Representante do rexionalismo cultural e impulsor do rexurdimento literario galegoEditor, arquiveiro e historiador, Andrés Martínez Salazar foi unha das principais figuras do rexionalismo galego, sobre todo no campo da cultura e como impulsor do rexurdimento literario do país. Arquiveiro de profesión, en 1869, tres anos despois de finalizar os ...
Representante do rexionalismo cultural e impulsor do rexurdimento literario galegoEditor, arquiveiro e historiador, Andrés Martínez Salazar foi unha das principais figuras do rexionalismo galego, sobre todo no campo da cultura e como impulsor do rexurdimento literario do país. Arquiveiro de profesión, en 1869, tres anos despois de finalizar os estudos na Escola Superior de Diplomática, comezou a traballar no Arquivo do Reino de Galicia, na Coruña, cidade na que, desde entón, transcorreu a súa vida privada, profesional e intelectual e na que chegou a ser unha das personalidades máis sobranceiras, como se puxo de manifesto no seu multitudinario enterro, no que as institucións e os cidadáns lle renderon homenaxe polo inxente labor cultural que este astorgano de nacemento lle dedicou á capital coruñesa e a Galicia.
Martínez Salazar pertenceu a numerosas corporacións culturais coruñesas, galegas, españolas e do estranxeiro, foi membro do faladoiro rexionalista liberal da Cova Céltica e un dos fundadores da
Sociedad del Folklore Gallego. Sociedad del Popular Saber de Galicia
(1883), da Real Academia Galega (1905), na que exerceu como tesoureiro (1905-1923) e presidente (1923), e da Irmandade dos Amigos da Fala (1916), na que foi nomeado socio de honra. Politicamente, militou no republicanismo federal e no rexionalismo liberal galego: foi dirixente do Partido Republicano Federal, participou nas mobilizacións da Xunta de Defensa de Galicia contra o desprazamento da capitanía Xeral da Coruña a León (1893), que lle custou un traslado temporal do Arquivo Xeral de Galicia ao de Xirona, e formou parte da rexionalista Liga Gallega da Coruña (1897). Foi tamén editor e director de
Galicia. Revista Regional (A Coruña, 1887-1889; 1892-1893), publicación de carácter cultural (aínda que non falta de textos de afirmación rexionalista), na que se trataban preferentemente temas de historia e folclore de Galicia, agricultura, emigración, construción naval, comunicación, crítica literaria, etc., e na que participaron escritores como Murguía, Curros, Pardo Bazán, Benito Losada, Saralegui y Medina, Villaamil y Castro, os irmáns De la Iglesia, Pondal, Aureliano Pereira ou Leite de Vasconcelos. Ademais, colaborou noutras publicacións periódicas, como
Galicia Diplomática (Santiago, 1882-1884),
El País Gallego (Santiago, 1888-1891),
La Patria Gallega. Boletín-Revista. Órgano oficial de la Asociación Regionalista (Santiago, 1891-1892),
El Derecho. Periódico democrático (Ourense, 1890-1898),
Boletín de la Comisión de Monumentos Históricos y Artísticos de Orense (Ourense, 1898-1922),
Galicia Histórica (Santiago, 1901-1903) ou
Boletín de la Real Academia Gallega (A Coruña, 1906-).
En 1884, Martínez Salazar adquiriu a libraría de Enrique Gil, situada no número 16 da rúa Rego de Auga, na Coruña. Nela habilitou unha sala de lectura á que acudían numerosos escritores locais e forasteiros formando un animado faladoiro, antecedente inmediato do da Cova Céltica, que se montou na mesma librería logo de mercarlla Carré Aldao, en 1891, e bautizala como Librería Rexional. Do labor de Martínez Salazar como libreiro temos noticias a través das cartas que lle escribiu ao seu amigo Manuel Murguía. Grande admirador e propagandista da obra deste e da de Rosalía de Castro, implicouse arreo na promoción dos seus libros, que enviaba aos principais xornais co obxectivo de que os comentasen e desen a coñecer, aínda sabendo que estes eran uns preguiceiros que só se ocupaban de chismes da veciñanza e que o negocio dos libros en Galicia era unha verdadeira calamidade porque os galegos que, segundo as estatísticas, sabían ler e escribir, non practicaban a lectura. Non deixa de ser curioso que logo de facerlle estes comentarios a Murguía en 1884, un ano despois iniciara a súa andaina como editor.
