG en 2003. O oito de setembro de 2004 falece na Coruña, cidade en que moraba desde a súa xubilación. Foi velado no Panteón de Galegos Ilustres e soterrado na súa vila natal, con asistencia de numerosas persoas chegadas de toda a Galiza. O seu legado pode visitarse na Casa-Museo Manuel María en Outeiro de Rei.

Bibliografía

Blanco Torrado, Alfonso (coord.)(2001): Manuel María [libro-homenaxe da Asociación Cultural Xermolos]. Lugo: Ophiusa. Freixeiro Mato, Xosé R. (2007): Cucou o cuco cuqueiro. Lingua e estilo na obra de Manuel María. Lugo: Fundación Caixa Galicia. García Fernández, Xosé Lois (2015): Manuel María reencontrado. Noia (A Coruña): Toxosoutos. García Negro, Mª do Pilar; Pardo Amado, Diego (eds.)(2005): Actas do Congreso Manuel María: Literatura e Nación (A Coruña, 3-5 de Novembro de 2005). A Coruña: Universidade, AS-PG, Fundación Manuel María de Estudos Galegos. Gómez Torres, Camilo (1996): «Manuel María e o seu tempo». En Ansede Estraviz, Alberte; Sánchez Iglesias, Cesáreo (dirs.), Historia da literatura galega, vol. 4, 1217-1248. Vigo: AS-PG, A Nosa Terra. Gómez Torres, Camilo (2001): Manuel María: os traballos e os días. Santiago de Compostela: Laiovento. Gómez Torres, Camilo (2005): Bibliografía de Manuel María. Lugo: Fundación Manuel María da Terra Chá. Gómez Torres, Camilo (2005): O tempo vital de Manuel María. Vigo: A Nosa Terra. Gómez Torres, Camilo (2016): A poesía de Manuel María. A Coruña: Casa-Museo Manuel María. Mato Fondo, Miguel A. (2011): Señardade da luz (A obra poética de Manuel María). A Coruña: Asociación Cultural Alexandre Bóveda. Queixas Zas, Mercedes (2016): Labrego con algo de poeta. Vigo: Galaxia. Veiga Taboada, Manuel (2016): Manuel María, buscando un país. Vigo: Xerais.