Martínez Salazar editor e historiador
En 1885 iniciou o seu labor como editor coa fundación, xunto a Juan Fernández Latorre, propietario e director de
La Voz de Galicia, da Biblioteca Gallega, un ambicioso proxecto editorial que tiña como obxectivo dar a coñecer ao público as mellores obras, tanto novas como xa editadas, do Rexurdimento literario galego. A partir de febreiro de 1887, estando no prelo o oitavo dos libros publicados, fíxose cargo en solitario do proxecto, que mantivo ata 1903 e acadou os 52 volumes. O primeiro título publicado na Biblioteca Gallega foi
Los precursores, de Manuel Murguía, un ensaio biográfico que inaugurou a historia do galeguismo. Outras obras importantes, novas ou reeditadas, que apareceron na colección foron os libros de poemas de Eduardo Pondal (
Queixumes d'os pinos), Manuel Curros Enríquez (
Aires d'a miña terra), Francisco Añón (
Poesías gallegas y castellanas) ou Aurelio Aguirre (
Poesías selectas); antoloxías da literatura galega como a de Antonio de la Iglesia (
El idioma gallego); novelas e narracións de Benito Vicetto (
Los hidalgos de Monforte), López Ferreiro (
A tecedeira de Bonaval) ou Álvarez de Nóvoa (
Pé das burgas); libros de historia como
Galicia en el último tercio del XV, de López Ferreiro; ou os ensaios de Eduardo Vicenti (
La propiedad foral en Galicia) e José Ojea (
El mundo rural). A gran maioría dos autores da Biblioteca Gallega participaron no movemento rexionalista, desde posturas liberais ou tradicionalistas, e algúns tamén militaron no republicanismo federal. A maior parte das obras publicadas estaban en castelán. En galego só apareceron oito libros de poemas e tres de narrativa, máis dous poemarios bilingües. Haberá que agardar aos anos vinte do século XX para que da man dos homes de Nós e do Seminario de Estudos Galegos, o galego se estendese ao ensaio, ás ciencias sociais e, timidamente, ás chamadas ciencias naturais.
Á parte da Biblioteca Gallega e da revista
Galicia, «hija y compañera, parte y complemento de la Biblioteca Gallega», en palabras de Aurelio Ribalta na propia revista, Martínez Salazar editou trece publicacións máis: oito libros, dous fascículos, un folleto e dous volumes do
Portafolio de Galicia. Entre os libros destacan as obras de Manuel Curros Enríquez (
O divino sainete), Benito Losada (
Contiños), Pérez Ballesteros (
Foguetes), Fernández Neira (
Proezas de Galicia), Aurelio Ribalta (
Contiños), Alberto Camino (
Poesías gallegas) ou a
Crónica Troiana, con apuntamentos gramaticais e vocabulario de Manuel Rodríguez y Rodríguez e transcrición e estudo comparativo do propio Martínez Salazar, que constitúe un monumento da lingua galega recoñecido pola filoloxía internacional.
Como historiador, Martínez Salazar formou parte, xunto con Murguía, López Ferreiro, Villaamil y Castro, Barreiro de Vázquez Varela ou Oviedo y Arce, do grupo hexemónico na historiografía galega do último terzo do século XIX e comezos do XX, os eruditos profesionais -un estadio anterior ao da profesionalización historiográfica-, representado polo Corpo de Arquiveiros, Bibliotecarios e Anticuarios, vinculado directamente desde a súa creación á Escola Superior de Diplomática. As prácticas desenvolvidas por estes eruditos profesionais centráronse na catalogación, descrición e documentación do patrimonio histórico-artístico, na catalogación e publicación de fontes e na elaboración de estudos monográficos encadrados, sobre todo, nas idades media e moderna, ou en disciplinas como a Xenealoxía, a Heráldica, a Numismática, a Epigrafía ou a Diplomática. De feito, Martínez Salazar levou a cabo un importante labor de catalogación e investigación en Historia, Lingüística, Arqueoloxía, Paleografía, Bibliografía, Heráldica, Numismática ou Epigrafía. O resultado do seu traballo como historiador está presente en libros como
De la Guerra de Independencia en Galicia ou
El Cerco de La Coruña en 1589 y Mayor Fernández Pita, e mais nos abondosos artigos que publicou na súa propia revista ou nos
Boletíns da Academia Galega e da Comisión de Monumentos de Ourense, en
Galicia Histórica ou
Galicia Diplomática. Unha antoloxía dos seus textos foi publicada, postumamente, pola Academia Galega en dous volumes, baixo o título de
Algunos temas gallegos (A Coruña, 1948, 1981).
BibliografíaMartínez-Morás y Soria, Andrés: «La Biblioteca Gallega de Martínez Salazar», Grial, 13 (xullo-setembro de 1996), 363-368.
Martínez Salazar, Andrés: Algunos temas gallegos. A Coruña: Academia Galega, 1948, 1981; 2 v.
Mato, Alfonso: «Martínez Salazar, Andrés». En Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada. 28: marin-meir. Lugo: El Progreso, DL 2003; 86-88.
Real Academia Galega: «Andrés Martínez Salazar». Accesible en: https://academia.gal/institucion/academicos/de-numero?p_p_id=com_ideit_ragportal_liferay_academic_web_AcademicNumeraricPortlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&_com_ideit_ragportal_liferay_academic_web_AcademicNumeraricPortlet_mvcRenderCommandName=%2Facademic-web%2Flist_numeraric&_com_ideit_ragportal_liferay_academic_web_AcademicNumeraricPortlet_letter=M
